De regel is: waar de scherpte in een foto ligt, bepaalt in hoge mate waar de aandacht van de kijker naartoe gaat. Maar dit ligt toch wat genunaceerder. Laten we eens kijken hoe dit werkt.

Start van het verhaal

Scherpte is slechts één van de middelen waarmee je een onderwerp kunt benadrukken. Ook compositie, licht, contrast en kleur spelen daarbij een belangrijke rol. Door bewust met deze elementen om te gaan, krijgt een foto meer zeggingskracht.

Wanneer iemand een foto bekijkt, zoekt het oog automatisch naar herkenbare vormen en details. Scherpe delen trekken daarbij als eerste de aandacht. Dat maakt de plaats van de scherpte een belangrijk hulpmiddel om de blik van de kijker te sturen.

Maar dat betekent niet dat altijd het dichtstbijzijnde, het grootste onderwerp of zelfs het hoofdmotief per se scherp moet zijn. De juiste keuze hangt af van het verhaal dat je met de foto wilt vertellen.

Onderwerp niet scherp

Neem afb 1 als voorbeeld. Ik maakte deze foto in een steegje in het buitenland. Hier ligt de scherpte op de blauwe regen. De straat en de bebouwing vormen slechts de omgeving, zo lijkt het. Want door de achtergrond bewust onscherp te houden, blijft de aandacht bij de bloemen.

Maar toch gaat de foto over het steegje, niet over de bloemen. En dat ondanks daar waar de focus op is gelegd. Hier wordt scherpte en onscherpte gebruikt om sfeer vast te leggen.

Was de steeg scherp geweest, dan had de foto ook over de steeg gegaan, maar minder over de sfeer van de steeg. En zo zie je maar weer: een scherp onderwerp is niet automatisch het hoofdonderwerp ondanks dat veel fotografen denken dat een scherp onderwerp automatisch alle aandacht krijgt. In de praktijk ligt dat toch een stuk genuanceerder.

Verkeerd gelegd

In de afb 2 zijn zowel de wandelaar als het landschap belangrijke onderdelen van het beeld. Maar hoe je het ook went of keert, zodra er een persoon te zien is, gaat de kijker er vrijwel altijd vanuit dat deze het hoofdmotief van de foto zal zijn. Zeker wanneer die persoon ook nog eens richting de camera (en daarmee de kijker) kijkt.

In dit geval pakt dat slecht uit, want hoewel het uitgestrekte landschap de meeste ruimte inneemt en de meeste scherpte krijgt, trekt de persoon nog steeds veel aandacht, zelf nu daar niet op scherp is gesteld. Het grote oppervlak, de heldere lucht en de lijnen in het landschap gaan daardoor concurreren met het onderwerp op de voorgrond.

Daardoor ontstaat een interessante vraag: gaat deze foto over de wandelaar of over het uitzicht? Niet over de persoon zou je snel denken, want die is niet scherp, maar toch jeukt dat. Want ergens vindt de kijker dat die scherp had moeten zijn.

Dit laat zien dat scherpte blijkbaar niet de enige factor is die bepaalt waar een kijker als eerste naar kijkt. De aard van het onderwerp (hier een kijkend mens) maar soms ook de plaats van een object in het beeld, de grootte ervan en het contrast kunnen een belangrijke rol gaan spelen. Het is daarom belangrijk om te voorspellen wat een kijker zal verwachten te zien. Wijk je daar vanaf, dan gaat de foto jeuken.

Onscherpte

Een onscherpe voorgrond hoeft geen storend element te zijn. Sterker nog, een voorgrond kan een foto juist meer diepte geven zonder de aandacht van het eigenlijke onderwerp af te leiden.

Als de dame op de foto niet naar de camera had gekeken maar het landschap in, en nog onscherper was geweest, dan had de foto anders overgekomen. Het was dan duidelijk over het landschap gegaan en niet over de persoon. De wandelaar was in dat geval een prop geworden die iets aangaf over de diepte, maar ze zou geen hoofdmotief meer zijn geweest.

In afb 3 vormt een houten boot een natuurlijk kader. Een houten boot heeft niet hetzelfde psychologische effect op menselijke kijkers als personen. En daarom stoort de onscherpte van de boot niet. In tegendeel, hoewel de boot een groot deel van de voorgrond vult, blijft het dorp aan de overzijde van het water het onderwerp. De boot is bewust onscherp gehouden en ondersteunt daardoor de compositie zonder de aandacht op te eisen.

Dit is een techniek die veel wordt toegepast bij landschappen en straatfotografie. Een subtiele onscherpe voorgrond geeft een foto meer ruimtelijkheid.

Scherpte

Vergelijk nu de compositie van afb 3 met die van afb 4. Vrijwel alles is gelijk gebleven. Alleen de scherpte is verplaatst van het dorp naar de boot. Daardoor verandert direct de betekenis van de foto. De boot is nu niet langer een kader, maar het onderwerp zelf. Het dorp is gedegradeerd tot achtergrond.

We zien door de onscherpe achtergrond waar de boot zich bevindt, maar meer is het dorp ook niet dan dat. En dit is misschien dan ook wel het duidelijkste voorbeeld van de invloed van scherpstellen. Zonder de compositie aan te passen, krijgt de foto een compleet andere uitstraling.

Achtergrond helpt

Bij kleine onderwerpen werkt een rustige achtergrond vaak beter dan een drukke omgeving. In afb 5 zien we een campingketel op een gasbrander staan. ’s Ochtend zette ik de thee hiermee voor onze tent.

Er zal weinig discussie bestaan over wat het onderwerp is. Maar de achtergrond die hier bestaat uit zachte kleuren en onscherpe vormen helpt daar goed aan mee. Daardoor springt de ketel direct in het oog.

De geringe scherptediepte zorgt er verder natuurlijk ook voor dat alle aandacht naar het onderwerp gaat.

Zelfs wanneer de scherptediepte vrijwel gelijk blijft, kan een andere achtergrond de aandacht van de kijker beïnvloeden. Kijk maar eens naar afb 6. Ook hier ligt de scherpte volledig op de ketel, maar de achtergrond bevat meer kleurcontrast en meer duidelijke vormen. Daardoor vraagt de omgeving iets meer aandacht dan in de vorige foto.

Dit laat zien dat scherpte niet los staat van de rest van de compositie. Licht, kleur en contrast bepalen samen hoe een foto wordt ervaren.

De kijker

De plaats van de scherpte is voor een mens belangrijk, maar ons brein reageert ook op andere elementen. Meestal kijkt een fotograaf, die zelf immers ook mens is, daar onbewust al naar, maar het helpt om deze factoren bewust mee te nemen tijdens het fotograferen.

De aandacht gaat vaak als eerste naar gezichten en ogen, heldere delen van de foto, sterke contrasten, verzadigde kleuren, opvallende lijnen, beweging en scherpe details. Wanneer meerdere van deze elementen met elkaar concurreren, kan een foto onrustig aanvoelen. Probeer daarom vooraf te bepalen wat het onderwerp is en laat alle andere onderdelen dat onderwerp ondersteunen.

Bewust kiezen

Er bestaat geen vaste regel die voorschrijft waar de scherpte moet liggen. Het juiste scherpstelpunt is altijd afhankelijk van het verhaal dat je wilt vertellen. Vraag jezelf daarom vóór het afdrukken af: waar wil ik dat de kijker als eerste naar kijkt?

Is dat een bloem, een gezicht, een landschap of juist een detail? Zodra dat duidelijk is, kun je de compositie, de scherptediepte en de achtergrond zo kiezen dat alle aandacht vanzelf naar dat onderwerp wordt geleid. Dat is uiteindelijk waar scherpstellen om draait.

Details

Maar let ook zeker op de details. Laten we nog eens naar foto 5 en 6 kijken. Beide foto’s hebben een soortgelijke scherptediepte. Toch oogt afb 6 scherper dan afb 5. En dat klopt ook!

Dit komt omdat afb 5 schuin van boven is genomen. Het gastonnetje onder de brander staat daardoor verder van de camera vandaan dan de ketel. En met deze geringe scherptediepte is dat net genoeg om de ketel een beetje onscherp te maken.

Omdat afb 6 lager vanaf de zijkant is genomen, zijn de afstanden tussen de camera en het gastonnetje en de ketel nagenoeg gelijk en vallen ze beiden binnen het scherpstelgebied. Hierdoor zijn ze beide scherp geworden.

Een niet scherp hoofdmotief jeukt, zoals we eerder al zagen. Daarom kan de achtergrond van afb 5 misschien wel rustiger overkomen, maar het hoofdmotief zelf doet dat niet. De scherptediepte had net ietsje groter moeten zijn om dat op te lossen. Bij afb 6 is het hoofdmotief wel geheel scherp, maar de omgeving met zijn drie gekleurde banden en de opvallende textuur in het groen eisen weer wat teveel aandacht op.

Zo zie je maar weer: je kunt geen focus genoeg hebben om goede foto’s te maken!