Gustav Klimt liet zien dat een beeld meer kan zijn dan een portret of decoratief kunstwerk. Achter zijn gouden ornamenten en dromerige sfeer schuilt een manier van kijken die ook voor fotografen bijzonder inspirerend is.

Zijn schilderijen, zoals The Kiss (afb 2, dit werk is te bekijken in het Belvedere Museum in Wenen) behoren misschien wel tot de meest herkenbare kunstwerken uit de kunstgeschiedenis. Toch draait hun kracht niet alleen om schoonheid of herkenbaarheid. In Klimts werk komen vernieuwing, samenwerking, liefde, individualiteit en beeldtaal op een bijzondere manier samen.

Voor ons als fotografen is dat interessant, juist omdat Klimt geen fotograaf was. Zijn manier van kijken laat zien hoe je een beeld kunt maken dat verder gaat dan een eenvoudige registratie van de werkelijkheid. Niet alleen door wat je laat zien, maar vooral door de wereld die je rond je onderwerp opbouwt.

Wie was Gustav Klimt?

Gustav Klimt (afb 1, rechtsboven) werd geboren in 1862 nabij Wenen, als tweede van zeven kinderen. Zijn vader werkte als goudgraveur, een detail dat vaak wordt genoemd in relatie tot Klimts latere fascinatie voor goud. Ook de invloed van Byzantijnse mozaïeken is duidelijk zichtbaar in zijn beroemde gouden periode, waarin ornament, symboliek en glans een centrale rol kregen.

Om Klimt te begrijpen, moeten we ook kijken naar de tijd waarin hij leefde. Het Wenen van rond 1900 was een centrum van intellectuele en artistieke vernieuwing. Kunstenaars, schrijvers en denkers zochten nieuwe manieren om zich uit te drukken en keerden zich af van traditionele academische regels. Die ontwikkeling leidde onder andere tot de Jugendstil en de Wiener Secession, waarvan Klimt medeoprichter was.

Het was de tijd van denkers zoals Freud, Nietzsche en Schopenhauer. Thema’s als verlangen, liefde, vergankelijkheid, het onderbewuste en menselijke emoties kregen steeds meer aandacht. Juist die onderwerpen zien we terug in Klimts werk, zoals in The Kiss.

De mensen achter de schilderijen

Wanneer we aan Klimt denken, komen werken als The Kiss en Portrait of Adele Bloch-Bauer I, beter bekend als Woman in Gold, al snel naar voren. Maar op die schilderijen staan echte mensen. Klimt werkte niet met anonieme figuren; zijn modellen en muzen waren mensen uit zijn omgeving en vaak belangrijke inspiratiebronnen.

Een van de bekendste was Adele Bloch-Bauer, een prominente Weense societyfiguur en mecenas van kunstenaars. Maar minstens zo interessant is Emilie Flöge, modeontwerpster, zakenvrouw en waarschijnlijk de belangrijkste persoon in Klimts leven.

Over de precieze aard van hun relatie wordt nog altijd gediscussieerd, maar vaststaat dat zij een uitzonderlijk hechte band hadden. We zien ze samen in de foto’s in afb 1 die stammen van rond 1909 en waarschijnlijk door Heinrich Böhler zijn gemaakt (bron: Wikimedia Commons). Na Klimts overlijden erfde Emilie een belangrijk deel van zijn nalatenschap en bleef zij haar hele leven ongetrouwd.

Emilie was haar tijd ver vooruit. Als modeontwerpster ontwierp zij losse, comfortabele jurken zonder korsetten. Iets wat in die periode revolutionair was. Op de foto’s in afb 1 dragen Emilie en Gustav kleren die Emilie had ontworpen. Haar ideeën over vrijheid, individualiteit en zelfexpressie sloten nauw aan bij de artistieke visie van Klimt. Die invloed zien we terug in zijn schilderijen, waarin kleding, patronen en decoratie veel meer zijn dan aankleding alleen.

Invloed van Emilie Flöge

Wat vaak minder bekend is, is hoe sterk de ontwerpen van Emilie Flöge terug te vinden zijn in Klimts schilderijen. De losse gewaden die zij ontwierp, vormden een opvallend contrast met de strak ingesnoerde mode van haar tijd. Haar jurken vielen recht langs het lichaam, waren rijk versierd met patronen en gaven vrouwen meer bewegingsvrijheid.

Juist die kenmerken zien we regelmatig terug in Klimts portretten. De kleding lijkt daarin soms bijna belangrijker dan het lichaam zelf. Figuren verdwijnen gedeeltelijk onder lagen ornamenten, geometrische vormen en decoratieve patronen. Daardoor ontstaat een beeld waarin mode, kunst en persoonlijkheid samensmelten.

Voor fotografen is dat een interessante observatie. In veel portretten wordt kleding gezien als ondersteuning van het model. Bij Klimt en Flöge wordt kleding onderdeel van het verhaal. Stoffen, patronen en silhouetten dragen actief bij aan de sfeer en betekenis van het beeld.

Wanneer we kijken naar schilderijen als Portrait of Emilie Flöge (1902) of The Kiss (1907-1908), kijk daarvoor nog eens naar afb 2, zien we hoe patronen en textiel een hoofdrol spelen. De decoratieve elementen zijn niet simpelweg toegevoegd als versiering; ze vormen een essentieel onderdeel van de compositie. Juist daarin is de invloed van Flöges werk als modeontwerpster duidelijk zichtbaar.

Wat fotografen van Klimt kunnen leren

Denk verder

Een van de belangrijkste lessen die Klimt ons leert, is dat een portret niet alleen over de persoon hoeft te gaan. In zijn werk vormen gezicht, houding, kleding, achtergrond, patronen, texturen en symboliek samen één geheel.

Veel fotografen richten zich vooral op het model. Dat is logisch, zeker bij portretfotografie. Maar Klimt laat zien dat de wereld om het model heen minstens zo belangrijk kan zijn. Stel jezelf als fotograaf daarom niet alleen de vraag: wie staat er op de foto? Vraag je ook af: in welke wereld plaats ik deze persoon?

Die wereld hoeft niet letterlijk te bestaan. Je kunt haar bouwen met styling, licht, kleur, compositie, nabewerking en symboliek. Juist daardoor ontstaat een beeld dat meer vertelt dan alleen hoe iemand eruitziet.

Gebruik patronen

Klimts werk zit vol cirkels, vierkanten, spiralen en mozaïekachtige structuren. Die patronen zijn geen willekeurige decoratie. Ze geven ritme, richting en samenhang aan het beeld. Door herhaling ontstaat rust, maar ook spanning. In afb 5 zie je hoe wij op de vloer waarop ons model zit dat gebruiken. Het patroon daarvan loopt mee met de vorm van de jurk zodat het geheel meer een eenheid vormt.

In fotografie kun je op dezelfde manier werken. Denk aan stoffen, sieraden, architectuur, achtergronden, bloemen, lichtpatronen op huid of kleding, of decoratieve elementen die later in de nabewerking worden toegevoegd. Patronen kunnen het oog van de kijker sturen en een beeld visueel rijker maken.

Belangrijk is wel dat patronen het onderwerp ondersteunen. Zodra ze alleen maar decoratief worden, verliezen ze hun kracht. Bij Klimt blijven ze bijna altijd verbonden met de persoon, de houding en de sfeer van het werk.

Bewust kleurgebruik

Kleur heeft betekenis. Klimt gebruikte goud niet alleen omdat het mooi zou zijn, maar omdat het zijn werk een sacrale, tijdloze en bijna onaantastbare uitstraling gaf. Zijn kleurgebruik roept emotie op en versterkt de symboliek.

Voor fotografie geldt hetzelfde. Warme goudtinten kunnen luxe, intimiteit, sensualiteit of romantiek oproepen. Koele tinten kunnen juist afstand, rust of melancholie versterken. Door vooraf bewust na te denken over het te gebruiken kleurpalet ontstaat meer samenhang in de beelden. In afb 4 zie je bijvoorbeeld terug hoe wij de witbalans van onze foto hebben gewijzigd zodat een bepaalde sfeer ontstaat.

Dit nadenken over kleur en achtergrond begint al vóór de shoot. Welke kleding past bij het idee? Welke achtergrond ondersteunt de sfeer? Welk licht versterkt de kleuren? En welke keuzes maak je later in de nabewerking? Wie kleur bewust inzet, krijgt meer controle over de emotie van het beeld.

Duidelijk focuspunt

Ondanks alle versieringen raak je bij Klimt zelden kwijt waar je naar moet kijken. Een gezicht, een hand, een blik of een gebaar blijft vrijwel altijd het emotionele centrum van het werk. Kijk bijvoorbeeld naar de handen in afb 7. Zij maken dat de foto een bepaald gevoel gaat uitstralen.

Dit is een belangrijke les voor fotografen die werken met uitgebreide styling of complexe sets. Hoe rijk de omgeving ook is, de kijker moet voelen wat het belangrijkste onderdeel van het beeld is. Licht, scherpte, contrast en compositie helpen daarbij.

Een foto mag veel details bevatten, maar mag niet stuurloos worden. De decoratie moet het beeld versterken, niet overnemen.

Voeg betekenis toe

Misschien wel de belangrijkste les die we kunnen leren uit zijn werk is dat een beeld meer kan vertellen dan wat letterlijk zichtbaar is. Klimts werk is vaak symbolistisch. Zijn schilderijen gaan over liefde, verlangen, kwetsbaarheid, macht, schoonheid en vergankelijkheid. Afb 6 laat dat goed zien. Het model kijkt bijzonder zelfverzekerd en zowat arrogant recht de camera in.

Fotografen kunnen immers dezelfde aanpak gebruiken door bewust betekenis toe te voegen. Een bloem, een kleur, een materiaal, een blikrichting of een pose kan een extra laag geven aan een foto. Juist die tweede laag maakt een beeld vaak de moeite van het bekijken waard.

Als fotograaf kun je jezelf daarom afvragen welke emotie of gedachte opgeroepen moet worden. Welke details ondersteunen dat? De sterkste beelden leggen niet alles uit, maar maken wel iets voelbaar.

De relatie

Tijdens onze voorbereiding voor de eigen Klimt-geïnspireerde fotoserie viel ons nog iets anders op. Hoewel veel kunstenaars en fotografen Klimts werk letterlijk hebben geprobeerd na te maken, miste er soms iets aan. Het fascineerde ons dat we dit terug konden brengen op volgens ons vooral de interactie tussen Gustav Klimt en Emilie Flöge.

Hoe verliep hun creatieve proces? Dat zouden we graag willen weten. Hoe ontstonden hun ideeën? Werkten zij nauw samen aan houding, kleding, sfeer en uitstraling? Was er sprake van een gedeelde visie, zoals wij die ook zochten voor onze fotoshoot? Of zei Klimt welke pose ze aan moest nemen?

Een interessant gegeven is daarbij dat Klimt in zijn atelier nooit het uiteindelijke schilderij zag zoals wij dat nu kennen. Hij zag een echte vrouw in echte kleding. Hij zag stoffen, vormen, kleuren en emoties, maar niet de uiteindelijke bonte patronen, goudvlakken en decoratieve structuren die later onderdeel van het schilderij zouden worden. Hij vertaalde wat hij zag naar zijn eigen beeldtaal.

Dat is misschien wel de meest waardevolle les voor fotografen. Het eindbeeld ontstaat niet achter de computer en dus niet tijdens de nabewerking. Het begint tijdens de voorbereiding, tijdens de samenwerking tussen mensen, bij de sfeer tijdens het creëren en bij de gedeelde visie achter een beeld.

Onze eigen Klimt-interpretatie

Met die gedachte zijn wij ook aan de slag gegaan. Niet om een schilderij van Klimt te kopiëren, maar om te onderzoeken hoe zijn werkwijze en ideeën vandaag de dag vertaald zouden kunnen worden naar onze eigen fotografie.

We maakten natuurlijk wel een reeks foto’s die geïnspireerd was op zijn beeldtaal, maar rijk aan patronen was het nog niet. We richtten ons op de warme goudtinten, de symboliek en de achteraf toe te voegen decoratieve elementen. Maar we gebruikten doeken die de jurken van Emilie moesten nabootsen (zie afb 3). We gebruikten dit vooral om te zien hoe stoffen zouden vallen, welke poses goed zouden kunnen uitpakken en wat nodig zou kunnen zijn om een dergelijk werk te kunnen maken. In afb 8 is te zien hoe het werken met doeken tijdens voorstudies uiteindelijk leidt tot het eindresultaat. De kern van onze inspanningen lag voor ons nogmaals nadrukkelijk niet in het namaken van een bestaand werk of het kopiëren van de gebruikte ornamenten maar om in dezelfde geest te werken.

Het ging daarbij juist om de relatie tussen model en fotograaf, en om het bouwen aan een beeld dat pas later volledig zichtbaar zou worden. Dus wij moesten net zo goed werken aan onze relatie, ons wederzijds vertrouwen en zorgen dat onze ideeën hierover op een lijn kwamen te liggen.

Wij hadden tijdens het fotograferen net als Klimt niet alle patronen, achtergronden en decoratieve elementen voor ons liggen. Die zouden we later met Photoshop toevoegen. In de studio stonden we daarom tegenover elkaar als echte mensen, in echte kleding, met echte poses, met echte doeken en echte emoties. Het uiteindelijke beeld moesten we ons daarom steeds proberen voor te stellen, net zoals Klimt dat waarschijnlijk deed.

In zekere zin stonden we daarmee voor dezelfde uitdaging als Gustav en Emilie: kijken naar wat er is, maar denken in wat het kan worden. Maar wel met een groot verschil: Klimt is voor ons de aangever, hij deed het van binnenuit. Wij hoefden slechts te proberen zijn pad te volgen. En werken met een model dat als favoriete kunstenaar Klimt heeft, maakte dat proces ook nog eens een stuk eenvoudiger.

We begonnen dus niet bij de nabewerking, maar bij de pose en het vallen van de stof. Welke houding past bij deze sfeer? Ons model kende de werken van Klimt goed dus kende de poses die hij gebruikte ook, maar pasten die wel bij ons werk? En welke lijnen hebben we nodig? Hoe zou de stof vallen? Hoe moet het lichaam in het beeld staan om later ruimte te laten voor patronen, ornamenten en compositie? Welke expressie draagt het beeld? Daar moesten we nog antwoord op vinden. We maakten hiervoor tijdens de shoot meer dan honderd foto’s.

In de voorbereiding stuurden we beelden heen en weer: foto’s van vrouwen in jurken, mogelijke poses, details uit schilderijen van Klimt en visuele referenties die de juiste sfeer zouden kunnen oproepen. Niet om letterlijk te kopiëren, maar om een gezamenlijke taal te vinden. Dat hielp ons om tijdens de shoot gerichter te werken.

Tijdens het fotograferen waren we voortdurend bezig met het eindbeeld. Niet alleen met wat de camera op dat moment zag, maar juist ook met wat er later nog aan toegevoegd zou moeten worden. Wat zou Klimt hebben gedaan? Waar moest ruimte blijven? Wat voor een jurk hoort daarbij? Waar moest de blik naartoe? Welke pose? Waarom? Welke delen van het beeld moesten rustig blijven en welke mochten rijker worden?

Het ging dus niet om het nabootsen van een schilderij. We wilden begrijpen wat Klimts werk zo krachtig maakte en wilden dat proberen te vertalen naar fotografie. We keken tussendoor ter inspiratie naar zijn schilderijen.

Een beeld maken dat voortkomt uit zijn nalatenschap, zonder simpelweg iets na te maken wat hij al gemaakt heeft. Juist daarin ligt volgens ons de blijvende kracht van Gustav Klimt. Hij is geen stijltrucje, maar een inspiratiebron. Nog steeds. En dat ook voor fotografen.

Tot slot

Wat Gustav Klimt fotografen vooral leert, is dat een sterk beeld zelden alleen draait om registratie. Een foto kan een wereld op zichzelf zijn: zorgvuldig opgebouwd, rijk aan detail, geladen met sfeer en betekenis.

Wie als fotograaf durft te denken in patronen, kleur, symboliek en totaalcompositie, ontdekt dat een portret veel meer kan worden dan een goed belichte opname. Juist daar ligt de kracht van beeldtaal: niet alleen laten zien, maar ook laten voelen.