Een bepalend element in foto’s is het gebruik van scherpte. Door bewust te kiezen wat scherp en wat onscherp moet worden vastgelegd, kan nadruk worden gelegd op wat belangrijk is om te zien. Maar hoe ontstaat onscherpte eigenlijk?

Onze ogen worden automatisch naar de scherpe delen in een foto getrokken. Hierdoor kunnen fotografen met scherpte en onscherpte het verhaal van een foto te sturen en is het daarmee één van de krachtigste gereedschappen om aandacht te leiden, sfeer te creëren en emoties op te roepen. Laten we eens bekijken hoe onscherpte in een foto ontstaat.

Scherpstellen

Om bewust een foto te maken kies je allereerst zorgvuldig uit waar je op scherp gaat stellen. Maar scherpstellen alleen is niet genoeg. Andere zaken zorgen ervoor hoe groot het gebied voor en achter het scherpstelpunt wordt dat we ook nog als scherp ervaren. Het zogenaamde scherpstelgebied.

Diafragma

Wanneer je fotografeert met een groot diafragma (bijvoorbeeld f/1.4, f/2.0 of f/2.8), ontstaat er meer onscherpte in bepaalde delen van een foto. Dit effect dat door een kleinere scherptediepte ontstaat wordt het scherpstelgebied of shallow depth of field genoemd.

Het diafragma bepaalt blijkbaar niet alleen de hoeveel licht die de lens binnenlaat, maar ook hoe breed het gebied (een strook) is dat scherp wordt weergegeven. Als we ergens op scherp stellen dan wordt dat punt altijd scherp, ongeacht de instelling voor het diafragma. De instelling van het diafragma bepaalt hoeveel ruimte voor en achter dat scherpstelpunt ook scherp wordt. Bij een groot diafragma is dat gebied minder groot dan bij een klein diafragma.

Optisch

Veel mensen weten wel dat de scherptediepte toeneemt bij een kleiner diafragma, maar niet waarom dat gebeurt. De oorzaak hiervan is te vinden in de optische fysica. Bij een groot diafragma komen er meer lichtstralen afkomstig vanaf een bepaald punt de lens binnen. Het aantal hiervan wordt vergroot omdat de grote lensopening nu ook lichtstralen toelaat die onder een grotere hoek de lens binnenkomen. Meer licht dus, maar ook meer schuin gericht licht.

Als je beseft dat alleen het deel waar die stralen precies samenkomen op de sensor een scherp beeld vormen en dat dit met schuin binnen tredende lichtstralen veel moeilijker bereikt kan worden, dan besef je dat een groter diafragma eerder bewerkstelligt dat de lichtstralen niet op hetzelfde punt uitkomen.  

Als lichtstralen niet samenkomen in een punt, dan ontstaat er een cirkelvormige plek licht op de sensor. Dit wordt wel de circle of confusion genoemd. Hoe groter die plek, hoe onscherper het beeld daar wordt.

Bij een groot diafragma, waarbij de lichtstralen van allerlei kanten komen en er meer lichtstralen worden toegelaten, komt niet alleen meer licht naar binnen, het komt ook van meer richtingen. Hierdoor ontstaat een grotere kans dat er eerder en grotere circles of confusion ontstaan.

Afstand tot de achtergrond

Als een te fotograferen object zich verder van de achtergrond bevindt, en er wordt scherp gesteld op het object, dan zal de achtergrond onscherper worden dan wanneer die afstand kleiner is.

De afstand tussen het object en de achtergrond bepaalt immers hoe groot de circles of confusion worden op de sensor. Stel je maar eens voor dat je iemand fotografeert die vlak bij een muur staat. De lichtstralen vanaf het gezicht van het onderwerp en de muur daarachter komen vanaf ongeveer dezelfde afstand naar de camera toe. De lichtstralen van het niet scherp gestelde deel van de foto hoeven hierdoor maar een heel klein stukje “uit focus” te reizen.

Als daarentegen het onderwerp zich tien meter voor de muur bevindt, dan zijn de lichtstralen die afkomstig zijn van de muur veel verder van hun scherpstelpunt verwijderd waardoor grotere circles of confusion ontstaan.

Afstand

Bij een groter diafragma en meer onderlinge afstand ontstaat dus meer onscherpte, maar er is meer aan de hand. Hoe dichterbij het object is dat gefotografeerd wordt (denk aan macrofotografie) hoe sneller onscherpte optreedt.

Dit fenomeen heeft alles te maken met de veranderende optische geometrie van de lens. Hoe dichter je bij de lens bent, hoe sterker de lens intern moet ‘uitvergroten’. Dit betekent dat de lichtstralen steiler binnen komen en dat daarmee het scherpstelpunt kritischer wordt.

Hoe groter de vergroting, hoe kleiner de scherptediepte daarom wordt. Bij een macro-opname met een 1:1 vergroting zien we dat in extreme mate terug. Daar wordt de scherptediepte door de vergroting soms maar een paar millimeters, zelfs bij een diafragma van f/16.

Brandpuntsafstand

Terecht wordt wel beweerd dat hoe langer de brandpuntsafstand is, hoe kleiner de scherptediepte wordt. Maar in werkelijkheid ligt dit wel iets genuanceerder dan dat veel fotografen denken.

Wanneer je het effect van de lenzen op scherptediepte met elkaar vergelijkt door het onderwerp bij hetzelfde diafragma even groot in beeld te houden, dan zul je merken dat de scherptediepte nagenoeg gelijk blijft. Dus fotografeer je een scene vanaf 3 meter met een 50 mm lens dan ziet dat er vrijwel identiek uit als met een 200 mm lens vanaf 12 meter afstand.

Nu zou je je kunnen afvragen waarom het beeld ‘nagenoeg’ hetzelfde blijft maar niet precies hetzelfde wordt. Dat komt doordat de camera‑positie verandert om gelijke kadering te behouden: met 200 mm sta je in dit geval op 12 meter afstand van het onderwerp, met 50 mm op 3 meter. Met de 50 mm lens lijkt de achtergrond daardoor kleiner en verder weg omdat deze relatief t.o.v. de camera verder van elkaar staan. Met de 200 mm lens lijkt de achtergrond juist groter en dichterbij te staan.

Daarnaast kunnen de bokehcirkels verschillen: een langere brandpuntsafstand heeft bij gelijk f‑getal een grotere fysieke opening, en vergroot de achtergrond sterker, waardoor de achtergrondonscherpte zachter oogt. De beelden lijken dus heel sterk op elkaar, maar zijn toch wel een beetje anders.

Het echte verschil in onscherpte tussen de lenzen met verschillende brandpuntsafstanden ontstaat wanneer je vanaf dezelfde afstand met een andere brandpuntsafstand werkt. De lens met de grotere brandpuntsafstand geeft op dezelfde afstand immers een grotere vergroting en we hebben al gezien dat juist deze vergroting zorgt voor een kleiner scherptediepte.

Samenvatting

Onscherpte ontstaat wanneer lichtstralen afkomstig vanaf hetzelfde punt niet precies samenkomen op de sensor. De lens speelt hier een essentiële rol bij. De instelling voor het diafragma laat meer of minder schuin invallende lichtstralen toe dat hier effect op heeft. Maar ook de benodigde vergroting van de lens speelt zijn rol. Daarom hebben diafragma, afstand tot het onderwerp en de brandpuntsafstand allemaal invloed op de scherptediepte en hoe snel dit ontstaat.