Een bewegend object stilstaand fotograferen en de omgeving laten bewegen, is een kunstje op zich. De techniek hiervoor wordt 'panning' genoemd. Echt moeilijk is het niet, maar het vergt wel wat oefening. Lees hier waar je rekening mee moet houden.
Albert Einstein
Als theoretisch natuurkundige schreef Albert Einstein goed leesbare en niet alleen interessante maar ook leuke teksten over beweging. Een daarvan stelt dat iets alleen beweegt wanneer het gerelateerd wordt aan iets anders, wat anders beweegt.
En ja, als ik stil sta naast een fietspad en er komt een fietser voorbij, dan verandert de afstand tussen mij en de fietser. Eerst wordt deze korter, de fietser komt op mij af, daarna wordt deze weer langer, de fietser fiets mij voorbij.
Zelfs als ik loop gebeurt dit. De fietser fietst namelijk sneller dan dat ik loop. De fietser komt nog steeds op mij af en fietst mij voorbij maar er is wel wat gebeurd. Omdat ik dezelfde kant op liep als dat de fietser fietste, leek het alsof hij langzamer bewoog richting mij als toen ik stil stond en het lijkt ook alsof hij mij langzamer passeert als toen ik stilstond, terwijl hij even hard blijft fietsen. De snelheid van de fiets mag dan gelijk gebleven zijn, maar doordat ik ook beweeg is de beweging van de fietser ten opzichte van mij gewijzigd.
Als ik nu ga rennen, en ik ren net zo hard als dat de fietser fietst, dan haalt de fietser mij niet meer in en ik ook de fietser niet. Ten opzichte van elkaar staan we stil. Maar als we om ons heen kijken, dan zien we wel dat we bewegen. Zowel de fietser als ik zien dat we ons verplaatsen. De fietser en ik verplaatsen ons ten opzichte van onze omgeving, die stilstaat.
Nou ja, staat die eigenlijk wel stil? De aarde beweegt en niet zo’n klein beetje ook. Als we alleen al kijken naar hoe snel hij om zijn as draait, dan moeten we daar wel respect voor krijgen. De aarde draait immers rond zijn as in ongeveer 24 uur (eigenlijk binnen minder tijd, maar dat is nu niet zo relevant) en omdat de evenaar iets meer dan 40.000 km lang is beweegt de aarde zich daar met een snelheid van (40.000/24) een slordige 1667 km/h. En dan kijken we nog niets eens naar de snelheid waarmee ons zonnestelsel door het heelal beweegt. Dat is berekend op ongeveer 800.000 km/h. En als je naar ons hele sterrenstelsel kijkt, dan zie je dat dit zich met meer dan 2 miljoen kilometer per uur door het heelal beweegt.
Als we stilstaan merken we niet dat de aarde zo snel beweegt. Dat komt omdat we net zo hard meebewegen. Dus ten opzichte van de aarde bewegen we niet: we gaan even snel. Dit is vergelijkbaar met net zo hard rennen als de fietser fietst: ten opzichte van elkaar lijken we stil te staan.
Als je op een viaduct staat en kijkt naar de voorbij razende auto’s, dan begrijp je soms niet hoe dat goed kan gaan. Ze lijken van links naar rechts te schieten met een enorme vaart en vlakbij elkaar. Maar dat ontstaat vooral omdat we zelf stil staan. Ten opzichte van de kijkers op het viaduct gaan de auto’s enorm snel. Maar de chauffeurs in de auto’s die elkaar inhalen, ervaren dit heel anders. De auto’s rijden ten opzichte van elkaar maar een klein beetje harder. Daarom gaat het goed.
Fotografie
Als je een bewegend object stilstaand wilt fotograferen, dan gebruik je daar normaal gesproken een korte sluitertijd voor. De camera staat in deze situatie weliswaar stil ten opzichte van het bewegende object, maar de korte sluitertijd zorgt ervoor dat het bewegende object zich nauwelijks kan bewegen ten opzichte van het stilstaande object (de camera) omdat er maar heel kort naar ‘gekeken’ wordt.
Wat je dus echter ook kunt doen, is dat je de camera even snel als het bewegende object beweegt. Hierdoor staat het bewegende object ten opzichte van de camera stil en wordt het bewegende object dus ook ‘stilstaand’ gefotografeerd. Hoe langer de sluitertijd, hoe meer de omgeving zal veranderen in bewegingsstrepen. Maar tegelijkertijd moeten we ook langer exact dezelfde snelheid als het bewegende object zien vast te houden.
Alles leuk en aardig natuurlijk, maar Albert Einstein was niet voor niets een theoretisch natuurkundige. Hoe doe je zoiets in de praktijk?
Cameramensen die een scene opnemen voor een film waarin een auto betrokken is, bevestigen soms een kooi aan de auto waarop de camera bevestigd wordt. Op die manier gaat de camera even snel als de auto, hij reist immers mee, en kunnen we als filmliefhebber daardoor de auto inkijken, mensen daarin met elkaar zien discussiëren terwijl de omgeving aan hen voorbijtrekt.
Wanneer je als fotograaf langs een fietspad staat en op deze manier een foto van een voorbijrijdende fietser wilt maken, dan kun je het natuurlijk niet op een lopen zetten. Wat je doet is de fietser in de zoeker nemen en de camera net zo snel meebewegen in de richting die de fietser opgaat zodat de fietser op dezelfde plek in de zoeker blijft staan. Als dat gelukt is, druk je af.
Panning
Deze techniek wordt ‘panning’ genoemd. Je beweegt de camera dan met dezelfde snelheid als het bewegende object en als je dezelfde snelheid hebt gevonden, druk je af. Maar er is meer aan de hand.
De beweging van een fietser die zich naar je toe beweegt gedraagt zich anders dan de beweging van een fietser die langs je fietst. De beweging van de camera moet daarop worden aangepast. Dat moet je ook doen wanneer het onderwerp van hoogte verandert. Denk aan een kind op een schommel, dan kan het soms nodig zijn om ook met de camera een ‘schommelvormige’ beweging te maken.
Je maakt het jezelf natuurlijk gemakkelijker wanneer je bij puntsymmetrische vormen zoals een cirkel haaks op het onderwerp staat. Denk aan autobanden. Deze zullen draaien terwijl de auto vooruit beweegt. Als je haaks op de auto de foto neemt, dan valt de beweging van deze banden, die niet gelijk loopt aan de richting van beweging van de auto, het minste op (zie afb 3).
De bewegingsstrepen in de achtergrond kunnen leiden tot ongewenste zaken. Zo kan een hek met spijltjes ineens een massief vlak worden of kunnen objecten omgevormd worden tot onbegrijpelijke, en daarmee hinderlijke strepen (zie afb 4). De bewegingsstrepen vormen samen overigens vaak gekleurde patronen of vlekken in de foto (zie afb 5). De mate waarin deze goed passen bij het onderwerp, kan de foto maken of breken. Kijk daarom goed of het geheel wel optimaal bij elkaar past.
Hoe verder een object van je vandaan staat dat beweegt, hoe langzamer de camera bewogen hoeft te worden. Ook zul je regelmatig kunnen constateren dat het "uit de hand fotograferen" kan leiden tot gekromde bewegingsstrepen. Dat voorkom je alleen wanneer de camera exact op dezelfde hoogte blijft en dus alleen 'pant' en niet 'tilt' (zie afb 6, de weg loopt hierop krom af). En zo kunnen we nog wel even doorgaan.
Hoewel voor al deze situaties oplossingen bestaan, blijkt in praktijk dat je dit maar het beste kunt ondervinden door de situaties te ervaren en te proberen er een goede foto van te maken. De eerste foto’s zijn vaak een fiasco (zie afb 1). Niet alleen het onderwerp beweegt, maar ook de achtergrond. Maar al heel snel ontstaan de eerste gelukte “panningsfoto’s” (zie afb 2). Laat je daarom niet ontmoedigen en trek er voldoende tijd voor uit. Het lukt vast en zeker, maar daarvoor moet je wel even doorzetten.
De plek
Een van de meest handige plekken om met panning te experimenteren, is door in het midden van een fietsrotonde te gaan staan. De fotograaf kan daar om zijn as draaien terwijl de afstand van de camera tot de fietsers gelijk blijft. Hoe meer een situatie van een dergelijke opstelling afwijkt, hoe lastiger het wordt om de panningfoto te maken.
Het ligt ook voor de hand om in het begin vooral wat langzamer voortbewegende onderwerpen te fotograferen of onderwerpen te kiezen die zich verder van de camera af bevinden omdat hierdoor de bewegingen, relatief gesproken, minder sterk worden.
Compositie
Het is vaak een goed streven om het bewegende object de foto “in te laten komen”. Daarmee wordt het volgende bedoeld: stel je fotografeert met panning een naar beneden skiënde persoon. Houd deze dan bijvoorbeeld links bovenin de foto en laat hem richting rechtsonder skiën. Houd daarbij de rechterkant juist ‘open’ of ‘vrij’. Hierdoor lijkt het alsof de skiër de foto in komt skiën. De kijker ziet waar de skiër heen gaat en kan voorspellen wat er zal gaan gebeuren. Dit geeft ‘rust’.
Zou je de skiër rechtsonder plaatsen richting verder rechts zodat hij zo de foto dreigt te verlaten, dan zien we het deel wat de skiër heeft afgelegd, maar niet wat nog gaat komen. Dergelijke foto’s leveren doorgaans meer ‘onrust’ voor de kijker op. In afb 7 zien we dit terug. De linker foto laat de fietser de foto in komen rijden, de rechter laat de fietser eruit rijden. Je ziet dat hierdoor dezelfde scene een heel ander gevoel over kan brengen.