Gobo gebruiken

Alles kan een gobo worden

Een gobo (“goes before optics” ook “goes before object” genoemd) is een voorwerp dat schaduw werpt op het onderwerp of in de scene, zoals op de achtergrond. Als gobo kun je zowat alles gebruiken. Het ligt misschien voor de hand om uitgeknipt zwart karton te gebruiken, iets wat je dan ook veel fotografen ziet doen. Lees ook eens dit artikel waarin een gobo wordt gemaakt door in een kartonnen doos gaten te snijden en zo het gewenste achtergrond effect te creëren.

Je hoeft echter niet met karton te werken of een dure gobo projector te kopen. Je kunt natuurlijk ook een kamerplant gebruiken, een doek of zelfs een vloeistof. In afb 1 zie je hoe de schaduw van een kamerplant zorgt voor een fraaie speling van het licht op het lichaam van het fotomodel.

Gobo's blokkeren het licht en dat heeft effect op het te belichten object. Zouden we in een zwart stuk karton ronde gaten knippen en de flitser daar doorheen laten flitsen, dan vallen er logischerwijs ronde lichtvlekken op het onderwerp. Een plant heeft een grillige vorm en daardoor ontstaat ook een patroon van grillige schaduwen.

Afstanden zijn bepalend

Maar zo eenvoudig als het klinkt is het nu ook weer niet. Even iets voor de flitsers plaatsen is niet genoeg. De afstand tussen de lichtbron en de gobo en de afstand tussen de gobo en het te belichten object zijn namelijk bepalend voor het effect. Hoe verder de lichtbron van de gobo vandaan staat, de harder de contouren (en daarmee ‘strakker’ de schaduwen) worden. Als we de gobo dichtbij het te belichten onderwerp plaatsen, heeft dat hetzelfde effect.

In afb 2 zie je relatief scherpe lijnen terug die ontstaan zijn door een gobo. Als gobo hebben we hier een metalen rooster gebruikt waar vierkanten gaten in zijn geboord. Dit rooster is dicht bij het fotomodel geplaatst (ongeveer 40 cm afstand van haar gezicht) terwijl de flitser ongeveer 4 meter achter de gobo opgesteld stond. Door deze afstanden ontstonden de scherpe contouren van de schaduw.

Je hebt dus te maken met twee belangrijke variabelen: de afstand van de lichtbron tot de gobo en de afstand van de gobo tot het onderwerp. Wil je de contouren van de schaduw scherp krijgen, dan plaats je de lichtbron ver van de gobo vandaan en de gobo dichtbij het onderwerp.

Een exacte formule van wat je waar neer zet, kunnen we je helaas niet geven. Per foto, per flitser en gebruikte gobo kom je er alleen experimenterend achter wat daarvoor de beste afstanden zijn. We noemen een dergelijke opstelling een ‘configuratie’. Het is verstandig om een eenmaal gevonden goede configuratie op te schrijven zodat je hem later eenvoudig kunt hergebruiken.

In afb 3 zie je twee configuraties. We hebben alleen de afstand tussen het fotomodel en de gobo tussen beide configuraties gewijzigd. Als gobo werd een deurrooster gebruikt waarin zich een spleet bevond. In 3A zie je dat we de afstand tussen het fotomodel en de gobo klein hebben gehouden. Dat was iets van 30 cm. In 3B was die afstand ongeveer 70 cm. Het gaat dus om relatief kleine verschillen in deze afstand die een groot effect hebben op de foto.

Als je de afstanden niet goed kiest, dan zie je in een aantal gevallen niet eens schaduwen op het onderwerp terug. Bijvoorbeeld als je de lichtbron te dicht bij de gobo plaatst. De gobo wordt dan eerder een licht modifier die niets ander bewerkstelligd dan het licht qua sterkte iets af laat nemen. Als start is het dan ook niet gek om te beginnen met een korte afstand tussen de gobo en het onderwerp (bijvoorbeeld 30 cm) en een afstand van drie meter tussen de lichtbron (vaak een flitser of studiolamp) en de gobo. En vanaf daar verder experimenteren.

Plek van de schaduw

Natuurlijk bepaalt de plaats waar de schaduw valt de opname. Het voorspellen van waar de schaduw komt is dus van groot belang. Je kunt hiervoor gewoon foto’s maken en hopen dat er een goede foto tussen zal zitten, maar er zijn meer mogelijkheden.

Als je werkt met studiolampen, dan beschik je waarschijnlijk over een zogenaamd “model light”. Wanneer het model light ingeschakeld staat, zendt de studiolamp een continue licht uit in de richting waar het flitslicht heen zal gaan. Met dit model light kun je de schaduw positie meestal redelijk goed bekijken.

De sterkte van het model light wordt bepaald door de sterkte waarop de flitser ingesteld staat. Het gaat dus feller branden wanneer de flitser een hogere lichtopbrengst moet afgeven. Voor een fotomodel is dat niet altijd even prettig. Zij kijkt bij veel foto’s immers recht in het licht en dus recht in het model light. Schakel de waarden daarom tijdelijk even terug wanneer je de schaduw wilt gaan bepalen, schakel hetr model light in, bepaal de plek van de schaduw en zet het model light dan weer uit alvorens je de juiste lichtopbrengst weer instelt.

Ook zonder model light kun je iets dergelijks bewerkstelligen. Gebruik een zaklamp of bureaulamp en richt die in het verlengde van de lichtbundel van de flitser op de gobo. Let wel, deze lamp een beetje schuin houden geeft meteen een vertekend beeld. Je moet dus wel goed richten.

In afb 4 zie je hoe het licht de wenkbrauwen, de ogen, de neus en de mond benadrukt. Dit is geen lucky shot. Het fotomodel keek door het ovenrooster dat we als gobo hadden gebruikt naar het model light van de studio lamp dat we op een lage waarde hadden ingesteld. Daardoor konden we exact bepalen waar de schaduw zou komen te vallen.  

Een grillige maar strakke vorm, zoals die van een kamerplant, is handig om mee te starten. In dat geval maakt de exacte plek waar de schaduw valt namelijk niet zo heel veel uit. Plaats de gobo buiten het zicht van de lens, maar in een configuratie zodat je echt fraaie schaduwen op het onderwerp kunt zien. Kijk dan wat het effect is wanneer je gaat schuiven met de lichtbron en de afstand tot het onderwerp verandert. Werk je met een model, dan kun je natuurlijk besluiten de gobo (de plant in dit geval) te verplaatsen, maar het is meestal eenvoudiger het model te vragen zich te verplaatsen.

A step beyond

Als je een beetje gevoel hebt gekregen voor het werken met een gobo, kun je gaan experimenteren. Een kamerscherm, trap of zelfs een stuk vitrage kunnen leiden tot prachtige foto’s. Maar je kunt natuurlijk ook gobo’s maken door stukken te knippen uit zwart karton of door een oude luxaflex op te hangen en die daarvoor te gebruiken.

In afb 5 zie je hoe we als gobo een stuk plastic verpakkingsmateriaal hebben gebruikt. De inset laat goed zien hoe dicht we het plastic bij het fotomodel moeten houden. Soms snijden wij stukken uit kartonnen dozen, hangen doeken op en ga zo maar door. In afb 6 wordt bijvoorbeeld een stuk geperforeerd karton gebruikt. Let ook hier op hoe dicht de gobo bij het fotomodel wordt gehouden (zie de inset). Alles werkt mits er maar openingen zijn waar het licht nog doorheen kan komen.

Probeer een gobo te gebruiken om alleen de achtergrond, alleen het model, of de combinatie te belichten. Je kunt ook proberen door een gobo met een gel te schieten terwijl je met andere flitsers het ‘gewone licht’ bepaalt.

Het fotomodel

Het fotomodel kan een belangrijke rol spelen in het maken van een gobo foto. Zij kan zich immers vaak beter verplaatsen dan de gobo. Door slechts een paar cm naar voren of naar achteren te gaan staan, kan ze het effect van de gobo aanzienlijk beïnvloeden.

Natuurlijk kan het fotomodel ook grotendeels bepalen waar de schaduw uiteindelijk komt te vallen door rekening te houden met de lichtval. En last but not least kan het fotomodel een rol spelen in het positioneren van de gobo, door hem bijvoorbeeld vast te houden.

In afb 7 zie je dat ons fotomodel een stuk kant voor zich vasthoudt, richting de flitser. Daarmee bepaalt zij de scherpte van de contouren en waar de schaduw op haar gezicht zal komen te vallen. Het opstellen van een spiegel voor het fotomodel is dan zeker geen overbodige luxe. Ze kan dan zelf zien wat ze doet. Wil je nu “de foto” maken, dan hoef je er als fotograaf alleen maar voor te zorgen dat je de gobo niet in beeld krijgt.

Tot slot

Fotograferen is schilderen met licht en een gobo helpt je om met licht te kunnen schilderen. In schilderijen van bijvoorbeeld Rembrandt zie je hoe belangrijk het “sturen van licht” is voor het uiteindelijke resultaat. Experimenteer daarom met gobo’s en je zult al snel ervaren dat een gobo prachtige mogelijkheden biedt om van een gewone foto een “awesome photo” te maken!

Afb 1: Schaduw gemaakt met behulp van een kamerplant als gobo
Afb 2: Scherpe contouren door de juiste afstanden te gebruiken
Afb 3: Het verloop wordt bepaald door de "configuratie"
Afb 4: De plaats waar de schaduw valt hoeft geen toeval te zijn
Afb 5: Een stuk verpakkingsmateriaal als gobo gebruiken
Afb 6: Een stuk geperforeerd karton doet het net zo goed
Afb 7: Het fotomodel houdt de gobo zelf vast