Naakt in kunst

Dat naakt al duizenden jaren in de westerse kunst wordt gebruikt, zal niemand kunnen zijn ontgaan. Maar waarom is dat eigenlijk zo en kan dit nu nog en wat betekent dit dan vandaag de dag?

Oude kunst

Het is een wereldwijde traditie om naakt in kunst te gebruiken. Naakt staat daarbij niet alleen voor de menselijke schoonheid, maar ook voor jeugdigheid, energie, vruchtbaarheid, vitaliteit en scheppingskracht. En vanzelfsprekend werd en wordt naakt ook gebruikt binnen de erotiek.

Dat naaktheid al lang als symbool werd gebruikt, moge blijken uit de Venusbeeldjes die al meer dan 35.000 jaar geleden door onze voorouders werden gemaakt. Het stellen vrouwenfiguren voor en waren hoogstwaarschijnlijk vruchtbaarheidssymbolen. Toch ontstonden de echte voorlopers van naakten voor de westerse kunst pas in Egypte en Babylonië, enkele duizenden jaren geleden. Voor Egyptenaren betekende het afbeelden van naakte mensen dat het gewone mensen betrof. Dienaren werden daarom vaak naakt of schaars gekleed afgebeeld. De elite kon men herkennen aan de kleding. Naakt werd dus gebruikt om status mee aan te kunnen geven. Ook in Egypte kon naakt verwijzen naar zaken als vruchtbaarheid. Sommige goden, zoals Bes (een vruchtbaarheidsgod) werd daarom naakt afgebeeld.

Naakte goden zijn er in de kunst altijd geweest. Ook in christelijke kunst. Naast goden werden ook normale sterfelijke mensen in de kunst naakt afgebeeld. In de vroege Griekse kunst zien we dat mannelijk naakt wordt gebruikt om de ideale mens te kunnen uitbeelden. Er zijn geen beelden van dikke mannen. Die werden pas later gemaakt. De gedachte dat het mooie en het goede synoniem van elkaar waren, werd breed gedragen en daarom konden goden niet lelijk zijn. Kouros, een beeld van een naakte jongeling, is dan ook het beeld van een anoniem, mooi, goed en daarmee ideaal mens die beschikt over vitaliteit en kracht.

Het zal opgevallen zijn dat we vooral mannelijke naakten terugvinden in de Griekse kunst. Vrouwen dragen daarin wel kleding. De reden daarvan is dat de oude Grieken meenden dat de man de meest complete mens was. Een vrouw was dat niet en kon daarom maar beter, als “minder ideaal mens”, aangekleed worden afgebeeld. De Grieken hadden overigens echt wel oog voor het vrouwelijke lichaam wat te zien is aan de vele korè (beelden van jonge vrouwen) die vaak sensueel van aard waren. Vrouwen dragen op die beelden weliswaar kleding, maar die kleding was dan wel nauwsluitend of nat (draperie mouillée) zodat je het lichaam toch nog goed kon zien.

In latere tijd

De middeleeuwen werden in het westen gedomineerd door het christendom. In dit geloof werd het als ideaal gezien dat de mens zich niet zou laten verleiden door het aardse, maar zich juist zou laten leiden door de hemel. Seksualiteit werd steeds meer als iets aards en daarmee als iets verkeerds beschouwd. Geslachtsdelen zoals de penis en de vagina verwezen naar menselijke lusten en werden daardoor in de kunst min of meer verboden tenzij daarmee het slechte zoals de hel, een demon of de duivel zou worden afgebeeld. Naakt kon ook elders nog wel in de kunst worden gebruikt, maar de geslachtsdelen dienden dan wel bedekt te worden en dus kregen Adam en Eva vijgenblaadjes voor omdat zij zich zouden zijn gaan schamen nadat zij het uit Hof van Eden waren gestuurd, martelaren kregen een lendendoek voor en ga zo maar door. Met het vertonen van vrouwelijke borsten had men aanzienlijk minder moeite. Borsten werden heel lang niet als erotisch beschouwd, dat ontstond pas aan het eind van de middeleeuwen. Daarom mochten borsten wel zonder problemen worden afgebeeld.

Toch bleef naakt in de kunst belangrijk. Het toonde devotie, onderwerping en bijvoorbeeld soberheid aan. Veel heiligen werden dan ook deels naakt afgebeeld om te laten zien dat zij niet op geld uit waren en zich geheel aan god zouden wijden. Van al het aardse hadden zij afstand genomen en gingen als asceten door het leven.

Ook kreeg men steeds meer belangstelling voor de werking van het menselijke lichaam en was het daarvoor nodig om daar afbeeldingen van te maken. Leonardo da Vinci (geboren 1452) was in de Renaissance, naast veel andere zaken, anatomist en onderzocht de werking van het menselijke lichaam waar hij ook diverse tekeningen van maakte. Maar ook de buitenkant van het menselijke lichaam bleek hem te fascineren. Hij werkte bijvoorbeeld naast de bekende Mona Lisa waarschijnlijk ook mee aan de Monna Vanna die de bijnaam “de naakte Mona Lisa” heeft gekregen en veel gelijkenis vertoont met de Mona Lisa.

Het was in de tijd van Leonardo da Vinci (de Renaissance) waarin de middeleeuwen werden beschouwd als een tijd van verval. Er moest een wedergeboorte van de verworvenheden van de klassieke oudheid plaatsvinden en daarom omarmden men ook weer de uitingen van kunst uit de oudheid. David, het beeld dat Michelangelo tijdens de Renaissance maakte, is daar een goed voorbeeld van. Dat het beeld een christelijke naam kreeg, maakt het nog meer tot een bijzonder kunstwerk.

Schilders van de zestiende eeuw zoals Rubens zijn beroemd geworden om hun naakten. Rubens leerde in Italië het werk van Griekse en Romeinse kunstenaars kennen en verwerkte dat in zijn schilderijen. Overigens werd die activiteit later in zijn leven wel bemoeilijkt omdat het kerkelijk Concilie van Trente werd gehouden. Hiermee probeerde de katholieke kerk misstanden binnen de katholieke kerk aan te pakken en zich te verdedigen tegen de protestanten die de kerk aanvielen. Rubens moest hierdoor soms zelfs zijn oude werk overschilderen om het meer ‘kuis’ te maken.

Rubens leek dit overigens niet echt te deren. Hij kreeg veel opdrachten en ging, ondanks de verandering, steeds meer naakt verwerken in zijn schilderijen. Hij meende dat het naakt essentieel was om de kern van de boodschap van het werk mee aan te kunnen duiden. Op zijn ‘Laatste Oordeel’ zien we dan ook veel mensen die naakt zijn afgebeeld. Ze zijn op weg naar de hel of de hemel, afhankelijk van het gevelde oordeel. Het naakt in dit schilderij lijkt te willen zeggen dat van ons, wanneer we eenmaal dood zijn, niets anders overblijft dan ons naakte zelf. Iets meenemen kan niet en we zijn allemaal gelijk in de dood. Een schilderij dat lang achter gordijnen werd verstopt zodat niet iedereen daar onverwachts mee geconfronteerd zou kunnen worden.

Barok en daarna

In de tijd van Bach hield men van een overdaad van vormen (denk aan de druiventrossen aan tafelpoten) en er was veel ruimte voor emoties. Had het Concilie van Trente bepaald dat kunst primair een middel moest zijn om Bijbelverhalen aan het volk over te brengen, in de barok ging met zich daar steeds meer tegen verzetten. Kunst hoefde niet meer alleen religieus te zijn of een ideaalbeeld te geven. Dramatiek en realisme werden belangrijker en daardoor zou kunst ook meer andere mensen gaan aanspreken.

Kunst werd in de barok gebruikt om te imponeren. Het Kasteel van Versailles dat door Lodewijk XIV werd gebouwd, is daar een goed voorbeeld van. Je moest je klein voelen, als je daar binnen zou komen lopen. Kunst werd aangekocht om mensen te imponeren en schilders zoals Rembrandt van Rijn en Frans Hals profiteerde daarvan. Rembrandt tekende niet alleen naaktmodellen van zowel mannen als vrouwen voor zijn studie van het menselijke lichaam. Zijn Andromeda is een bekend olieverfschilderij met naakt dat gebaseerd is op het verhaal Metamorfosen van Ovidius. In dat schilderij schilderde hij Andromeda niet als ideale schoonheid, maar als een vrouw zoals hij vrouwen zag. Het werd daardoor een realistisch werk. Ook zijn schilderij Danaë, dat wel als zijn mooiste werk wordt beschouwd, is een schilderij van een naakte figuur gebaseerd op de Griekse mythologie maar wel van een realistische vrouw. Zijn eigen vrouw Saskia stond daar model voor. Naakt dus als symbool, maar ook als een reactie op hoe mensen eerder werden afgebeeld.

In de achttiende en negentiende eeuw bleven de klassieke onderwerpen steeds populair, en bleven er werken verschijnen met naakten in historische afbeeldingen. Naarmate de tijd vorderde werden de naakte mensen steeds meer vooral vrouwen en ook meer en meer geplaatst in normale situaties. Edgar Degas schilderde bijvoorbeeld veel naakten van vrouwen die een bad namen. Ook Renoir heeft veel van dit soort werk gemaakt. Toen de techniek van de fotografie beschikbaar kwam, begonnen kunstenaars dit te gebruiken om scenes zoals die op dit soort schilderijen werden gebruikt, na te maken. 

Deze tijd

Naaktheid in kunst is ook nu nog een van de meest gekozen onderwerpen. En ook nu wordt naakt gebruikt als symbool of als middel van verzet. Denk maar eens aan demonstraties of actieposters waarbij naakt als middel wordt ingezet. Binnen de fotografie is naaktheid altijd gefotografeerd, maar naaktfotografie is nu wel populairder dan ooit. Ongetwijfeld ook omdat mensen nu vrij gemakkelijk in besloten kring zelf foto’s kunnen maken en de foto’s daardoor niet meer onder ogen van anderen hoeven te komen.

Er bestaat een grijs gebied tussen kunst en erotiek en juist nu, door een aantal verschillende maatschappelijke ontwikkelingen, is het maken van een goede naaktfoto als kunstobject hierdoor niet alleen nog steeds een moeilijke, maar soms ook een min of meer riskante onderneming geworden. Het kan bij kunstenaars namelijk tot een afbreukrisico leiden.

Iedereen heeft kunnen merken dat een aantal kunstwerken in de afgelopen periode is heroverwogen en dat deze niet meer als acceptabel werden bevonden. Sonia Boyce (1962) gebruikte dit verschijnsel en ondernam actie als kunstenaar door de discussie over de angst voor grensoverschrijdend gedrag door kunst aan te wakkeren. Zij verwijderde daarvoor tijdelijk een schilderij met naakte nimfen uit een museum in Manchester. De reacties op die actie hangen nu in dat museum. 

Ook andere musea ondernamen actie. In sommige musea werden bepaalde werken verwijderd en in het archief opgeslagen, maar er zijn ook verschillende tentoonstellingen georganiseerd waarin juist aandacht werd gegeven aan naakt in kunst waarbij de vraag werd gesteld, plat gezegd, of het zou gaan om kunst of om plaatjes voor vieze oude mannetjes. Interessant was dat bij die tentoonstellingen vaak aandacht werd geschonken aan de verschillende opvattingen die men in bepaalde tijden had over rollenpatronen, wat wel en niet als acceptabel werd gezien en hoe, in een multi-culturele samenleving, mensen met verschillende culturele achtergronden tegen naakt in kunst aankijken. Zowel in de musea zelf als bij kunstenaars en in de media stimuleerde dit de discussie rond dit complexe onderwerp. 

Maar wat we ook menen, we weten allemaal dat kunst zonder grensoverschrijdende zaken niet volledig kan zijn. Het opzoeken van grenzen is soms de enige manier om wakker te schudden. Omdat het menselijke lichaam en onze seksualteit net zo goed onderwerp van kunst kunnen zijn, hoort die er dus ook bij. Dat praat niet ieder schilderij of iedere foto goed, maar het wijst ook niet iedere afbeelding met naakt af.

Dat voor een aantal mensen zaken als MeToo, seksueel ontoelaatbaar gedrag, feminisme en kinderponografie synoniem zijn geworden met naakt, moet daarbij o.i. genegeerd worden. Het voert te ver voor dit artikel hier uitgebreid op in te gaan, maar we raden mensen graag aan, die menen dat deze zaken onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn, zich toch nog eens goed te laten informeren. Om naakt per definitie als pornografie te betitelen of met vrouwonterend af te doen, lijkt ons namelijk nogal wat kort door de bocht.

Alsof er een nieuw soort Concilie van Trente over ons is neergedaald kijkt men nu soms met andere ogen naar hetzelfde werk. Er wordt daardoor censuur gepleegd op werken waarop dat eerder niet van toepassing was omdat er anders wordt geoordeeld over of een werk wel of niet voldoet aan de nieuwe norm van het toelaatbare. Kunstenaars wordt steeds vaker gevraagd waarom ze dit soort werk maken. Zelfs bij een aantal fine art werken waarbij het erotische gehalte geheel afwezig was, werden vraagtekens geplaatst.

Niet dat dit overigens altijd openlijk wordt uitgesproken. Niemand wil immers als censurist of ouderwets behoudend te boek staan, zeker in de kunstwereld niet. Maar mensen zijn soms bang voor de gevolgen en dan is "better safe then sorry" soms de keuze. Dat bleek bijvoorbeeld toen werk met naakt in een aantal gevallen werd verwijderd uit openbare ruimten. Zo werd een schilderij waarop een borst te zien was verwijderd uit de hal van de Rechtbank in Almelo omdat dit als aanstootgevend werd bevonden. Dit schilderij hing daar al meer dan vijfentwintig jaar. De terechte vraag die hierover werd gesteld was of dit kwam omdat we eindelijk wakker werden, of dat de samenleving aan het vertrutten zou zijn. 

Toch is er niet alleen sprake van sociaal gewenste preutsheid, er zijn zeker aspecten die aandacht behoeven. Kunst werd bijvoorbeeld heel lang vooral door mannen gemaakt en vanuit de norm die gold toen het gemaakt werd. Ook kon het gaan om de behoeften of begeerten van de kunstenaar zelf. De wijze waarop die kunst tot stand kwam is dan ook meestal vanuit het perspectief van een man gemaakt, wat wel de "male gaze" (de mannelijke blik) wordt genoemd, normatief en persoonlijk. Naakt werd daarom in kunst vooral getoond zoals de mannelijke kunstenaar dat toen graag zelf zag en dat kan op zijn minst eenzijdig worden genoemd. Die aspecten helder maken en bewust krijgen helpt ons niet alleen kunst beter te begrijpen, het draagt ook bij er een genuanceerde mening over te vormen. 

Er is een groeiend aantal kunstenaars, waaronder ook vrouwen, die zich verzet tegen het idee dat naakt, seksualteit en erotiek niet in kunst thuis zouden horen. Zij zijn als tegenreactie onder andere juist uiterst expliciete naaktfoto’s en beeldwerken gaan maken. Zij lijken dit vooral te doen als teken van verzet tegen de censuur. Nog beter zou het volgens ons zijn wanneer niet de censuur of het verzet onderwerp van discussie is, maar wanneer de dialoog verder op gang wordt gebracht waardoor iedereen bewuster keuzes maakt en er meer wederzijds begrip kan ontstaan. 

Overigens zijn het natuurlijk niet alleen fotografen, maar bijvoorbeeld ook fotomodellen die naakt gebruiken om hun mening mee duidelijk te maken. Zeker in een tijd waarin de traditionele rol van fotograaf en fotomodel lijken op te lossen in een samenwerkingsverband waarbinnen het werk steeds meer samen tot stand komt. Marisa Papen is daar met Jesse Walker een goed voorbeeld van.

Papen is een Belgisch naaktmodel en maakt met haar fotograaf Jesse Walker werk dat op zijn minst taboedoorbrekend genoemd zou kunnen worden. Ze wil hiermee mensen aansporen om kritisch na te denken over zaken zoals de invloed van religie op ons leven. Met haar fotograaf heeft ze hiervoor in Egypte al in de gevangenis gezeten en is er in Turkije een aanhoudingsbevel voor het duo uitgeschreven. Ze heeft zich naakt in de Hagia Sofia laten fotograferen, lag naakt bij de Klaagmuur, heeft in Vaticaanstad naakt een kruisigingsscene gefotografeerd en heeft in de tempel van Karnak naakt rondgelopen. Papen en Walker gebruiken naakt in deze foto’s om het lichaam als iets normaals te laten beschouwen en te laten zien welke beperkende invloed religie op onze opinie heeft gehad en nog steeds uitoefent.

Is naakt nodig?

Natuurlijk niet, want voor alles kunnen substituten gevonden worden wanneer je dat perse wil. Alhoewel…. Michelangelo stelde een wedervraag toen men hem vroeg waarom hij een beeltenis van David als naakt had gemaakt. Hij vroeg zich af welke geest zo leeg en blind was, dat hij niet kon erkennen dat de voet edeler zou zijn dan de schoen, en de huid mooier zou zijn dan het kleed waarmee het was bekleed.

De vraag zouden we daarom ook om kunnen draaien. Waarom naakt niet gebruiken? Wanneer we naakt beschouwen als iets normaals, als het de mens in zijn meest pure vorm kan laten zien, als het symbool kan staan voor een eigenschap of een kenmerk of wanneer we gefascineerd zijn door het menselijke lichaam zelf, het lichaam als een kunstwerk beschouwen, waarom zou naakt dan niet kunnen of niet mogen?

Laten we niet vergeten dat het niet het naakt is wat ongelijkheid bevordert. Het is niet het onbedekte dat mensen tot lustobjecten maakt. Naakt is niet vies, niet ongewenst. Bloot zijn is niet zede- of normloos. Naakt is wie wij zijn.

Het is de motivatie waarmee en de wijze waarop dingen worden beschreven, voorgesteld of afgebeeld die daar betekenis aan geven. Volgens ons zou de discussie dan ook meer moeten gaan over de waarde en betekenis van een kunstwerk, dan of er wel of geen naakt in gebruikt zou mogen worden. Reden genoeg om in de nabije toekomst op deze site voorbeelden te laten zien van hoe wij denken dat naakt wel passend gebruikt kan worden binnen de fotografie. Een zware opgave, maar gezien de discussies hierover ook een nuttige.

 

Afb 1: Venusbeeldjes uit de prehistorie, soms al meer dan 200.000 jaar oud
Afb 2: De Egyptische god Bes, meestal naakt afgebeeld en voorzien van een baard
Afb 3: Grieks beelden van jonge naakte mannen
Afb 4: Vrouwen werden vaak met doorzichtige of nauwsluitende kleding afgebeeld
Afb 5: Het schilderij "De kindermoord te Bethlehem" van Rubens
Afb 6: Rembrandt's realistische meesterwerk "Danaë"
Afb 7: Schilderij van Renoir uit 1885 genaamd "De grote zwemmers"
Afb 8: Marisa Papen op social media toen de Notre Dame in brand stond
Afb 9: Hedendaagse naaktfotografie