Een boekje maken met oud-studenten bleek een grotere uitdaging dan gedacht. Het thema had zoveel impact dat het soms belemmerend werkte. Welkom in de wereld van de documentaire fotografie!

Uitdagend boekje

Het is niet altijd even gemakkelijk om zelf de draad na een intensieve opleiding op te pakken en jezelf leuke of interessante uitdagingen te geven. Ik krijg daarom af en toe de vraag van afgestudeerde fotografen of ik niet nog iets voor ze heb zodat ze zichzelf verder kunnen bekwamen of meer ervaring op kunnen doen.

Hierover nadenkend kwam ik enkele jaren geleden op het idee om iets te verzinnen waaraan meerdere fotografen mee zouden kunnen werken. Je leert immers veel van elkaar. Maar omdat deze fotografen vaak ver van elkaar vandaan wonen, elkaar soms niet kennen en naast het werk als fotograaf ook andere verplichtingen hebben, moest ik wel iets verzinnen waardoor ze onafhankelijk van elkaar aan de slag zouden kunnen gaan terwijl ze toch aan hetzelfde idee zouden samenwerken.

Ik bedacht daarom om samen met hen een boekje te gaan maken over een bepaald thema. De fotografen kregen het thema te horen en het aantal pagina’s dat ze daarmee mochten vullen. Dit idee bleek aan te slaan waardoor inmiddels al een paar jaren op rij met enige regelmaat boekjes verschijnen. Zo ontstond er een ‘Nederlandse landschappen boekje’, en boekje over daklozen, een boekje met portretten en bijvoorbeeld een boekje over dansers.

Thema en opdracht

Het thema van het boekje dat dit jaar als laatste uit zou komen had ik de titel Stories to tell meegegeven. Beeldmakers zoals fotografen zijn verhaalvertellers en verhalen kunnen helpen om onszelf en anderen beter te begrijpen. Een uitdagende titel leek mij dus.

Dit idee ontstond overigens niet spontaan. Door een aantal ontmoetingen ontdekte ik dat best veel mensen een gebeurtenis hadden meegemaakt waardoor hun leven een drastische wending had gekregen. Dat had ik persoonlijk ook meegemaakt. De verhalen die mij werden toevertrouwd hadden daarom niet alleen een grote impact op mij, ze lieten mij ook zien dat veel mensen gelijksoortige ervaringen op hadden gedaan maar dat dit geen zaken waren waar je veel over sprak, ondanks dat ze zo’n diepe indruk hadden gemaakt. Een goed thema dus.

Documentaire fotografie

Iedereen is wel bekend met de vorm van fotografie die zich richt op het vastleggen van realistische, vaak emotionele en/of informatieve beelden van echte gebeurtenissen, zoals de fotografie die voor nieuwsberichten wordt gebruikt. We spreken hierbij dikwijls over documentaire fotografie, fotografie dus waarmee iets wordt ‘gedocumenteerd’.

Dit soort fotografie leek mij het meest toepasselijk voor dit boekje. Het doel was immers om het verhaal van personen te vertellen zodat daarmee hun life changer zou worden gedocumenteerd.

Ik vroeg daarom aan een aantal afgestudeerde studenten of ze het leuk zouden vinden om aan dit boekje mee te werken als waren zij journalisten. Ik gaf ze aan dat ik een boekje wilde maken waarbij je als fotograaf personen moest benaderen waarvan ze dachten dat deze iets zouden hebben meegemaakt dat een dusdanige impact op hun leven heeft gehad zodat het een echte life changer werd. Het moest dus gaan om een omzwaai in het leven, of het nu positief of negatief was.

“Van die persoon maak je een paar foto’s”, schreef ik. “Denk aan twee tot 5 foto’s.” De foto’s zouden relatief klein worden, maar krachtig aanwezig geplaatst worden boven het verhaal van de personen waar het om ging. Een tekst die zowat in steno zou worden beschreven. Zo gezegd, zo gedaan, dacht ik toen nog, maar dat pakte anders uit.

De gevoeligheid

Veel fotografen die mensen fotograferen zijn gevoelsmensen. Met veel empathie fotograferen ze kinderen, gebeurtenissen als bruiloften en andere samenkomsten. Om dat goed te kunnen doen heb je inlevingsvermogen nodig. Echte mensen mensen dus.

Een journalist kan ook een mensenmens zijn, maar een journalist is wel opgeleid om objectief verslag te doen van een gebeurtenis. Een fotograaf is geen journalist en dit is daarom vaak iets wat hij zichzelf zal zien moeten eigen te maken. Het is niet voor niets dat oorlogsfotografie niet voor iedereen is weggelegd. Dat moet je kunnen en dat kunnen reikt veel verder dan alleen een camera kunnen hanteren.

Het voor dit boekje gekozen thema bracht de benaderde fotografen in contact met mensen die heel persoonlijke dingen met hen deelden. Zo persoonlijk dat een aantal studenten aangaven dat ze teveel door emoties werden overmand en daarom moesten afhaken of zichzelf niet meer in staat voelden om de verhalen die ze te horen kregen om te zetten naar beeld. Het was soms te gevoelig, soms te kwetsbaar en soms te teer omdat te kunnen doen. Ze vertrouwden dat zichzelf niet altijd even goed toe.

In de gesprekken die zij met de kandidaten voerden, zijn heel wat tranen gevloeid. Zowel bij de kandidaten als bij de fotografen zelf. Er ontstonden soms vriendschappen door en er kwam meer begrip voor de ander. Maar het resulteerde niet altijd in vullende pagina’s voor het boekje.

Ook kwam het voor dat de tekst geschreven was, de foto’s gemaakt en de pagina opgemaakt maar dat de kandidaten op het laatste moment aangaven het toch te persoonlijk te vinden en liever niet zagen dat het gepubliceerd werd. In een enkel geval ook ingegeven door druk van derden.

Dat het moeilijk bleek zich aan de opdracht te houden, was natuurlijk geen probleem. Het leverde hele mooie andere dingen op. Het ging ons ook steeds meer om het proces, veel minder om het eindresultaat.

Een interessant verschil met de productie van eerder boekjes was dat de ervaring die we hadden opgedaan voor bijvoorbeeld de totstandkoming van het boekje over Nederlandse landschappen, voor dit boekje niet opging. Voor het landschappenboekje leverde iedere fotograaf meer foto’s in dan gevraagd en moesten we behoorlijk selecteren om het boekje niet tot een dikke pil te maken. Die foto’s hadden we ook in een mum van tijd binnen.

Maar voor het boekje ‘stories to tell’ gingen er soms meerdere maanden voorbij voordat een shoot werd gepland. Het overgrote deel van het werk werd gevuld met gesprekken tussen de fotografen en de kandidaten waarbij forse doorlooptijden werden gehanteerd. Soms werd ik daarbij gevraagd. En dan kon het nog minstens zo lang duren voordat de foto’s werden ingeleverd. Omdat ze nog eens werden gemaakt, soms uitentreuren werden besproken tussen kandidaat en fotograaf, details werden veranderd, het werd voorgelegd en men het wilde overdenken, het met derden werd besproken, etc.. Een boeiend proces dus.

Uitgangspunt

We hadden al besproken dat belangrijk voor de kracht van het boekje zou zijn dat het niet zou gaan om het unieke van het verhaal maar juist om het generieke deel daarvan. Mensen die iets soortgelijks hadden meegemaakt zouden zich moeten kunnen herkennen in het verhaal. Het ging dus niet per se om het individu maar om de blauwdruk van het gebeuren. Het verhaal van een persoon zou hierdoor een voorbeeld kunnen worden van een ‘type verhaal’ dat door meer mensen met net iets andere details vertelt zou kunnen worden.

Maar in praktijk bleek dat de kandidaten dit veel beter voor ogen hielden als de fotografen. De fotografen transformeerden vaak snel tot de biografen van de personen waarmee ze werkten. Dat moesten we tegengaan. En dit terwijl ook de kandidaten hen er vaak aan moesten herinneren dat het zou gaan om situaties die veel mensen overkwamen, en niet alleen hen zou zijn overkomen.

Waarde

Een aantal van de deelnemende fotografen gaf achteraf aan dat ze dit het moeilijkste, maar tevens ook het meest interessantste project vonden waar ze tot dan toe aan mee hadden gewerkt. Ook vertelden ze dat het hen veel voldoening had gegeven, onafhankelijk of hun werk werd gepubliceerd of niet. Het ging al lang niet meer om het resultaat, maar omdat dat wat tijdens het voortbrengingsproces ontstond.

De kandidaten die ik persoonlijk sprak vertelden onafhankelijk van elkaar dat ze het niet alleen leuk en interessant vonden om hieraan mee te werken, maar ook dat ze het heel prettig vonden. Regelmatig werd gezegd dat het hen geholpen had zaken beter een plaatsje te geven. Een enkeling bedankte mij zelfs uitgebreid voor het feit dat hij hier aan mee had mogen werken. Ze hadden hun verhaal soms nooit eerder gedeeld en het had bevrijdend gevoeld dit te kunnen doen, zeker op deze manier.

Die dankbetuigingen vond ik meer dan overbodig. Het waren juist deze mensen waaraan wij onze dank verschuldigd waren. Ze hadden de moed zich te laten zien en van zich te laten horen. Ze stelden zich kwetsbaar op en gaven ons een inkijkje in hun wereld en gevoelsleven.

Activiteiten

De fotografen gingen dus aan het werk, vooral zonder camera en in eerste instantie door mensen te benaderen, gesprekken met ze te voeren en afwegingen te maken. Ze stelden met de kandidaten een korte tekst op die hun life changer moest beschrijven en schaafde het zorgvuldig bij. Daarna zorgden ze voor de foto’s.

Uiteindelijk voegden de fotografen hun werk samen en zo ontstond dan toch het boekje dat hier in PDF-formaat gratis kan worden gedownload. Het meeste werk dat de fotografen gemaakt hebben, staat er niet in. Van de meeste deelnemende fotografen is zelfs geen werk geplaatst. Dat was niet nodig, vond men. Het zou gaan om een aantal voorbeelden waarmee we iets konden laten zien van een veel groter geheel. Stories to tell dus, met de gedachte dat er veel meer verhalen zijn die wachten om verteld te worden, maar nog verborgen zijn.

Slotwoord

Nu dit proces beschreven wordt in een artikel leek het misschien zo gedaan. Maar er gingen dus maanden overheen. Het startte in maart 2023 en nu, als laatste artikel in december 2024, leveren we het op. Als we er geen deadline aan hadden gesteld, waren we er vast en zeker nog gewoon mee doorgegaan.

Als ik naar het boekje kijk, zie ik niet zozeer alleen moedige en krachtige mensen die met een life changer te maken kregen. Ze representeren nog veel meer de veerkracht van de mens en het enorme vermogen tot aanpassing. Daarnaast laten ze zien dat het mogelijk is om positief in het leven te blijven staan, ondanks grote tegenslagen. Maar ik zie ook de fotografen die de verhalen optekenden, die niet opgaven, die niet snel tevreden waren en in staat bleken te zijn om diep te graven en ver te komen.

Ik ken de vele pagina’s vol met verhalen die we niet hebben geplaatst. Ik ken de namen van de fotografen die niet zijn genoemd omdat hun werk niet in het boekje is opgenomen of omdat ze het werk niet konden maken. Soms omdat het gewoon te gevoelig, te kwetsbaar was, soms omdat in goed overleg besloten werd dat publicatie misschien niet verstandig was omdat het vervelende consequenties kon hebben voor de kandidaten of hun dierbaren. Soms omdat de kandidaat inmiddels overleden was.

Ik ben grote dank verschuldigd aan iedereen die aan dit boeiende project heeft meegewerkt. Het gaat hierbij met name om de negen betrokken fotografen, de meer dan dertig kandidaten die hieraan mee hebben gewerkt en de achterban van beide groepen die hen gesteund en gestimuleerd hebben.

Het is dan ook met gepaste trots dat ik dit boekje mag aanbieden als voorbeeld van het voortreffende werk dat door de beginnende fotografen in Nederland wordt gemaakt. Werk dat laat zien dat fotograferen zoveel meer is dan op een knopje drukken. Werk dat helaas nog steeds teveel in de schaduwen blijft liggen, zelfs als het gaat om verhalen die verteld moeten worden.

Download hier het boekje 'Stories to tell'