Hoe zwangere katholieke nonnen ons konden inspireren tot een wereldse photoshoot waarin de tegenstelling tussen sacraal en profaan wordt getoond en hoe principes en menselijke behoeften met elkaar verbonden kunnen worden.

Nieuwsartikel zwangere nonnen

Begin november 2019 verscheen er in het nieuws een artikel waarin beschreven werd dat twee katholieke nonnen zwanger zouden zijn teruggekomen van hun missiewerk in Afrika. Omdat beide nonnen een gelofte van kuisheid hadden afgelegd, kon dit worden beschouwd als een soort ‘vreemdgaan van nonnen’. Tenminste, wanneer de zwangerschappen tot stand zouden zijn gekomen door daden die de dames zelf hadden gewild en hadden goedgekeurd. En dat bleek het geval.

De inhoud van dit artikel schrokte ons niet in het bijzonder. Immers, niets menselijks is ons vreemd en omdat nonnen uiteindelijk ook maar gewone mensen zijn, kan een dergelijk nieuws ons niet echt verbazen. Dingen gebeuren nu eenmaal. Maar wat het artikel wel deed was ons inspireren om een shoot te plannen waarin een non als centrale figuur zou worden gebruikt die haar ogenschijnlijke tegengestelde of verborgen wereldse kant zou laten zien.

Hoe zou het zijn?

In oude verslagen, opgesteld door westelijke geestelijken die in Japan terechtkwamen om mensen te bekeren tot het Christendom, kunnen we lezen hoe moeilijk het geweest moest zijn om zich aan de gelofte voor seksuele onthouding te houden. Geestelijken hadden daar soms veel moeite mee.

Cristovao Ferreira, een priester die vanaf 1609 als Jezuïet in Japan werkte, kreeg uiteindelijk een woning in Nagasaki en moest verplicht samenwonen met een Japanse vrouw omdat men aannam dat dit zou leiden tot het breken van de geloftes van de man. En dat zou weer tot een voorbeeld van de Japnners kunnen leiden. Zo sterk was hun  geloof niet. Naar verluid werkte dat, hij zou namelijk kinderen hebben gekregen.

Ook in de recente geschiedenis hebben we moeten constateren dat geestelijken niet altijd het vermogen hebben gehad om zich te houden aan hun geloftes op dit gebied, met alle gevolgen van dien. Dus vroegen wij ons af hoe het zou zijn om als jonge vrouw te moeten omgaan met wereldse verlangens in een omgeving waarin dit niet zou worden toegestaan.

Zou zij zich, buiten het zicht van anderen, op haar kamer wel eens omkleden in moderne kleding? Zou zij af en toe make-up gebruiken? Zou zij sexy lingerie dragen onder haar habijt? Zou zij jaloers kijken naar vrouwen die in moderne kleding passeren? Zou zij zich regelmatig afvragen hoe het zou zijn als…?

Natuurlijk weten we dit niet, maar deze vragen vormden aanleiding om een shoot te organiseren waarbij we dit verder zouden uitwerken.

Wat moest het niet worden?

Deze shoot moest volgens ons niet leiden tot een aanklacht tegen het katholicisme, tegen religie of tegen het geloof. Van een politieagent verwacht je dat hij niet steelt, zoals je van een douanebeambte verwacht dat hij niet zal smokkelen. Maar natuurlijk zijn er politieagenten die stelen en douanebeambten die smokkelen. Dat zegt echter nog niets over het politieapparaat of de douane in zijn geheel. Een non die make-up leuk vindt, trekt het christendom natuurlijk niet omver.

Ook zou de shoot geen waardeoordeel over het gedrag van de non mogen vellen. Een politieagent moet niet stelen, maar een non mag moderne kleding best leuk vinden. De non in ons verhaal wordt dan ook niet schuldig aan iets bevonden. Wij registreren alleen.

Van ons mag ze verlangen naar aandacht of seksualiteit. Ze mag daar gewoon gehoor aan geven. In onze ogen zijn dit namelijk alleszins acceptabele menselijke behoeften die vervuld mogen en misschien zelfs wel moeten worden. De non in de foto’s staat voor ons als symbool voor de mens die zichzelf op basis van principes normen heeft opgelegd, maar daar niet altijd aan kan of wil voldoen.

In plaats van een non hadden we dus net zo goed een ander personage voor deze shoot kunnen gebruiken. Maar daar over te hebben nagedacht, konden we geen betere figuur bedenken. Een geestelijke was voor ons de meest logische keuze omdat deze zowat de personificatie is van de mens die op basis van principes zichzelf iets oplegt dat hij of zij moeilijk kan bagatelliseren. Dat was natuurlijk ook de reden waarom het bericht over de zwangere nonnen de nieuwssites bereikte.

Deze shoot geeft dus een inkijk op het moment dat een principieel gebonden persoon bewust of onbewust besluit zich niet aan de opgelegde normen te houden. Dat hadden we er mee voor ogen, niet meer en niet minder.

De foto’s

In afb 1 zien we hoe de non in een make-up spiegel kijkt en zich vertwijfelt afvraagt wat ze met haar dubbele gevoelens moet doen. Ze wil gehoor geven aan haar roeping als non, maar tegelijkertijd trekken wereldse behoeften aan haar, zoals mooi gevonden willen worden en seksueel te willen zijn.

Het parfumflesje met de rode vloeistof staat symbool voor de wereldse geneugten. Het is onscherp maar voortdurend in haar zicht en oefent daarmee een grote aantrekkingskracht op haar uit.

In afb 2 vraagt ze in de kerk God deemoedig om vergiffenis voor haar zonden. Ze heeft haar eigen kleedje bij zich omdat ze weet dat ze lang zal moeten blijven en dat de harde grond er de vorige keren voor heeft gezorgd dat ze haar smeekbedes moest afbreken omdat ze het lichamelijk niet meer vol kon houden.

Zonder dat ze het wil, steken op de achtergrond gedachten en verlangens de kop op waardoor we die in de foto zien als heel vluchtige, nauwelijks te bespeuren bewegingen en gestalten die onduidelijk maar onmiskenbaar aanwezig zijn. Ze doet namelijk haar best deze gedachten te onderdrukken, maar dat lukt maar deels.

In afb 3 zien we haar habijt op de stoel liggen. Het is ochtend, klaar om zich aan te kleden en deel te gaan nemen aan de lauden, het ochtendgebed. Soms, zoals op deze ochtend, is de verleiding te groot. Dan trekt ze fraaie lingerie aan en maakt ze zich op. Even later zal ze deze make-up grondig verwijderen en als ze haar cel verlaat zal niemand er nog iets van kunnen zien. Maar daar wil ze nu niet aan denken.

Als het koud is, dragen de nonnen maillots of kousen. Niemand kijkt daar natuurlijk van op. Maar in afb 4 zien we dat de non geen gewone kousen draagt. Ze heeft stiekem jarretelkousen onder haar habijt aan die per ongeluk zichtbaar worden wanneer ze wat onhandig van haar bidstoel opstaat. Snel trekt ze haar habijt naar beneden en is ze opgelucht als ze ontdekt dat niemand haar heeft gezien.

Die avond herinnert ze zich het voorval en weet dat ze het leuk maar ook spannend vindt om dit soort kleding te dragen onder haar habijt. Ze geniet dan nog ook wel een beetje na van wat er die dag gebeurde maar is tegelijkertijd dankbaar dat niemand haar heeft betrapt.

Tijdens het opmaken stopt ze plotseling en voelt ze zich bezwaard. Dit is niet goed, zo denkt ze, en staart naar de kabuki brush (zie afb 5) waarmee ze eerder haar foundation had aangebracht. Wat is er van haar publieke geloften van armoede, zuiverheid en gehoorzaamheid terechtgekomen? Hoe toont ze haar volledige toewijding aan de dienst van God en van de naaste uit als ze zo met deze dingen bezig is en er maar op gefocust blijft?

Als de non zoals in afb 6 zichzelf bekijkt, dan ziet ze daar niet die overtuigde jonge vrouw in terug die ze was toen ze deelnam aan de plechtige professie. Ze ziet een lichaam van vlees en bloed vol vuur en begeerten. Maar haar gezicht, die symbool staat voor haar overtuigingen, laat zien dat ze hier niets van wil weten.

Ze ontkent haar menselijke aard. Het is daardoor alsof haar hoofd niet op haar lijf vastzit, alsof het er niets mee te maken wil hebben. Haar hoofd is in de hemel, haar lichaam op de aarde.

Het dagelijks leven van de non staat volledig in het teken van God. Maar er zijn ook momenten dat de nonnen in het klooster zich ontspannen. Ze leren, lezen en kijken samen televisie. In afb 7 zien we hoe de non zich op de schilderkunst heeft geworpen. Het is voor haar een uitlaatklep. Het schilderen kalmeert en ontspant haar niet alleen, het biedt ook de mogelijkheid haar gedachten te ordenen en emoties te verwerken.

Al schilderend is zij bezig haar verhaal te vertellen en daarmee uit te drukken wat haar bezig houdt. Hoewel zij altijd zichzelf schildert, vragen de overige nonnen haar daar nooit iets over maar geven haar wel complimenten over haar superieure schilderwerk. Ze herkennen het gevecht bij zichzelf en steunen elkaar door te zwijgen. Zo doen nonnen dat.

Over nonnen

Een christelijke non is een vrouwelijke monnik en omdat het woord monnik alleen of eenzaam betekent, gaat dit dus ook voor een non op. Een non trouwt niet en krijgt geen kinderen. Ze kiest ervoor om alleen door het leven te gaan en trouwt symbolisch daarom met God.

Er bestaan veel soorten nonnen. Binnen het christendom wordt hierbij onderscheidt gemaakt tussen religieuze orden. Iedere religieuze orde kent zijn eigen gebruiken en bijvoorbeeld kledij. Bij diverse orden wordt met name in westerse landen het habijt niet meer gedragen en wordt gewone kleding gebruikt.

De habijt tijdens deze shoot is daarom alleen gebruikt om het verschil tussen het sacrale en profane leven van ons personage te benadrukken, niet om daarmee een bepaalde tijd of religieuze orde mee te kenmerken.

Ook andere geloofsovertuigingen kennen monniken en nonnen. De sangha bestond bijvoorbeeld uit monniken en nonnen die Boeddha volgden.

Anders als in het westen zie je dat in Zuidoost-Aziatische landen het gebruikelijker is dat een persoon slechts een tijdje als monnik of non leeft. In de christelijke traditie is het eerder een keuze voor het leven.