Het portretrecht

Wat is een portret?

De wet kijkt anders aan tegen een portret dan een fotograaf of een schilder. Voor de wet is een portret een afbeelding van een persoon waar hij of zij herkenbaar op staat. Dit geldt voor foto’s, maar dus ook voor tekeningen, schilderijen of bijvoorbeeld videobeelden. Een afbeelding die niet het gezicht laat zien, kan nog steeds voor de wet een portret zijn. Want ook aan de houding, het lichaam of bijvoorbeeld de kamer waar hij of zij in afgebeeld wordt, kan soms herleid worden wie er op de foto staat. En zo lang dat kan, is er sprake van een portret.

Een portret kan zijn gemaakt in opdracht van een opdrachtgever. Als dat gebeurt is, dan is voor publicatie van die foto altijd toestemming van de geportretteerde nodig. De fotograaf heeft in dat geval dus nog steeds het auteursrecht op de foto, maar hij mag de foto dan toch niet zonder toestemming op bijvoorbeeld zijn website plaatsen.

Daar tegenover staat dat de geportretteerde rekening zal moeten houden met de rechten van de fotograaf. De geportretteerde mag de foto daarom niet commercieel gebruiken zonder toestemming van de fotograaf. Hij of zij mag wel voor prive gebruik een paar kopieën maken, maar er is dus wel degelijk een grens in het gebruik van die foto. Wordt de foto bijvoorbeeld gebruikt voor een publicatie, dan zal de naam van de fotograaf daarbij vermeld moeten worden.

Als een bedrijf een dergelijke foto ziet en zou willen gebruiken, dan is het niet genoeg om de geportretteerde of de fotograaf om toestemming te vragen. Beiden zullen dan toestemming moeten geven omdat van beiden rechten op de foto rusten. Die toestemming zou voorzien kunnen worden van randvoorwaarden zoals een tegenprestatie in de vorm van een bedrag en beperkingen die beschrijven waar de foto voor gebruikt mag worden of voor hoe lang deze gepubliceerd mag worden.

Anders is het voor foto’s die niet in opdracht zijn gemaakt. Vraagt een fotograaf een meisje om voor hem model te staan, dan heeft dit meisje vanaf dat moment niet zoveel rechten op de foto als dat zij daartoe opdracht zou hebben gegeven. Ook voor deze foto’s geldt dat de fotograaf automatisch het auteursrecht toebedeeld krijgt, maar dat de geportretteerde zich hooguit tegen publicatie kan verzetten als daarvoor een “redelijk belang” kan worden aangetoond.

Redelijk belang

Er is altijd sprake van een zeker belang, maar wanneer is dat belang zo groot dat het redelijk is om zich te kunnen verzetten tegen het gebruik? Van een foto waar iemand naakt op staat, kan eenvoudig worden vastgesteld dat er een redelijk belang is dat deze niet zo maar verspreid wordt. Het is niet zo dat dergelijke foto’s niet gepubliceerd zouden mogen worden, maar de geportretteerde zou daar dan wel toestemming voor moeten verlenen. Heeft het model dat niet gedaan, dan kan hij of zij zich daar tegen verzetten omdat in dat geval haar of zijn belang wordt geschaad. Een belang dat als groot genoeg zal worden beschouwd voor het tegengaan van het gebruik. Als de geportretteerde hier aanspraak op wil maken, dan moet gebruik gemaakt worden van het zogenaamde portretrecht.

Het verbieden van het publiceren van een foto strekt verder dan alleen voor foto’s waar iemand naakt op zou staan. Het geldt voor iedere foto waarvan het belang als redelijk genoeg wordt beschouwd. Een belang kan bijvoorbeeld ook ontstaan wanneer iemand voor schut staat op een foto, of wanneer een foto wordt gepubliceerd waar een persoon op staat die tijdens carnaval een omstander kust. Dat zou immers verkeerd uitgelegd kunnen worden en de geportretteerde zou schade kunnen ondervinden van het publiceren van deze foto. Dit belang is echter wel moeilijker aan te tonen en een rechter zal in dergelijke zaken bepalen of hij vindt dat dit belang groot genoeg is voor het verbieden (hij het dus redelijk vindt).

Straatfotografie

Als een fotograaf op straat, wat tot de zogenaamde openbare ruimte behoort, foto’s maakt en hij doet dat niet met een verborgen camera (het stiekem maken van foto’s in openbare ruimtes is in Nederland namelijk verboden), dan komt het er in praktijk vrijwel altijd op neer dat hij deze foto’s gewoon mag gebruiken voor publicaties. Dus ook als er mensen herkenbaar op die foto staan. Deze mensen hoeven hiervoor niet om toestemming te worden gevraagd.

Natuurlijk moet de fotograaf wel rekening houden met de eventuele belangen van de mensen die op de foto staan en zich afvragen of die geschaad zouden kunnen worden door de foto als die gepubliceerd wordt. Voor voorbijlopende mensen in een winkelstraat mag je er daarom vanuit gaan dat dit niet het geval is en dat deze foto dus gewoon gemaakt mag worden en mag worden gepubliceerd. Maak je een foto waarbij je verwacht dat het belang wel geschaad zou kunnen worden, dan is het verstandig om toestemming te vragen voor het gebruik.

Een foto maken op het strand mag gewoon. Het strand behoort immers tot de openbare ruimte. Maar een foto maken op een strand waarbij dames herkenbaar en topless op de foto komen te staan, is een andere zaak. Daarvan zou je kunnen bedenken dat publicatie van dergelijke foto’s hun belang zou kunnen schaden en als dat het geval is, dan heb je daarvoor dus toestemming nodig. Er zijn overigens openbare ruimtes, zoals zwembaden, waar fotograferen altijd verboden is. Ongeacht of iemand daar toestemming voor geeft.

Conflicten

Een aantal amateurfotografen heeft door schade en schande geleerd hoe het portretrecht werkt. Ze hebben foto’s van amateur fotomodellen gemaakt en deze foto’s geplaatst op hun website. Niets mis mee natuurlijk. Maar als een fotomodel een aantal maanden of zelfs jaren na publicatie daar om welke reden dan ook spijt van heeft gekregen of verrast ziet dat haar foto op het internet staat, dan kan zij zich alsnog beroepen op het portretrecht.

Kan het model aantonen dat haar belang door de publicatie voldoende geschaad wordt, dan moet de fotograaf deze foto direct van zijn website verwijderen en in enkele gevallen haar zelfs deels of geheel schadeloos stellen. Dit natuurlijk geheel afhankelijk van wat de rechter hierover beslist.

Andersom kan een fotograaf de foto ook gebruikt hebben voor iets waar het fotomodel misschien niet zo blij mee is, maar als zij geen groot belang voor haar kan aantonen, dan is dat gewoon toegestaan en heeft zij het nakijken. In praktijk komt het er op neer dat een fotograaf in deze situaties relatief veel rechten heeft en het model weinig.

Quitclaim

De standaard wetgeving die van toepassing is, is voor fotografen dus gunstig en dat is niet zo vreemd. Deze regels zijn in het leven geroepen om de fotograaf te beschermen. Dit recht geldt totdat een redelijk belang van de geportretteerde aangetoond kan worden. Maar dat aantonen valt niet altijd mee. Bedenk dat het publiceren van een foto een zeker belang kan dienen. De carnavalsfoto van het kussende stel zou in de krant kunnen komen te staan naast een artikel over de carnavals optocht in Den Bosch. Daarmee heeft het een nieuwswaarde en kan gesproken worden over een zeker belang deze te plaatsen. Het persoonlijk belang van de geportretteerde en de nieuwswaarde worden samen afgewogen.

Een serieuze fotograaf, al is het een amateur fotograaf, is er niet op uit om zijn fotomodellen te schaden en al helemaal niet om achteraf zelf schade te ondervinden. Het is voor fotografen en fotomodellen daarom altijd goed om vooraf samen af te spreken waar foto’s voor gebruikt mogen worden. Het beste is om dit schriftelijk vast te leggen zodat daar later geen misverstanden over kunnen ontstaan. Dat kan gewoon per email, maar nog beter is het natuurlijk om dit in de vorm van een klein contractje op te stellen en samen te ondertekenen. Neem in een dergelijk contractje de rechten van beide partijen op.

Let op: een modellencontract voorziet vaak niet in afspraken over het gebruik van de foto’s en voor minderjarige modellen geldt dat ouders het contract tevens moeten ondertekenen. Een dergelijk contract wordt een quitclaim genoemd en over het nut en de inhoud van een quitclaim kun je in dit artikel meer lezen.

 

Een foto maken van voorbijgangers op straat mag meestal zonder toestemming.
Schat het persoonlijk belang altijd in en vraag in geval van twijfel om toestemming.
Er is sprake van een portret als de identiteit van de persoon herleid kan worden.
Ook zonder dat het gezicht er op staat, kan er sprake zijn van een portret.