De barok heeft niet alleen de schilderkunst beïnvloed, maar ook architectuur, beeldhouwkunst, mode, muziek en theater. Voor fotografie is de barok iets waar we veel van kunnen leren.

Johann Sebastiaan Bach

Mijn favoriete componist Johann Sebastian Bach leefde van 1685 tot 1750. Tijdens zijn leven stond hij vooral bekend als een uitzonderlijk organist, maar hij was geen beroemde componist zoals hij nu wordt beschouwd. Sterker nog, na zijn dood raakte zijn muziek zelfs lang grotendeels in vergetelheid. Pas in 1829 veranderde dat toen Felix Mendelssohn de Matthäus-Passion opnieuw uitvoerde.

Barokmuziek, zoals dat van Bach, draait om orde en emotie. Daarom is het vergelijkbaar met een gebouw waarin iedere zuil, trap en versiering onderdeel is van één groot ontwerp. Elke stem heeft een functie, iedere melodie grijpt in een andere.

In de muziek van Bach komen alle kenmerken van de periode waarin hij leefde samen. Voor 1600 was muziek vaak vrij ingetogen, maar tijdens de barok wordt muziek veel expressiever. Componisten wilden daarmee emoties oproepen. Wat was er nu eigenlijk aan de hand en wat heeft dit met fotografie te maken?

De Barok

Rond 1600 was een periode waarin Europa ingrijpend veranderde. Religie, wetenschap, politiek, handel en cultuur waren allemaal in beweging. De ontdekking van Amerika had de wereld bijvoorbeeld vergroot maar ook de wetenschap ontwikkelde zich zodat mensen als Copernicus, Kepler en Galilei het wereldbeeld veranderden.

Maar er was meer aan de hand. In 1517 publiceerde Maarten Luther zijn beroemde 95 stellingen. Hij verzette zich tegen misstanden binnen de katholieke kerk. Zijn ideeën verspreidden zich razendsnel dankzij een nieuwe uitvinding, de boekdrukkunst. De katholieke kerk verloor hierdoor miljoenen aanhangers (die werden protestants) waardoor de katholieke kerk in een enorme crisis kwam.

De kerk besloot daarom niet alleen hervormingen door te voeren, maar ook mensen opnieuw voor het geloof te winnen. Dat gebeurde tijdens het Concilie van Trente (1545-1563). Men besefte dat kunst veel krachtiger kon zijn dan lange preken. Architectuur, muziek en schilderijen werden daarom als marketingmateriaal ingezet: ze moesten mensen gaan raken. Katholieke kerken moesten ontzag oproepen en beelden moesten emoties losmaken.

De kerk gaf kunstenaars daarom opdrachten om kunst te maken die mensen weer dichter bij het katholieke geloof zou brengen. En precies daardoor ontstond de barok.

Indrukwekkend

De boodschap was eenvoudig. God is groot en de kerk is machtig. Daarom zie je in die tijd enorme kerken verschijnen, het gebruik van veel goud en marmer, plafondschilderingen, engelen, dramatisch licht, beweging en emotie. Alles moest indrukwekkend zijn. Wanneer iemand een kerk binnenliep, moest hij zich klein voelen. Niet door angst alleen, maar vooral door verwondering. Ook nu nog, als we door die kerken lopen, voelen we dat. Het zijn niet voor niets toeristische trekpleisters geworden, ook voor mensen die geen geloof aanhangen.

Overigens deed niet alleen de kerk dit, koningen ontdekten de barok net zo goed. Neem Lodewijk XIV van Frankrijk die Versailles liet bouwen. Versailles was propaganda voor hem. Iedere bezoeker moest direct begrijpen dat hier de machtigste koning van Europa zou wonen.

Fotografie

Voor fotografie is de barok bijzonder interessant omdat veel kenmerken van deze stijl nog steeds worden toegepast en kunnen worden bestudeerd door goed naar kunst uit de barok te kijken. Dramatisch licht, rijke stoffen, krachtige poses en een gevoel van beweging en emotie horen daar allemaal bij.

Waar de renaissance vooral draaide om harmonie, balans en perfecte verhoudingen (klinkt als productfotografie, vind je niet?), koos de barok juist voor emotie, dynamiek en spektakel (dit lijkt meer op fine art). Religieuze verhalen werden bijvoorbeeld op een indrukwekkende en emotionele manier uitgebeeld.

Rembrandt van Rijn

De Nederlandse schilder Rembrandt van Rijn, die tijdens de barok leefde, laat met De Nachtwacht goed zien wat we bedoelen met beweging en emotie. Schuttersstukken die voor die tijd werden gemaakt, toonden meestal een statige groep mannen die netjes naast elkaar stond opgesteld. Iedereen keek naar de schilder, alsof het een groepsfoto avant la lettre was.

Bij De Nachtwacht is dat totaal anders. De schutters lijken net op het punt te staan om uit te rukken. De kapitein geeft bevelen, de luitenant loopt mee, een tamboer slaat op zijn trom, een musket wordt geladen en op de achtergrond lopen mensen door elkaar. Er gebeurt van alles tegelijk. Rembrandt legde geen stilstaand moment vast, maar een scene vol actie, licht en beweging.

Juist dat maakt het schilderij zo barok. Het vertelt een verhaal en trekt de kijker als het ware de gebeurtenis in. Precies wat je wilt bereiken met een verhalende foto. De dramatische belichting, de dynamische compositie en de levendige figuren zorgen ervoor dat het schilderij ruim drieënhalve eeuw later nog altijd een gevoel van spanning en energie oproept.

Caravaggio

De Italiaanse schilder Caravaggio gebruikte extreem contrast. Het licht dat hij gebruikte is harder dan dat van Rembrandt. Het licht op zijn schilderijen lijkt vaak door een enkel klein raam of een opening te komen.

Fotografisch vertaalt zich dat naar een relatief kleine lichtbron met weinig invullicht, dus geen softbox gebruiken en met diepe schaduwen werken met een donkere achtergrond. Door grote delen van het beeld bewust in het donker te laten verdwijnen, richtte Caravaggio alle aandacht op zijn onderwerp. Het licht werd daarmee niet alleen een manier om de scène te verlichten, maar ook een belangrijk middel om het verhaal te vertellen.

Hij had een enorme invloed op latere kunstenaars. Zijn manier van werken met licht en donker, ook wel clair-obscur of chiaroscuro genoemd, werd overgenomen door schilders in heel Europa. Ook Rembrandt liet zich hierdoor inspireren, al koos hij meestal voor een zachtere en subtielere belichting. De invloed van Caravaggio is zelfs vandaag de dag nog zichtbaar. Fotografen en cinematografen gebruiken dezelfde principes om een dramatische, mysterieuze of intieme sfeer te creëren.

De foto’s

Bij deze serie hebben we geprobeerd niet zozeer de barok letterlijk na te bootsen, maar vooral de sfeer ervan te vangen. De kleding, de locaties en de poses knipogen naar de zeventiende eeuw, terwijl de belichting bewust is gekozen om de dramatiek van schilders als Rembrandt en Caravaggio te benaderen.

We hadden dit ook met hedendaagse kleding en props kunnen doen natuurlijk, maar we vonden het wel leuk om het een beetje zeventiende eeuws te houden. Maar wat ook gebruikt wordt, de techniek blijft hetzelfde, of het nu historische afbeeldingen moeten worden of moderne platen.

De foto’s hiernaast zijn overigens geen echte historische reconstructies geworden. Daarvoor ontbreken simpelweg te veel authentieke elementen. Dat was ook niet het doel. De kracht van de barok zit immers niet alleen in kostuums of decor, maar vooral in de manier waarop licht, compositie en emotie samen een verhaal vertellen. Juist daarin ligt ook voor fotografen vandaag de dag nog steeds een belangrijke inspiratiebron.

De barok is inmiddels ruim drie eeuwen geleden verstreken, maar de uitgangspunten zijn nog steeds actueel. Dramatisch licht, rijke details, sterke composities en een duidelijke emotie vormen nog altijd de basis van veel portretfotografie. Misschien is dat wel de reden dat de schilderijen van Rembrandt en Caravaggio ook nog steeds zo aanspreken. Ze laten zien dat goed licht en een sterk verhaal tijdloos zijn. Dat was voor ons ook het uitgangspunt bij deze fotoserie.

Afb 1: Rijke omgeving en elegantie

Deze foto moet vooral de rijkdom van de barok laten zien. De rijk gedecoreerde wand vormt samen met de jurk één geheel. De sierlijke lijnen in de achtergrond versterken de luxe uitstraling zonder de aandacht van het model weg te nemen. De rustige pose moet doen laten denken aan een klassiek geschilderd portret.

Afb 2: Dramatisch licht

Bij deze foto speelt het licht de hoofdrol. De donkere omgeving en de gerichte belichting zorgen voor een sfeer die sterk moet laten denken aan de schilderijen van Caravaggio. Het gezicht en de kleding worden uit de duisternis gehaald, waardoor alle aandacht naar het model wordt getrokken.

Afb 3: Portret in Rembrandtstijl

In dit portret ligt de nadruk op de gezichtsuitdrukking. De donkere achtergrond en het gerichte licht zorgen voor diepte, terwijl de gouden elementen in de achtergrond een gevoel van rijkdom moet toevoegen. De ingetogen blik past goed bij de vaak serieuze uitstraling van barokportretten.

Afb 4: De rijkdom van stoffen

Barok draait niet alleen om licht, maar ook om luxe materialen. In deze foto proberen we de verschillende stoffen, het borduurwerk en de goudaccenten goed naar voren te laten komen. De eenvoudige donkere achtergrond zorgt ervoor dat alle aandacht naar de jurk gaat.

Afb 5: Detail en afwerking

Een close-up laat zien hoeveel aandacht in de barok werd besteed aan kleding, kapsels en sieraden. Juist in dit soort details komt de rijkdom van de periode tot leven. Het zachte licht moet de structuur van de verschillende stoffen benadrukken.

Afb 6: Beweging en verhaal

Veel portretten uit deze serie zijn relatief statisch. Bij deze foto draait het juist om beweging. De houding van het model, het dienblad en de fles moeten ervoor zorgen dat het beeld een verhaal lijkt te vertellen. Dit wordt benadrukt door de kleding die we zorgvuldig hebben gekozen om er een soort dienstmeid van te kunnen maken.

Door een poging te wagen beweging in te brengen, proberen we beter aan te sluiten bij de barok, waarin schilderijen vaak meer waren dan een portret alleen. Ze vormden een moment uit een groter verhaal.

Samenvatting

De barok was veel meer dan een kunststroming. Het was een periode waarin kunstenaars, architecten en componisten emoties gebruikten om mensen te raken. Dramatisch licht, rijke materialen, beweging en krachtige composities waren daarbij belangrijke middelen. Hoewel de barok ruim drie eeuwen geleden ontstond, zijn die principes nog altijd terug te vinden in de fotografie.

Juist daarom blijft werk uit de barok een goede leeromgeving. Met een zorgvuldig gekozen lichtopstelling, een passende locatie en oog voor kleding, houding en compositie kun je een sfeer creëren die doet denken aan de schilderijen van Rembrandt en Caravaggio, zonder deze letterlijk te kopiëren. Dat zou ook met hedendaagse kleding en props moeten kunnen. Uiteindelijk draait het immers niet om historische perfectie, maar om het vertellen van een verhaal dat de kijker raakt.