Fine Art Fotografie wordt als fotografiestijl gerangschikt onder kunst, net zoals poëzie, schilderen en beeldhouwen. Maar wat houdt deze fotografiestijl eigenlijk in en kun je dat zelf ook maken?

Kunstvorm

Omdat het zo moeilijk is fine art potography goed te definiëren, en er zoveel onder kan vallen, is het waarschijnlijk het meest werkbaar wanneer we daar alle fotografie onder verstaan waarbij in plaats van een realistische weergave een impressie van het onderwerp door de fotograaf wordt gegeven.

Fine art photography, ook art photography of soms kortweg fine art genoemd, is fotografie waarbij de inzichten en/of de emoties van een kunstenaar visueel worden vertaald in de foto zodat deze met anderen kunnen worden gedeeld.

Vormen van fine art

Niet iedereen drukt zich op dezelfde wijze uit of wil hetzelfde bereiken met zijn kunst. Een kunstenaar die conceptual photography gebruikt (een stijl te beschouwen als een onderafdeling van fine art fotografie) zal daarom heel ander werk maken dan een kunstenaar die collage art photography bedrijft. Toch vallen al deze verschillende stijlen onder fine art photography omdat ze nu eenmaal een impressie van de fotograaf weergegeven. Een vertaling in beeld van zijn gedachten, visies of emoties.

Bij fine art heeft de foto zelf waarde, het is niet bedoeld als middel om waarde op te leveren voor een product of de persoon die gefotografeerd wordt zoals dat bij commerciële fotografie gebeurt. Fine art foto’s zijn daarom te beschouwen als kunstvoorwerpen. Het gaat om de foto zelf. Het is werk dat gemaakt wordt om op te hangen of af te beelden op wandschermen, muren of andere voorwerpen. Fine art fotografen zijn wat dat betreft vergelijkbaar met kunstschilders.

Wie maakt het?

In praktijk blijkt dat de meeste fotografen niet bezig zijn om dit soort kunst te maken en dat daarmee de groep fotografen die fine art maakt dus niet zo groot is. Wanneer we de vergelijking mogen trekken met andere kunstvormen, zoals tekenen, dan zien we dat heel veel mensen tekenen, maar dat er slechts een paar beschikken over de gave om hun werk kunst te mogen noemen. Bij fine art photography is dit niet anders.

Fine art vereist niet alleen een bepaalde hoeveelheid technische kennis over het maken van foto’s, zoals de omgang met sluitertijden, diafragma en bijvoorbeeld flitsers en het gebruik van beeldmanipulatiesoftware zoals Adobe Photoshop, maar ook eist het veel creativiteit en kunstzinnigheid van de fotograaf.

Fine art is gestoeld op het vermogen van de fotograaf uitdrukking te geven van zijn gedachten via beeld. Een fine art fotograaf ziet zichzelf daarom meestal ook liever als kunstenaar dan als fotograaf.  Zoals een kunstschilder zijn emoties en inzichten in zijn schilderijen tot uiting brengt met behulp van verf en kwasten, doet een fine art fotograaf dat met zijn foto’s. Hij gebruikt daar zijn camera en Photoshop voor.

Iedere vorm van kunst bedrijven kost inspanning en tijd. Kunst ontwikkelt zich omdat je moet leren hoe je voor jezelf het beste emoties kunt uitdrukken in beeld, dans of muziek. In de loop der jaren ontwikkelt de fine art fotograaf zijn kunsten en dat is te zien aan het werk dat hij door de jaren heen produceert. In een dergelijke reeks zie je vaak duidelijk zijn ontwikkeling terug.

Wie fine art maakt, gebruikt meestal zijn persoonlijke inzichten en emoties als uitgangspunt van zijn werk. Hij moet daarom niet alleen emoties willen tonen of een verhaal te vertellen hebben, maar ook bij zichzelf kunnen komen. Hij moet uiting durven en kunnen geven aan zijn gevoelens of gedachten. Omdat juist de artiest zelf vaak de kern vormt van het werk, hebben ze vaak moeite met commerciële opdrachten waarbij wordt verteld wat er gemaakt moet worden. Repeterend werk is dan ook uit den boze. Het laatste project is altijd het beste en het belangrijkste. Alles wat klaar is, doet er eigenlijk niet meer zo toe.

De makers van fine art zijn creatief en kunnen zich visueel goed uiten. Dat wil niet zeggen dat ze per se extravert zijn. De foto kan voor hen spreken. Fine art is dus veel meer dan het maken van goede foto’s alleen. Het is visueel uiting proberen te geven aan je persoonlijke gevoelens of inzichten.

Echte kunst?

Tot de jaren ‘50 van de vorige eeuw werd fotografie als kunstvorm nauwelijks erkend. Ook nu nog heeft fotografie als kunstuiting af en toe moeite om serieus genomen te worden. Het gebeurt daarom niet zo vaak dat voor fotografen een aparte expositie wordt ingericht in de grote musea. In musea wordt overigens vrijwel nooit ruimte geboden aan werk van fotografen en moet hun werk in speciale fotomusea, galerieën of in fotoateliers ten toon worden gespreid.

Fotografie werd tot de jaren vijftig vooral gezien als een technisch vak: iemand moest de foto kunnen maken, net zoals een timmerman een kozijn maakt. Foto’s maken betekende vaak het maken van een verslaglegging van wat de realiteit was. Pas in de jaren ’70 en ’80 brak fotografie ook als kunstvorm door. Fotografen als Sally Mann (bekend om haar grote zwart-wit foto’s) en Robert Faber (bekend om zijn nudes) speelden een belangrijke rol in deze ontwikkeling.

De moeder van Robert Faber (1944) was kunstschilder en zij inspireerde hem om ook te gaan schilderen. Fotografie was dus niet zijn eerste keus, maar toen hij op het strand een dikke vrouw zag zitten te breien met een hele kleine bikini aan, wenste hij dat hij een camera bij zich had gehad. Hij realiseerde zich ook waarom: een camera, zo kwam hij tot de conclusie, was een instrument om een moment te kunnen bevriezen. Momenten die verhalen konden vertellen. En dus kocht hij een camera en begon hij met fotograferen.

Robert Faber beschouwde zichzelf nooit als een technisch kundige fotograaf. Hij was ook nooit zo erg geïnteresseerd in de technische aspecten van de fotografie. Hij beweerde van zichzelf dat hij veel fouten maakte op het gebied van de techniek met kleuren en instellingen, maar dat dit er feitelijk niet toe deed. Zijn foto’s maakte hij als schilderijen, zo beweerde hij. Ze gaven weer wat hij erbij voelde, niet hoe het er in werkelijkheid uitzag.

Sally Mann (1951) fotografeerde in het begin van haar carrière haar eigen kinderen die toen nog jong waren. Later concentreerde zij zich meer op landschappen. Haar vader motiveerde haar om te gaan fotograferen. Zij brak door nadat een naaktfoto, die zij van een klasgenoot had gemaakt, werd vertoond. Toch is dit soort gefotografeerd naakt niet waarom zij echt bekend werd. Dat gebeurde vooral toen zij met een serie foto’s genaamd “Immediate Family” uitkwam. Deze serie bestaat uit 65 zwart-wit foto’s van haar toen nog jonge kinderen. Het zijn huiselijke opnames: de kinderen zijn verdrietig, blij, spelen samen en ga zo maar door. Op die foto’s werden haar kinderen soms naakt vertoond, terwijl ze aan het spelen waren in een rivier. Dat viel niet bij iedereen even goed.

In de media werd haar werk kinderpornografie genoemd en zij kreeg als beschuldiging dat zij haar eigen kinderen zou uitbuiten voor persoonlijk gewin. De tegenstanders van haar werk meenden ook dat er iets gedaan moest worden tegen mensen die dit soort foto’s zouden maken. De discussie die hierdoor ontstond heeft Sally Mann veel bekendheid opgeleverd. Een aantal critici kozen haar kant en verdedigden haar werk. Time Magazine noemde haar tijdens die strijd zelfs “America's Best Photographer".

Zowel Faber als Mann veroorzaakten een omwenteling in hoe er tegen fotografie aan werd gekeken. Het was niet louter en alleen een technisch vak, er werden niet alleen realistische verslagleggingen gemaakt. Er konden ook statements mee worden gemaakt. Door dit soort fotografen werd fotografie tot kunstvorm verheven.

Digitale fotografie

Door de komst van de digitale fotografie en de beschikbaarheid van softwareproducten zoals Adobe Photoshop, kwam de ontwikkeling van fine art in een vogelvlucht terecht. Daar waar voorheen de negatieven in een donkere kamer gemanipuleerd moesten worden en de technieken beperkt waren, zorgde de digitale fototechniek voor ongekende mogelijkheden. In feite werd vooral de fantasie van de kunstenaar de beperkte factor. Alles wat je kon bedenken, was te maken.

Nabewerkingen in Photoshop zijn niet zo belangrijk voor de representatieve fotografie. Daar bespeurt men in de laatste jaren zelfs een teneur dat nabewerkingen tot een minimum beperkt zouden moeten blijven. Voor fine art is dit echter niet het geval en werd de digitale nabewerking een enabler van mogelijkheden en daarmee van steeds groter belang. Ook speelt de komst van AI in nabewerkingssoftware hier een steeds groter wordende rol in. We kunnen rustig stellen dat een fine art fotograaf over uitstekende vaardigheden moet beschikken om de foto’s digitaal te kunnen bewerken.

Soorten foto’s

Soms wordt wel eens beweerd dat fine art photography synoniem zou zijn met artistic nude. Het is ook zeker zo dat veel fotografen bekend zijn geworden om hun naakten. Toch is het niet juist aan te nemen dat een fine art fotograaf per definitie naakte lichamen fotografeert. Fine art is niets meer of minder dan een middel om expressie te geven aan inzichten en emoties. En waarom zou dat voorbehouden moeten zijn aan naaktfotografie alleen?

Ook landschapsfotografie, architectuurfotografie en bijvoorbeeld portretfotografie hebben hun plaats binnen de fine art photography gevonden. We vinden er Dali-achtige afbeeldingen in terug waarin het grootste deel met Photoshop is gecreëerd, maar net zo goed worden er complexe collages gemaakt. In feite is er geen belemmering, zolang de genoemde expressie maar tot uiting wordt gebracht.

Toegegeven, binnen fine art zie je veel naaktfotografie terug. Dit is niet alleen omdat het lichaam fascineert. Over het algemeen is men het er wel over eens dat de eerste mens van nature naakt leefde. Kleding in foto’s kan de suggestie van een tijdsbeeld opwekken, wat niet altijd wenselijk is. Maar naakt doet meer. Het kan de suggestie van puurheid geven, het ontdoen van lagen, “back to the roots”, de mens in zijn reinste vorm, openheid, eerlijkheid en kwetsbaarheid.

Binnen fine art kan het menselijk lichaam gebruikt worden om dit soort suggesties op te roepen, maar het mag niet neigen tot erotiek. Onder fine art kunstenaars wordt erotische fotografie nadrukkelijk niet als onderdeel van fine art photography beschouwd. Het gaat er hierbij niet om dat erotiek ‘verboden’ zou zijn of verwerpelijk. Erotische beelden zijn domweg niet bedoeld als middel om impressies weer te geven en leiden daarom teveel af van wat de kunstenaar wil bereiken. Het kunstwerk verliest door erotiek zijn doel.

Vandaar dat erotiek zorgvuldig vermeden wordt of, uiterst spaarzaam en alleen heel subtiel wordt toegepast. Naakt in fine art moet functioneel zijn, maar nooit ‘lekker’ en het mag geen bijzondere aandachtstrekker worden, anders mist de foto zijn doel.

Wanneer wordt het kunst?

Het is heel moeilijk, zo niet onmogelijk, om een goede definitie van kunst te geven. Daar zullen wij ons dan ook niet aan wagen. Wat we wel zullen proberen is om te omschrijven wanneer iets als kunst wordt ervaren.

Als een mens beschikt over een bepaald idee, bijvoorbeeld hoe de verre toekomst er uit zou kunnen zien, en hij maakt daar een beeltenis van, dan is dat nog niet automatisch kunst. Kunst is immers meer dan alleen een beeltenis van een visie of emotie. Je kunt immers iets gewoon tekenen en dan noemen we het daarom nog geen kunst.

Een kunstenaar maakt kunstobjecten om een interpretatie te kunnen laten zien van wat hij denkt, wat hij meemaakt, wat hij voelt en wat hij ziet. Het kunstobject wordt speciaal gemaakt voor dit doel. Wat hij laat zien is zelden zoals iets er echt uitziet, maar zoals de kunstenaar het ziet of zou willen zien. Zijn impressie dus.

Kunst kan over alles gaan wat er zich in de wereld bevindt en afspeelt. Daar hoort de fantasiewereld net zo goed bij. Alles kan daarom interessant genoeg zijn om als onderwerp te dienen. Dus ook gedachten, fantasieën, ideeën of gevoelens.

Dat wat tot kunst gerekend wordt en wat niet, is lastig te benoemen. Een belangrijk criterium is niet de moeilijkheid om het te maken, maar wel de originaliteit van het werk. Heeft iemand dit werk al eerder gemaakt en wordt het nagemaakt, dan spreken we liever over een kopie als over een kunstwerk.

Met kopiëren is overigens niets mis mee. Als een kopie mooi genoeg is, kan het prachtig werk opleveren en in details van het origineel verschillen. Het kan ook helpen technieken goed onder de knie te krijgen. Maar kunst (als kunst in een kunstvorm) kan het niet genoemd worden al kan het wel een hele ‘kunst’ (vaardigheid) zijn om dit werk zo na te maken en er zelf een draai aan te geven.

Je zou kunnen stellen dat een kunstwerk op originele wijze iets moet doen met degene die daar naar kijkt en dat je wat het met je doet kunt waarderen. De mate waarin dat “iets doen” binnenkomt, en de waardering die je daaraan geeft, zou je kunnen gebruiken om de kwaliteit van het kunstobject te kunnen kwalificeren.

Een kunstfoto zou daarom niet per se mooi hoeven te zijn. Het zou bijvoorbeeld ook afschuw mogen opwekken. Dat zou gewaardeerd kunnen worden omdat het doel bereikt wordt, bijvoorbeeld door de kwelling van de gevolgen van een oorlog te laten zien. Als het je daardoor “grijpt” en bewust maakt van wat er gebeurt, dan werkt het. Hoe meer het je pakt, en hoe meer je het waardeert, hoe beter het misschien wel is.

Iets is nog geen kunst als het alleen maar mooi of goed is om te zien. Kunst is er niet op gericht het oog te strelen, maar om de geest te raken. En dat raken moet dan wel beklijven. Als je langs een kunstwerk loopt en je bent het vergeten zodra je naar een volgend werk kijkt, dan had het niet het effect wat het had moeten hebben. Goede kunst zet aan tot denken en overdenken. Het blijft dus bij je en je vergeet het niet meteen. Het moet je daarom niet alleen raken maar je ook vergezellen.

Nu zou je kunnen denken dat wanneer een foto gemaakt van een fotomodel tijdens een fashion shoot je aan het denken heeft gezet, je het daarom ook kunst zou kunnen noemen. Maar een object wordt niet toevallig kunst. Een kunstobject is iets dat met de bedoeling van kunst is gemaakt. Fine art photography bestaat dus niet uit foto’s die toevallig ‘kunstig’ uitpakken. De fine art fotograaf heeft de foto met kunst als doel voor ogen gemaakt.

Samenvattend zou je dus kunnen zeggen dat een goede fine art foto bewust door een kunstenaar is gemaakt om op originele wijze een boodschap over te brengen door vernieuwend werk te maken met als doel mensen blijvend te raken.

Moet fine art altijd worden vertoond?

Als fine art bedoeld is om inzichten en emoties met anderen te kunnen delen, dan zou het altijd vertoond moeten worden. Maar deze definitie is een wel wat beperkte definitie van fine art. Fine art ontstaat immers uit de behoefte van de kunstenaar om uiting te geven aan zijn gevoelens of gedachten. Het geven van uiting alleen kan op zich al bevredigend genoeg zijn. Daarbij is het vaak erg persoonlijk. Niet iedere kunstenaar heeft daarom behoefte aan publiek.

Vergelijk dit met het schrijven van een dagboek. Hoewel het zo geschreven wordt dat het door een ander gelezen kan worden, hoeft het nog niet altijd aan een ander te worden voorgelegd. Dit geldt ook voor fine art photography. Veel fine art werk blijft daarom het persoonlijke eigendom van de fotograaf en wordt soms alleen gezien door een fotomodel die er eventueel aan meegewerkt heeft. Kunst in de kast, zou je dus kunnen stellen.

Het proces

Om te komen tot een fine art foto, doorloopt de fotograaf vaak een bepaald stappenplan. Het proces begint met het hebben van een visie op iets, of het voelen van een emotie. Je kunt bijvoorbeeld een dystopisch toekomstbeeld hebben over het leven in 3012. Dat zou een prima uitgangspunt kunnen zijn.

Het is niet mogelijk om naar een studio te gaan en daar te bedenken wat leuk zou zijn om te maken. De aanzet tot het maken van een fine art foto vindt altijd plaats voorafgaande aan de shoot. De shoot moet worden beschouwd als een onderdeel van het praktisch maken van het kunstwerk, het is niet het verzinnen daarvan.

Een thema, zoals een visie of een emotie, kan ‘smal’ zijn om mee te starten. Soms is het niet meer dan een woord, zoals ‘eenzaamheid’, ’verdriet’ of ‘troost’. Maar daar kan dan wel een berg van emotie achter verscholen liggen. Een thema kan ook ‘breed’ zijn. De fotograaf zou bijvoorbeeld uiting kunnen willen geven aan het idee dat er een maatschappij zou kunnen komen waarin alles en iedereen identiek is en waar kunstuitingen en emoties verboden zijn. Of het smal of breed is, het thema is de start van het proces. Is er geen thema, dan kun je ook geen fine art foto’s maken.

Na het vastleggen van het thema kan de fotograaf gaan nadenken over hoe hij dit thema vorm zou willen gaan geven. De meeste kunstenaars geven alle thema’s die ze bedenken op een soortgelijke maar wel unieke eigen manier vorm. Daarom kunnen kunstenaars worden herkend aan hun werk. Je zou kunnen stellen dat ze ooit gekozen hebben voor een bepaalde techniek, deze vaak verder voor zichzelf geperfectioneerd hebben en dat ze met deze techniek alle thema’s vormgeven. Het is hun uitingsvorm geworden.

Voor fotografen geldt dat net zoals voor schilders of beeldhouwers, want hoewel de fototechniek een breed scala aan mogelijkheden biedt, zie je toch dat de foto’s van fine art fotografen vaak wel een soort herkenning oproepen. Ze laten blijkbaar een bepaalde ‘vingerafdruk’ in hun foto’s achter. Dit zou je ook hun persoonlijke touch van de fotograaf kunnen noemen.

Veel fine art fotografen maken een serie van “schetsen”. Het idee is er, maar door een soort testfoto’s te maken, wordt het idee bijgeschaafd en steeds verder verbeterd. Nadat deze experimenteerfase voorbij is, wordt de definitieve foto gemaakt of soms het idee geheel verworpen.

Deze experimenten zijn van enorm groot belang voor de totstandkoming of het afwijzen van het uiteindelijke werk. Ze worden dan ook vaak heel serieus, met volle concentratie en met veel toewijding gemaakt. Het is dit moment dat het werk tot wasdom komt, de fotograaf, en soms ook andere betrokkenen zoals een fotomodel, voegen hierbij zaken toe of laten ze weg.

Het zijn de details, zoals de hardheid van de schaduw of de aanwezigheid van bepaalde props, die een foto kunnen maken of breken. Door heel kritisch iedere schets te bekijken, ze te beoordelen en er lering uit te trekken, wordt de kwaliteit van de uiteindelijke foto hoger.

Als de foto klaar is, dan is het niet ongebruikelijk om hem een dag te laten ‘rusten’. Beoordeelt de fotograaf dag daarna de foto nog hetzelfde, beschikt de foto nog steeds over de juiste werking, dan kan men er tevreden over zijn. Sommige kunstenaars zijn juist in deze fase heel kritisch. Ze vragen zich af of dit het beste is wat ze hiervan konden maken.

Als een fine art foto de toets der kritiek kan doorstaan, dan stelt de fotograaf er soms een zogenaamd ‘artist statement’ voor op. Een artist statement is een korte uitleg die je onder de foto zou kunnen plaatsen als hij in een museum zou hangen waarop staat waar de foto over gaat en waarom hij gemaakt is, eventueel voorzien van hoe het werk is gemaakt.