Veel mensen kennen de Keltische cultuur, en dan vooral de muziek, als een overblijfsel van een Ierse en/of Schotse geschiedenis. Fotografie kan helpen hun geschiedenis te laten herleven, maar daar zijn risico’s aan verbonden!

Geschiedenis

De Kelten waren volkeren die een Keltische taal spraken. In deze hoedanigheid leefden ze ongeveer vanaf 1000 voor Christus met als hoogtepunt 400 voor Christus. Het was niet een volk, maar het waren verschillende volkeren met verschillende culturen. Zo kwamen zij in heel Europa tot aan de Alpen voor. Denk hierbij aan Engeland, Ierland, Duitsland, Zwitserland, Oostenrijk, Frankrijk, Nederland en België. Astrix en Obelix waren Galliërs, een naam die zij kregen ze van de Romeinen. Maar zij waren dus gewoon Kelten.

Wel of niet beschaafd?

De Kelten stonden niet bekend als een vredelievend volk. De Grieken en Romeinen beschreven de Kelten als gevaarlijke, angstaanjagende, brute en oorlogszuchtige barbaren. Vanuit hun perspectief was dat niet voor niets. Met grote legers trokken de Kelten door Europa en plunderden bijvoorbeeld Macedonië en vielen zowel Italië als Griekenland binnen. Door deze tochten ontstonden in verschillende landen afsplitsingen die zich daar settelden. Op die manier ontstond bijvoorbeeld Ankara.

Door vondsten weten we dat het barbaarse beeld dat de Grieken en Romeinen van de Kelten hadden nogal eenzijdig was. De Kelten lieten geen geschreven teksten achter maar bijvoorbeeld wel bewerkt metaal waaraan nu nog te zien is dat de Kelten lang niet zo bruut geweest moesten zijn. Fraai gedecoreerde graven, gespen en wapens geven een ander beeld van de Kelten. We hebben Keltische nederzettingen teruggevonden, vergaderzalen en heiligdommen. Zaken die duiden op een ontwikkelde cultuur met een zekere beschaving.

Terugdringing

De angst die onder andere de Romeinen voor de Kelten (‘de barbaren’) hadden uitte zich in de latere argumentatie om het Romeinse Rijk naar het noorden verder uit te breiden. Een paar eeuwen voor Christus trokken de Kelten hierdoor steeds meer richting het noorden. Deze terugtrekking ontstond ook doordat de Germanen oprukten en dus doordat de Romeinen steeds meer gebied veroverden. Julius Caesar speelde een belangrijke rol in het overwinnen van de Kelten.

Hoewel er een periode is geweest dat de Romeinen de Kelten als machtiger volk zagen, draaide dat op een gegeven moment dus om. De Kelten hielden in de vierde eeuw voor Christus Noord-Italië nog bezet, maar 100 jaar voor Christus begonnen de Romeinen juist veel gebieden van de Kelten te veroveren. Ierland en Schotland bleef in handen van de Kelten maar de rest van de gebieden werd Romeins. Veel Kelten werden daarbij gedood. Ook kwamen typische Keltische zaken, zoals de taal, in deze Romeinse gebieden daardoor zwaar onder druk te staan.

Omdat Ierland en Schotland in handen van de Kelten bleef, kennen we dat heden ten dage nog als ‘Keltisch erfgoed’. Maar dat is dus niet juist. Dat gebied is slechts een schaduw van wat het ooit is geweest.

Fotografie als middel

Om een idee te krijgen hoe de geschiedenis eruit zag, kun je fotografie gebruiken. Je bootst als het ware de periode na en brengt die in beeld. Toen we een serie maakte over Game of Thrones waren we vrij in de keuze voor karakters, kleding en omgeving. Dit is immers een verzonnen verhaal. Maar wanneer je de geschiedenis wilt laten herleven moet het werk wat je maakt wel op feiten worden gebaseerd. Om de Kelten te laten herleven, heb je dan wel een probleem. Veel weten we namelijk helemaal niet…

Wat is waarheid?

Je zou kunnen zeggen dat de waarheid iets is waarvan in het gewone discours wordt gezegd dat men het eens is over de feiten. Het gaat dus niet om meningen of om persoonlijke interpretaties. De waarheid is gebaseerd op feiten. Maar wat is een feit?

Een feit is een constatering die door feitelijke ervaring of observatie is aangetoond. Het is dus iets waarvan hierdoor bekend is dat het waar is. Maar wat als je niet over feiten beschikt? Het is menselijk om dan vanuit aannames te gaan denken. Maar aannames hoeven helemaal niet waar te zijn, ze zijn immers niet gebaseerd op aangetoonde constateringen, maar op ervaring, herkenning of wens.

Als we een beeld neer willen zetten over de Keltische gemeenschap, dan moeten we ons realiseren dat we maar weinig feitenmateriaal tot onze beschikking hebben. We hebben wat vondsten en de verslagen van bijvoorbeeld de Romeinen. Maar die verslagen zijn doordenkt van aannames en vooroordelen, ze zijn niet gebaseerd op feiten.

Als je het zo beschouwd dan kunnen we dus geen Kelten fotograferen. Maar dat gaan we toch doen, om te laten zien wat het risico is dat je daarmee loopt.

Kleding

Wanneer we zoeken op internet naar Keltische kleding, dan valt op hoeveel partijen dit aanbieden voor verkleedpartijen en carnaval. De interpretatie van deze kleding draagt daartoe bij omdat het gemakkelijk te maken is en daardoor goedkoop aangeboden kan worden. Maar deze kleding is niet gebaseerd op wat Kelten droegen, maar op verkoop. Hierdoor krijgen we een verkeerd beeld van de geschiedenis.

Brengen we een bezoek aan het National Museum of Ireland of het The National Museum in Copenhagen, dan krijgen we een heel ander idee over de kleding. In dit laatst genoemde museum is bijvoorbeeld de best bewaarde Deense jurk uit de ijzertijd te zien. Die blijkt te bestaan uit een rok van wol, een sjaal en maar liefst twee huidcapes. Maar van wie was dit? Droeg iedereen dit, of was het van een speciaal persoon?

Vanzelfsprekend werden in die tijd natuurlijke stoffen gebruikt zoals wol, leer en vacht van geslachte dieren. Dat is dus wel aannemelijk. En in het “Museum van de Kelten” in Libramont (België) kunnen we zien hoe de Kelten versieringen op hun kleding aanbrachten in de vorm van spelden en gespen, maar ook dat ze prachtig bewerkte haarkammen hadden, armbanden en ga maar door. Toch missen we veel informatie. We moeten het doen met dit soort beperkte vondsten en als het gaat om kleding en haardracht, dan zijn dat er niet zoveel.

Onze interpretatie

Dus gaan we zelf maar wat verzinnen. Maar dat doen we niet zomaar. Het “Meisje van Yde”, misschien wel het bekendste veenlijk van Nederland, leefde rond het begin van onze jaartelling. Zij leek misschien wel wat op een Keltisch meisje, denken wij. Ze werd waarschijnlijk geofferd om de goden gunstig te stemmen weerstand te bieden tegen de Romeinen.

Van dergelijke veenlijken worden soms reconstructies gemaakt. Al kijkende naar dit soort reconstructies leek het ons wel aardig om een soort reconstructiefoto te maken. Afb 1 is daarvan het resultaat. Ze heeft van ons een leren hesje aangekregen. Het blonde lange haar van het Meisje van Yde, bijeengehouden door een versierde haarband. En haar hand heeft ze de stok waarmee ze haar geiten hoedt. Klinkt best aannemelijk, toch?

We gaan er vanuit dat vrouwen net zo goed een rol speelden in de vele gevechten die de Kelten leverden. Het was een volk dat rondtrok in barre tijden. Van huisvrouw zijn was waarschijnlijk geen sprake. Iedereen deed mee. In afb 2 zien we dan ook een vrouwelijke verkenner die vlakbij de oprukkende Romeinse troepen polshoogte van de situatie komt nemen. Haar kleding is van natuurlijk materiaal en vooral praktisch terwijl het niet opvalt in de bossen.

Als aanvoerster van een strijdmacht is ons model in afb 3 gekleed in kleding waarvan wij denken dat het zo had kunnen zijn. Ze heeft twee fraai bewerkte zwaarden op haar rug, een lans in haar hand. De kleding is kleurrijk om goed zichtbaar te zijn voor haar troepen, maar kan eenvoudig naar binnen worden geslagen ter camouflage als de vijand haar zoekt. Alles is natuurlijk gemaakt van natuurlijke stoffen.

Vaandeldragers zoals in afb 4 zijn in tegenstelling tot de aanvoerder eenvoudig gekleed in lappen stof bijeengehouden door ruw touw. Zij moeten goed te zien zijn omdat hun positie ter referentie wordt gebruikt op het strijdveld.

Als we de vaandeldragers vergelijken met de infanterie zoals op afb 5 vertoond, dan draagt de infanterie veel meer strakzittende en goed beschermende kleding. Een zwaard moet daar niet meteen doorheen kunnen komen terwijl je toch moet kunnen bewegen. Ze is bewapend met een hellebaard en kan daarmee op afstand Romeinse vijanden bevechten. Omdat de Romeinen vooral een zwaard gebruikten, was zij op afstand in het voordeel. Ze kon met de hellebaard ook paardrijdende soldaten weren.

Misschien brachten de Kelten wel huidversieringen aan, zoals we in afb 6 zien. Daarmee kom je afschrikwekkender over. Dat had ook gekund door modder in het gezicht te smeren. Dat heeft als voordeel dat het ook als camouflage werkt. Vanzelfsprekend werd er leer gedragen.

Maar als er iets is dat we zeker weten, dan is het wel de enorme verliezen die er geleden zijn en waarvan afb 7 verslag doet. Een strijder die afscheid neemt van een gevallen kameraad.

Geschiedkundig onjuist

Onze serie is geschiedkundig niet juist. Het laat zien hoe wij denken dat het was en waarom dat was. Dit deden we omdat we ons niet op feiten konden baseren. En wat we tijdens dit proces deden was het bekende ‘roeien met de riemen die we hadden’. Maar dat maakt nog niet dat het klopt!

Dat is dan ook juist waarom we voor dit thema hebben gekozen. We willen namelijk waarschuwen. Het gevaar van dergelijke interpretaties, hoe goed bedoeld dan ook, is dat mensen die op internet surfen dit soms als waarheid aan gaan zien, terwijl het dat nadrukkelijk niet is.

Er zijn mensen die opzettelijk de waarheid verdraaien met fotografie. Denk bijvoorbeeld aan “Fake Nude Photography” waarbij het door beeldbewerking lijkt alsof een bepaald persoon naakt is gefotografeerd terwijl dat niet het geval is. Als het hierbij om bekende mensen gaat, wordt ook wel eens gesproken over “Celebrity Fakes”. Het doel hiervan is om de kijker te overtuigen dat dit de waarheid is, terwijl het dit natuurlijk niet is. Want geloof je het, dan zou hier commercieel gewin mee bereikt kunnen worden. Je kunt met dergelijke naaktfoto’s mensen trekken naar je site. Ook kan dit natuurlijk gedaan worden om mensen te beschadigen of om andere redenen.

Maar goed bedoelende fotografen die er niet dergelijke slechte motieven op nahouden, kunnen dus net zo goed de fout ingaan door onbewust te suggereren dat hun werk wel ‘klopt’. Tussen wat feitelijk waar is en wat wij vinden dat waar is, kan nu eenmaal een enorme kloof bestaan. Fotografie kan dit soort onwaarheden, ook onbedoeld, versterken.

Begrijp ons goed: het kan leuk en goed zijn om creatief te werk te gaan en te fantaseren. Helemaal niets mis mee! Maar als fantasie als waarheid wordt beschouwd, moeten we oppassen en ons realiseren dat bijvoorbeeld deze Keltische fotoserie net zo ‘nep’ is als onze serie Game of Thrones. Het zegt daarom misschien wel meer over ons dan over de Kelten.