Fotografie kan niet alleen registreren, ze kan ook verbeelden. Door fotografie hiervoor als instrument te gebruiken, kan het werk van de fotograaf verder kijken dan alleen naar de wereld zoals hij is. En dat is belangrijk om zich te realiseren.
Wat als?
Fotografie wordt vaak gezien als het medium dat de werkelijkheid vangt: het licht dat op dat ene moment, op die ene plek, precies zo viel. Een vastleggen van een situatie zoals deze plaatsvond. Een registratie van de werkelijkheid.
Maar voor sommige fotografen is vastleggen van het bestaande niet het doel. Naast de tastbare realiteit bestaat er voor hen een tweede universum. Een universum dat niet wordt gevormd door wat is, maar door wat had kunnen zijn. Een wereld die ontstaat zodra je jezelf als fotograaf één simpele vraag stelt: wat als?
Wanneer de fotograaf zichzelf deze vraag stelt en daarmee aan de haal gaat, verschuift diens fotografie van registreren naar verbeelden, van documenteren naar dromen. Maar hoe werkt dat precies?
Mogelijkheden
Camera’s zien, net als wij, de wereld zoals hij is. Misschien moeten we wel concluderen dat de camera daartoe beter in staat is dan wijzelf. Hij kan de wereld zien hoe hij is terwijl wij door chromatische adaptie en diverse andere psychologische en biologische factoren de wereld niet zien zoals hij is, maar zoal we hem graag zouden willen of moeten zien. Filosofen, psychologen en biologen hebben hier boeken over vol geschreven.
Met onze geest kunnen we meer zien dan datgene wat ons omringt. We kunnen ons bijvoorbeeld alternatieve werkelijkheden voorstellen. We kunnen ons voorstellen hoe we met onze beste vrienden op een zonnig strand liggen terwijl we in onze werkkamer achter onze computer aan het werk zijn. We kunnen dit vermogen stimuleren door onszelf vragen te stellen. Vragen zoals: Wat als steden zouden zweven? Wat als mensen vleugels zouden hebben? Wat als de dinosauriërs niet waren uitgestorven? Wat als we onder water zouden leven?
In de antwoorden op dit soort vragen schuilen mogelijke werelden die een enorme bron kunnen zijn voor de creatieve fotograaf. Niet omdat ze waar zijn, maar omdat ze waar hadden kunnen zijn. Ze openen een venster naar gedachten die verder reiken dan de beperkingen van de alledaagse logica. Hun fotografie wordt daarmee een middel om het denkbare, onze verbeelding, tastbaar te maken.
Reflectie
Het fascinerende aan “wat als”-beelden is dat mensen ze niet alleen bekijken, maar ze ook daadwerkelijk ervaren. Ze nodigen uit tot reflectie. Ze plaatsen de kijker even buiten het alledaagse leven en zetten aan tot relativeren. Ze laten vragen ontstaan zoals de vraag waarom de wereld is zoals hij is en of die wel zo zou moeten blijven.
Fotografie die gebruikt wordt om verbeelding vast te leggen werkt als een veilige mentale ruimte waar de fotograaf en de kijker zonder consequenties kunnen spelen met ideeën die in het echte leven te groot, te complex of te kwetsbaar lijken.
Niet onbelangrijk
Mensen zijn altijd verhalenmakers geweest. Het belang daarvan moet niet onderschat worden. Dit leverde niet alleen vermaak op, of het vastleggen en doorgeven van historie alleen. De ‘wat als’-vraag die aan verhalen ten grondslag liggen is ook de motor gebleken achter innovatie, kunst, literatuur en wetenschap.
Leonardo da Vinci was niet bezig om een duikboot te maken. Hij vroeg zich af “Wat als we dieper onder water zouden willen komen, hoe ziet dat er dan uit?” Het stellen van de ‘wat als’-vraag is dus juist van groot belang voor ontwikkeling gebleken. Het heeft ons verder geholpen. Daardoor kunnen we nu opereren, hebben we medicijnen ontdekt, werken we met computers en leven we in huizen met centrale verwarming op de noordpool.
Bevrijding
In een tijd waarin beelden ons continu terugwerpen op de realiteit zoals te zien is in het nieuws en op sociale media, kan de ‘wat als’-fotografie bevrijdend werken.
Het is een vorm van fotografie die niet pretendeert echt te zijn, maar daardoor soms echter aanvoelt dan de werkelijkheid zelf. Want het echte doel hiervan is niet om een denkbeeldige wereld geloofwaardig te maken, maar om de kijker te laten stilstaan bij de eigen werkelijkheid, en bij alles wat daar nog niet in bestaat, maar misschien wel zou kunnen.
Wie van het bekijken van science fiction of fantasie films houdt, zal dit herkennen: het gaat niet alleen om het verhaal, het gaat vooral ook om de sfeer van mogelijkheden die we gepresenteerd krijgen en die wij ons voor kunnen stellen. Zelfs geloofwaardig bij ons over kunnen komen, terwijl we weten dat we over deze technologie nog helemaal niet kunnen beschikken.
Deze films trekken ons in een wereld waarin we bevrijd worden van onze beperkte kennis over bijvoorbeeld de natuur en beschikbare techniek. Ze geven ons een idee van wat mogelijk zou zijn wanneer bepaalde zaken net even anders zouden zijn geweest.
Fotografie hoeft niet te eindigen met wat het oog ziet. De camera registreert weliswaar de werkelijkheid, maar de fotograaf bepaalt welke wereld zichtbaar wordt. De “wat als”-vraag gebruikt hij hierbij als instrument. Het is een sleutel naar werelden die misschien niet echt bestaan, maar die moeiteloos mogelijk aanvoelen en daardoor het denken van mensen kunnen openbreken, verruimen of vertragen.
Werelden
Wat we dagelijks zien, ervaren we als vanzelfsprekend. Gebouwen, straten, routines. Maar wat als je als fotograaf niet alleen registreert, maar herkadreert? Niet volgens de regels van de realiteit, maar volgens de logica van mogelijkheden. Wat als een portret niet de persoon weergeeft, maar hun innerlijke landschap? Wat als tijd niet lineair is, maar zichtbaar als lagen in één beeld? Wat als stilte vorm heeft, en je die kunt fotograferen? Door deze vragen wordt fotografie geen observatie meer, maar constructie. Een bewuste keuze om zichtbaar te maken wat anders onzichtbaar zou blijven.
Een “wat als”-beeld zou nooit bedoeld moeten zijn om te overtuigen. Het is bedoeld om te openen. Het zet de kijker niet vast in feiten, maar nodigt uit tot reflectie. Het doel is bereikt wanneer de kijker zich afvraagt welke aannames hij met zich meedraagt of wanneer hij zich afvraagt waarom de wereld is zoals hij is.
Dat zou de kracht van het verbeelden van mogelijke werelden met fotografie moeten zijn. Ze zijn daarom veilig, zacht en verkennend. Ze dwingen niemand om te geloven, maar verleiden om na te denken. In een tijd waarin beelden vaak harder en sneller worden, misschien zelfs luider, brengt de “wat als”-fotografie precies het tegenovergestelde: ruimte. Rust. Het is vragen in plaats van het trekken van conclusies.
Deze vorm van fotografie zouden we kunnen beschouwen als een vorm van mentale architectuur. We bouwen er ruimtes mee waar de kijker doorheen beweegt. Soms zijn die klein en intiem, soms groots en praktisch onmogelijk. Maar altijd met dezelfde intentie: niet om de wereld te bevestigen, maar om hem open te breken.
Een fotograaf wordt op die manier niet alleen maker, maar ook gids. Het is iemand die laat zien dat realiteit flexibeler is dan we denken en dat onze verbeelding een volwaardig gereedschap kan zijn om nieuwe perspectieven te creëren.
Geen fictie
Het mooie aan de ‘wat als’-vraag is dat hij niet alleen over fictie gaat. Het gaat over alternatief denken. Door ideeën visueel te maken, wordt fotografie een middel om mensen even uit hun automatische wereld te halen en ze terug te brengen in een bewustere.
De meeste fotografen gebruiken de lens om in te zoomen op wat is. Maar hij kan dus ook gebruikt worden als deur naar wat had kunnen zijn. Dat is de essentie van de “wat als”-fotografie. Fotografie die niet alleen registreert, maar bevrijdt. Fotografie die niet alleen vastlegt, maar juist verbeeldt. Die niet alleen kijkt, maar herdenkt. Fotografie die probeert met één enkele ‘wat als’-foto meer ruimte te geven dan duizend realiteiten.