Als je iets probeert te bereiken wat niet lukt maar je daardoor iets krijgt wat je toch blij maakt, kun je spreken van een waardevolle mislukking. Iets wat je in fotografie vaker dan eens tegen kunt komen.

Mislukt succes

Sommige situaties lijken op papier succesvol te zijn, maar leveren in de praktijk niet het gewenste resultaat op. Zoals je voor een shoot iets kunt bedenken maar wat in praktijk helemaal niet zo uitpakt als bedacht.

Ook kan het zijn dat je wel het gestelde doel bereikt, maar dat je er toch niet echt gelukkig van wordt of je er vervuld door voelt. Situaties die iedere fotograaf wel kent die experimenteert met nieuwe technieken of die probeert een beeld te scheppen dat zich wel in zijn hoofd, maar niet met behulp van de camera tot stand blijkt te komen.

Succes draait nu eenmaal vooral om persoonlijke voldoening, en veel minder om de externe prestatie.

Waardevol mislukken

Het omgekeerde vindt binnen de fotografie net zo goed plaats. Je wilt iets bereiken maar dat mislukt. Maar tijdens dat proces ontstaat wel iets anders wat waardevol voor je is. Bijvoorbeeld omdat je er veel van leert, het je op nieuwe ideeën brengt of omdat het iets tastbaars oplevert wat je niet had verwacht.

Zo was ik bezig met een model om iets uit te proberen. We wilden een foto maken die leek alsof hij in een melkbad zou zijn gemaakt. Maar dan niet in een echt melkbad, maar staande in onze studio en dan achter een stuk textiel. Een droog melkbad dus. Het idee dat we daarbij hadden was dat we een beeld zouden creëren waarbij dat wat zich dichtbij het textiel zou bevinden goed zichtbaar zou zijn en dat wat verder weg zo zijn in het wit zou verdwijnen.

De opzet

We hadden het ons zo bedacht: we hangen in de studio een witte, half transparante doek op (de lange witte streep in afb 1). De camera aan de ene kant, het model achter het doek.

Een studiolamp, rechts gepositioneerd, bevindt zich bij het model achter de doek en zorgt ervoor dat er voldoende licht op haar schijnt. Hierdoor zou haar beeltenis door het doek op de foto terecht moeten komen.

Als dat goed zou werken zouden we daarna een tweede lamp toevoegen die als taak kreeg het meer naar achter gelegen deel sterker te belichten. Door dit overmatige extra licht dieper de scene in te brengen zou het beeld langzamerhand in het wit moeten verdwijnen.

Als we nu scherpstellen op het doek, zo was onze gedachte, en wanneer we werken met een vrij groot diafragma, dan zou alles wat zich bij het doek bevond scherp laten zien en alles er verder vandaag onscherper en witter.

De praktijk

De praktijk wees echter uit dat er iets gebeurde wat we ons gedeeltelijk ook wel hadden kunnen bedenken: de doek ging werken als een soort zeef van al het licht erachter en je kreeg eerder het idee dat je door een gordijn aan het kijken was dan dat het effect ontstond dat we voor ogen hadden.

Maar op het doek ontstond ook het moiré-effect. Dit is een visueel fenomeen waarbij golvende lijnen ontstaan wanneer twee fijne rasters elkaar overlappen. Dat ontstond hier omdat we verschillende doeken gelaagd over elkaar hadden gehangen om onze 'wand' niet al te transparant te maken (zie afb 2).

Het effect wat hierdoor ontstond vonden we zo aardig dat we al snel van het oorspronkelijke idee afstapte en verder met dit moiré-effect aan de haal gingen. We hebben de tweede lamp daarom nooit geplaatst. Zo ver kwamen we helemaal niet. We raakten al van ons plan af voordat we dat geheel hadden uitgevoerd.

Ergens hadden we er eerlijk gezegd ook wel een hard hoofd in of het oorspronkelijke idee wel zou lukken. We stevenden dus af op een mislukking dachten wij, maar wie niet probeert bereikt natuurlijk niets meer dan wat hij al heeft. Want hoe klein de kans op iets ook is, er is dus een kans dat je het doel bereikt.

Maar wat dat betreft bleken we niet erg doelvast en zou je kunnen spreken over een mislukking. We hebben ons doel niet bereikt. Maar dit was wel een waardevolle mislukking, we kregen er immers iets voor terug wat we niet graag hadden gemist.

De winst

We ontdekten bijvoorbeeld hoe het lijnenspel belangrijker werd dan de details (afb 3) en dat we met deze techniek ook indringende foto’s konden maken zonder dat er een direct oogcontact hoefde te bestaan (afb 4).

Ook was er maar een kleine variatie op de pose van het model nodig (zie afb 5) om de foto een geheel andere uitstraling te geven. Door schuin naar boven te kijken lijkt het als de persoon achter de afscheiding gevangen zit en eruit probeert te komen.

Door een eenvoudige prop toe te voegen (zie afb 6) suggereren we direct een geheel andere situatie. Kortom, dat wat in eerste instantie een mislukking leek te zijn, pakte uit als een bron voor nieuwe ideeën. Niet gek, zo’n waardevolle mislukking!

En het droge melkbad dan?

Dat zijn we niet vergeten hoor, maar we waren even afgeleid. We gaan nog wel even rond de tekentafel, want misschien is het toch niet zo goed bedacht. Of juist niet, want dan hebben we minder kans op mislukking en een waardevolle mislukking wil je toch niet missen?