Chromatische adaptatie is het vermogen van mensen om zich aan te passen aan verschillende kleuren van omgevingslicht. Een zege voor de mensheid, maar vaak een vloek voor fotografen.

Reflecterend licht

Als wij ’s avonds naar een wit vel papier kijken in de huiskamer die verlicht is met gloeilampen, dan ziet dat vel papier er een beetje oranje uit. Dit komt omdat de gloeilampen van de huiskamerlampen geeloranje licht produceren.

We kunnen nu eenmaal alleen het licht zien dat in ons oog terechtkomt. En dat is het licht dat op het witte vel wordt afgestuurd en naar ons oog wordt teruggekaatst. Het zogenaamde reflecterende licht.

Als iets zuiver wit zou zijn (Wat is dat eigenlijk? Zelfs wit papier is dat niet...) dan reflecteert dit het licht dat erop valt zonder dat de kleur van dit licht verandert.

Stuur je daarom gekleurd licht naar een stuk wit papier, dan zal dit niet heel zuivere witte vlak dit licht weliswaar veranderd reflecteren, maar niet heel sterk veranderen omdat het immers behoorlijk wit van zichzelf is.  En dus zal er oranje licht van het witte papier in ons oog komen omdat we er met oranje licht op schijnen. Het papier ziet er daardoor oranje uit.

Kleurconstantie

Toch, als je ’s avonds naar een vel wit papier kijkt in de huiskamer, zal het je niet opvallen dat het papier er ineens oranje uitziet. We zien ook niet dat hetzelfde papier in TL-licht blauwgroen wordt gekleurd, terwijl het licht dat daar vanaf komt, toch echt een heel andere kleur heeft.

Hoewel de kleur van het licht dat het papier reflecteert enorm varieert, lijken wij dat niet te zien. Dat komt omdat de hersenen dit corrigeren. Er is dus sprake van een soort ‘kleurvereffening’ in onze hersenen. Oftewel het constant maken van de kleuren door rekening te houden met de kleur van het opvallende licht. Dit wordt kleurconstantie genoemd of, zoals wetenschappers dit noemen, chromatische adaptie omdat dit letterlijk betekent ‘het aanpassen van kleur’.  

Overleven

Dat onze hersenen de kleuren van wat we zien aanpassen is niet voor niets. We denken dat we dit doen omdat ons visuele systeem niet ontworpen is om de werkelijkheid te registreren, maar om ons te helpen overleven in sterk wisselende lichtomstandigheden. En we leven in nogal sterk wisselende lichtomstandigheden. ’s Ochtends is het licht blauw, ‘s avonds rood. Hoe stabieler ons beeld van onze omgeving is, hoe beter we daarin kunnen bestaan.

Bedenk je maar eens dit: om bijvoorbeeld rijp fruit te herkennen zijn we afhankelijk van kleur. Een rijpe banaan lijkt onder blauw licht groening. Zouden we ’s ochtends in het dan aanwezige blauwe licht op zoek zijn naar voedsel, en hadden we geen chromatische adaptie, dan laten we rijpe bananen waarschijnlijk hangen omdat we zouden kunnen denken dat ze nog niet rijp zijn. Als soort hadden we ontdekt dat het eten van onrijp fruit niet zo slim was en lieten we dat liever hangen: het was minder lekker, moeilijker te verteren en kon soms irriterend zijn. En niemand zat te wachten op de maag- of darmklachten die hiermee gepaard kunnen gaan als je er veel van zou eten. Zeker niet toen er nog geen maagtabletten waren...

Als de kleur van het fruit steeds verandert omdat de kleur van het licht verandert, kunnen we daar niet op vertrouwen. Dat geldt ook voor het snel herkennen van gevaarlijke dieren en ga zo maar door. Door ons evolutionair aan te passen aan het licht normaliseerden we onze omgeving. En dat maakte dat we een grotere overlevingskans kregen.

Kegeltjes doen het

In het menselijk oog bevinden zich drie soorten kegeltjes, de L-kegels zijn gevoelig voor rood licht, de M-kegels voor groen en de S-kegels voor blauw. Oftewel, onze ogen werken met RGB.

Bij langdurige blootstelling aan een bepaalde lichtkleur worden de betreffende kegels minder gevoelig. Hun respons wordt onder die omstandigheden dus afgezwakt. Bevind je je daardoor een langere periode in de huiskamer, dan komt er meer ‘warm licht’ (meer rood) naar binnen waardoor de L-kegels verzadigd raken. De hersenen registreren dit en komen tot de conclusie dat er te veel rood is, daardoor verlaagt het de gevoeligheid voor rood en wordt alles weer ‘normaal’.

Chromatische adaptie normaliseert het licht zodat alles er voor ons ‘normaal’ (=consistent) uitziet. Bij dit alles zijn overigens niet alleen de kegeltjes betrokken, maar ook de LGN in de thalamus en vooral delen van de visuele cortex in de hersenen.

In feite werkt dit biologische systeem dus als een soort automatische witbalans. De hersenen gebruiken hierbij allerlei hints om te bepalen wat wit hoort te zijn. Ze maken daarbij gebruik van objecten waarvan ze vermoeden (hebben geleerd) dat die meestal wit of grijs zijn, van schaduwen, reflecties en relatieve kleurverhoudingen.

Foto bekijken

Dit wetende begrijpen we nu ook meteen waarom een foto van een camera er verkeerd gekleurd uit kan zien. Een camera registreert de echte kleuren. Door de witbalansinstelling van de camera moeten deze kleuren worden aangepast zodat het beeld zo wordt zoals wij dat zouden zien. De witbalans van de camera boost hiermee het effect van de chromatische adaptie van onze hersenen na. Als de witbalans niet goed is ingesteld, wijken de kleuren af en is die nabootsing dus niet goed gelukt. De kleuren zien er dan anders uit als dat wat wij verwachten en daarom noemen we dit ‘verkeerd’.

Staat de witbalans van de camera ingesteld op wit licht (daglicht) maar maken we een foto in de avond in de huiskamer zonder flitsers, dan zien we dat het papier oranje geworden is. Logisch: de witbalans van de camera gaat uit van wit licht maar er is oranje licht. Dus wordt oranje licht vertoond op de foto omdat dit niet gecompenseerd wordt.

Nu zou je je kunnen afvragen waarom we op een foto wel deze oranje kleur zien, dus waarom we daar dan geen chromatische adaptatie op laten plaatsvinden. Dat komt omdat de hersenen foto’s anders verwerken dan een echte scene. Bij een foto ontbreekt nu eenmaal de originele lichtbron waardoor de adaptatie wegvalt. De hersenen passen zich aan het licht in de ruimte waar je je bevindt aan, niet aan het licht dat op de foto te zien is. De foto toont dus de werkelijke lichtkleur van dat moment en je ogen corrigeren die nu niet meer weg omdat ze nu in een andere omgeving werken.

In de camera

Om de juiste witbalans in te kunnen stellen kan gebruik worden gemaakt van de zogenaamde automatische witbalans. Camera’s proberen hiermee de wijze waarop de hersenen chromatische adaptie uitvoeren zonder tussenkomst van de fotograaf te evenaren, maar zoals we weten gaat dat best vaak mis. Dit komt omdat camera’s sommige principes benaderen, maar lang niet hetzelfde niveau van intelligentie en contextbegrip halen als de hersenen.

Camera’s gebruiken verschillende algoritmes, maar ze zijn allemaal veel eenvoudiger dan biologische chromatische adaptatie. Bij de zogenaamde ‘Grey Word-Assumption’ (de klassieke autowitbalans) gaat de camera er vanuit dat gemiddeld gezien over de hele foto het beeld neutraal grijs (18% grijs) zou moeten zijn. Dus als er te veel rood in het gemiddelde zit, gaat dit algoritme de kleur compenseren door meer blauw toe te voegen.

Deze methode werkt prima voor scenes met veel gemende kleuren zoals een foto van een gezin op een kleurrijk picknickkleedje in de tuin, maar als je een foto van een bos maakt en alles is groen of je maakt een foto waarop veel te zien is van de blauwe zee of lucht, kan dit fout gaan.

Met een ander algoritme, de zogenaamde White Patch methode, gaat de camera in de scene op zoek naar de helderste plek in het beeld en gaat ervan uit dat die wit is. Prima natuurlijk voor sneeuwfoto’s, of foto’s met een lucht met wat wolkjes en een zon erin, maar dit werkt natuurlijk niet goed als de helderste plek onverhoopt toch niet wit blijkt te zijn.

De nieuwste algoritmes voor de bepaling van de witbalans zijn complexer. Sommige maken gebruik van de detectie van huidtinten. Dat is handig omdat gezichten een goede kleurreferentie blijken te zijn. Daarnaast zit er vaak scenetype-herkenning in verwerkt waardoor het algoritme onderdelen zoals de lucht of planten herkent en weet hoe die gekleurd zouden moeten zijn.

Ook kunnen tegenwoordig door AI duizenden foto’s vergeleken worden met de foto waarvan de witbalansinstelling gevonden moet worden. En kunnen sommige camera’s leren (machine learning) zoals dat bijvoorbeeld door de iPhone wordt gedaan.

Hoewel deze nieuwste methoden een beetje op onze visuele hersenverwerking gaan lijken, blijven ze nog steeds veel simpeler. Als serieuze fotograaf moet je de witbalans daarom toch nog vaak zelf instellen voor het beste resultaat.

Zelf instellen

Als de camera zelf de witbalans kiest, werk je snel in wisselende lichtsituaties. De camera moet deze situaties dan wel goed kunnen herkennen. Niets mis mee wanneer je werkt met gelijkmatig neutraal licht. Maar als je te maken hebt met scenes waarbij een kleur domineert (zee, bos, kaarslicht dat je wilt behouden) dan blijkt dat de autowitbalans niet consistent is en niet betrouwbaar is voor kleurkritisch werk.

Met de presets voor de witbalans kun je in de camera zelf kiezen voor een vaste witbalansinstelling. Kies je daar bijvoorbeeld voor Daylight dan zal dat neerkomen op een kleurtemperatuur van 5200 tot 5600K. Maak je gebruik van een van deze presets dan gebruikt de camera de witbalansinstelling die daarbij hoort wat een veel consistenter kleurgebruik oplevert dan de automatische witbalans.

Veel camera’s bieden ook de mogelijkheid om handmatig de exacte kleurtemperatuur in Kelvin op te geven. Je kunt hier bijvoorbeeld 5500 opgeven als je van mening bent dat je met daglicht te maken hebt. Als je van de flitser die je gebruikt de kleurtemperatuur kent, dan is dat in dit geval natuurlijk heel prettig. Bedenk wel dat bij verschillende sterktes van het flitslicht vaak de kleurtemperatuur wijzigt.

Hoe lager het getal, hoe warmer het licht wordt gecompenseerd. Hoe hoger het getal, hoe koeler het wordt gecorrigeerd. Een instelling rond de 3000 hoort daarom bij gloeilamplicht, 8000 wanneer het zwaar bewolkt is.

Het handmatig opgeven in graden Kelvin is misschien iets complexer, je moet immers weten welke Kelvin-waarde je nodig hebt, maar dit is wel het meest nauwkeurig en daarom de keuze van professionals wanneer nauwkeurigheid belangrijk is.

Grijskaart

Als je iets fotografeert waarvan je de kleur kent, dan kun je dat als referentie gebruiken om de witbalans in te stellen. Dat is een van de redenen waarom fotografen grijskaarten gebruiken.

Als je een foto hebt waarop een grijskaart te zien is, dan bieden een aantal camera’s de mogelijkheid om deze foto te gebruiken de witbalans op de camera in te stellen. Je kunt dit ook met behulp van nabewerkingssoftware zoals Adobe Lightroom doen. Met de whitebalance picker (een pipetje) click je op de grijskaart in de foto en de witbalans wordt voor je ingesteld.