Stillevens werden in Romeinse fresco’s aangetroffen, maar zijn ook vandaag de dag nog steeds een geliefd onderwerp van schilders en fotografen. Hoe komt dat en hoe maak je ze?
Doel van een stilleven
Vanuit historisch perspectief is een stilleven een werk dat een schilder maakte om beter te leren schilderen. De schilder kon zich hiermee niet alleen verder bekwamen in het creëren van composities, maar ook in kleurgebruik en licht.
Het schilderen van bewegingsloze objecten wordt al heel lang gedaan. In Pompeï werden stillevens op muren gevonden, maar je vindt ze ook in het oude Egypte en de Griekenland. Leuk wetenswaardigheidje is dat Nederland rond 1600 beroemd was om haar stillevens en dat de internationaal gebruikte term ‘still life’ daarom vanuit het Nederlands is afgeleid.
In Nederland werden stillevens in de Gouden Eeuw heel gewild omdat rijke mensen daarmee konden pochen. Ze lieten via stillevens zien hoe goed ze het hadden. Daarom zie je in die werken veel kostbare zaken terug zoals fazanten en zilveren schalen. Stillevens waren dus niet alleen oefenstukken, ze werden echt verkocht als kunstwerken.
Afb 1 laat een hedendaags werk zien geïnspireerd op het werk van de grote meesters uit de gouden eeuw. Je moet dan denken aan schilders zoals Elias van den Broeck, Willem Claesz en Adriaen van Utrecht, maar mensen als Rembrandt van Rijn maakte net zo goed dit soort werk.
Symboliek en geschiedenis
Al vanaf de middeleeuwen werden stillevens steeds vaker voorzien van objecten met een symbolische betekenis. Een schedel stond bijvoorbeeld voor vergankelijkheid, net als een klok of een zandloper (zie afb 2 en afb 9). Een boek en wereldbol stonden symbool voor wijsheid maar soms vertegenwoordigde een combinatie van voorwerpen ook een bepaald begrip. Heel vaak werd ‘memento mori’ verwerkt. Vrij vertaalt zei men hiermee: “Vergeet niet dat je eens ook doodgaat, gedraag je daar ook naar.”
Stillevens gingen dus verder dan ‘aardige plaatjes’. Wat dit betreft kunnen stillevens net zo goed verhalenvertellers zijn.
Oude stillevens worden vandaag de dag nog steeds gebruikt om meer te weten te komen over de tijd waarin ze gemaakt zijn. Sommige voorwerpen werden zo gedetailleerd geschilderd dat we ze nu kunnen gebruiken om zaken te restaureren of te herkennen. Ook zien we dingen terug die we nooit hebben gevonden. Die zijn verloren gegaan in de tijd. Denk aan geweven stoffen die allang vergaan zijn maar door ons nu, door het minutieuze werk van de toenmalige schilders, weer tot leven worden geroepen in musea. We kunnen ze namaken en exact op het origineel laten lijken.
Moderner werk
Hoewel stillevens vaak geassocieerd worden met lang geleden, is dat niet terecht. Vincent van Gogh’s zonnebloemen vormen immers ook een stilleven en Picasso maakte er ook een aantal. Het maken van stillevens gebeurt op dit moment nog steeds. Dit is dus niet iets dat ouderwets of opgegeven is.
Opvallend door al het werk door al die tijden heen, is de werking van het licht. In stillevens werd licht altijd onderzocht en er werd volop mee geëxperimenteerd. Een verandering van het licht maakt een stilleven soms van een ‘gewoon plaatje’ een kunstwerk. Hetzelfde gaat op voor kleurgebruik.
We zien op sommige werken soms zilveren voorwerpen staan waarvan je je nauwelijks kunt voorstellen dat het geschilderd is. Zo levensecht dat het lijkt alsof je het vast zou kunnen pakken. Als je goed naar dat werk kijkt zie je waarom: alles klopt, niet alleen de details maar ook de kleur en het licht. De weerspiegeling en de schittering laten de kwaliteit van de schilder zien. In een aantal weerkaatsingen zie je soms zelfs de schilder aan het werk.
Het maken van een stilleven is natuurlijk niet voorbehouden aan de schilderkunst alleen. Lee Miller gebruikte bijvoorbeeld de nieuwste fotografische technieken om haar stillevens mee te kunnen maken en er zijn aardig wat fotografen die zich in het maken van stillevens hebben gespecialiseerd.
Stillevens fotograferen
Ook voor hedendaagse fotografen is het fotograferen van stillevens een nuttige zaak. Zoals de schilders in het verleden kun je er als fotograaf net zo goed veel van leren. Dezelfde leerdoelen, zoals oefenen met composities, kleurgebruik en licht, kunnen hiermee worden bereikt.
Wanneer je een stilleven gaat maken richt je dan in eerste instantie op het fotograferen van gewone alledaagse voorwerpen. Iedere keuken bevat voldoende materiaal om mee aan de slag te gaan. Denk aan een vaas, schaal, bestek maar ook aan fruit of groente. De meest gemaakte stillevens zijn overigens van een vaas met bloemen en fruitschalen (zie afb 8). Niet zo moeilijk dus om aan een goed onderwerp te komen!
Maar wat je ook fotografeert, vergeet niet dat je moet voldoen aan drie belangrijke eisen: de compositie moet kloppen, de kleuren moeten passen en het licht moet goed zijn.
Over de compositie
Vaak zul je met meerdere voorwerpen werken waarvan er één een soort ‘hoofdmotief’ zal zijn. Speel daar mee en test verschillende composities uit voordat je afdrukt. Je zult merken dat als je de voorwerpen op verschillende manieren een plekje ten opzichte van elkaar geeft, de foto een geheel andere uitstraling krijgt.
In afb 3 zie je hoe we dezelfde voorwerpen op een andere plek plaatsen ten opzichte van de wekker. De foto’s veranderen daar drastisch door.
Natuurlijk kun je het stilleven vormgeven zoals je zelf wilt, maar er zijn wel wat tips die daarbij kunnen helpen. Hieronder hebben we enkele van deze tips beschreven.
Het hoofdmotief is bij voorkeur iets wat echt uit de foto springt. Dat kan door kleur of vorm plaatsvinden. Help dat hoofdmotief tot uitdrukking te komen door het in een omgeving te plaatsen die, ten opzichte van het hoofdmotief, relatief saai en/of rustig is. Afb 4 laat zien hoe groot het effect is wanneer je van achtergrond wisselt.
Plaats dit hoofdmotief op één van de ‘regel van drie’ posities en bouw met andere voorwerpen daar geometrische vormen omheen, zoals driehoeken. Afhankelijk van het soort gebruikte voorwerpen kan het deel tegenover de locatie van het hoofdmotief erg leeg overkomen. Volg gewoon je intuïtie. Houd je niet te strikt aan “wat hoort”. Zie afb 5.
Welke compositie je dan ook gebruikt: de truc is uiteindelijk om de blik van de kijker vast te blijven houden. Je wilt de kijker daarom als het ware door de foto leiden en hem daar steeds nieuwe dingen laten zien. Daarvoor heb je niet veel voorwerpen nodig, maar goed opgestelde voorwerpen. De kijker wordt daardoor min of meer gedwongen om van het ene voorwerp naar het andere te gaan kijken. Het wordt een soort speurtocht. Zie ook afb 6.
Allereerst moet de kijker van buiten het frame het frame in worden geleid. Veel westerse mensen zijn gewend om ‘documenten’ van linksboven naar rechts beneden door te nemen. Je kunt van dit aangeleerde gedrag gebruikmaken door juist rechts het meest interessante voorwerp (het hoofdmotief) te plaatsen. De kijker moet dan door de foto ‘heen’ om daar te komen.
Ook binnen stillevens werken leidende lijnen. Zorg dat deze lijnen leiden tot het hoofdmotief en dat ze dus niet tegen je gaan werken door de aandacht daar vanaf te leiden.
Over het licht
Daar kunnen we duidelijk over zijn. Je moet schaduwen zien. Die schaduwen geven diepte aan het stilleven. Zorg er wel voor dat niet een zijde van het stilleven goed belicht is en de andere zijde in het zwart wegloopt. Werken met twee lichtbronnen of een reflector is dus iets wat je vaak zult moeten doen.
We zeiden al eerder dat het gebruikte licht de foto kan maken en breken. Experimenteer daarom wat verschillende posities van de lichtbronnen en verschillende lichtsterktes (zie afb 7). Wees niet te snel tevreden en blijf kritisch op hoe het er uit komt te zien.