Als fotograaf krijg je soms te maken met privacy, auteursrecht en afspraken met opdrachtgevers en modellen. Welke documenten zijn daarbij verplicht en welke zijn vooral verstandig om te hebben?

Wie als fotograaf voor zichzelf begint, krijgt naast camera’s, klanten en opdrachten ook met administratie, belastingregels en juridische afspraken te maken. Sommige documenten zijn verplicht, andere vooral verstandig om misverstanden achteraf te voorkomen.

Kamer van Koophandel

Wanneer je werkzaamheden als fotograaf als onderneming worden gezien, schrijf je het bedrijf in bij het Handelsregister van de Kamer van Koophandel. Daarmee krijgt je onderneming een KVK-nummer. De KVK geeft de inschrijving door aan de Belastingdienst, waarna je, indien van toepassing, ook de benodigde gegevens voor de btw ontvangt.

De inschrijving zelf is natuurlijk geen document dat je bij iedere opdracht opnieuw nodig hebt. Het vormt wel de administratieve basis van je bedrijf.

Voor een startende fotograaf komen daar direct andere zaken bij. Denk aan het opzetten van een administratie, belastingen, verzekeringen, privacy en duidelijke afspraken met opdrachtgevers.

Een goede administratie

Als ondernemer ben je verplicht een administratie bij te houden. De Belastingdienst moet aan de hand daarvan onder andere kunnen controleren hoeveel btw je verschuldigd bent en hoeveel btw je hebt teruggevraagd.

Voor een fotograaf bestaat die administratie bijvoorbeeld uit ontvangen en verzonden facturen, zakelijke uitgaven, bankgegevens, contracten, offertes en andere gegevens die voor de belastingheffing van belang zijn.

Een bonnetje voor een geheugenkaart of achtergrondrol lijkt misschien weinig voor te stellen, maar hoort net zo goed bij de administratie als een factuur voor een complete commerciële fotoshoot.

De fiscale bewaarplicht bedraagt voor veel onderdelen van de administratie zeven jaar. Voor bepaalde gegevens, waaronder gegevens die betrekking hebben op onroerende zaken, gelden langere termijnen. Facturen moeten in de vorm waarin ze zijn ontvangen of verzonden worden bewaard. Een digitale factuur bewaar je dus ook digitaal.

Een goede administratie is daarmee niet alleen iets voor de boekhouder. Richt deze vanaf het begin zo in dat opdrachten, inkomsten en kosten eenvoudig terug te vinden zijn.

Facturen

Zodra fotografie betaald werk wordt, krijg je met facturen te maken. Voor leveringen en diensten aan andere ondernemers geldt in beginsel een factureringsplicht. De Belastingdienst stelt bovendien eisen aan de informatie die op een factuur moet staan.

Denk daarbij onder andere aan gegevens van je onderneming en opdrachtgever, factuurdatum, een uniek factuurnummer, omschrijving van de geleverde dienst, bedragen en de toepasselijke btw.

Bij particuliere klanten ligt de factureringsplicht anders en bestaan uitzonderingen op de algemene regels. Het is daarom beter om niet simpelweg aan te nemen dat voor iedere klant exact dezelfde wettelijke factuurplicht geldt.

Zelf adviseer ik aankomende fotografen altijd een vaste factuurindeling. Dat verkleint de kans dat gegevens worden vergeten en maakt de administratie overzichtelijker.

Productiekosten en licentiekosten

Bij zakelijke fotografie is het verstandig om op de offerte en factuur onderscheid te maken tussen de kosten voor het maken van de foto's en de kosten voor het gebruik ervan. Die twee worden in de praktijk nogal eens op één hoop gegooid, terwijl het om verschillende zaken gaat.

De productiekosten hebben betrekking op het daadwerkelijk uitvoeren van de opdracht. Denk aan de voorbereiding, de fotoshoot zelf, eventuele assistentie, gebruik van de studio, nabewerking en het opleveren van de afgesproken bestanden.

Daarnaast kunnen licentiekosten in rekening worden gebracht voor het gebruik van de foto's. De opdrachtgever betaalt daarmee niet voor het auteursrecht op de foto's, maar voor het recht om de beelden binnen de afgesproken licentie te gebruiken. De hoogte van die vergoeding kan bijvoorbeeld afhankelijk zijn van het soort gebruik, de gebruikte media, de duur van de licentie en het geografische gebied waarin de foto's worden gebruikt.

Ik raad aan om beide als duidelijk afzonderlijke posten op de offerte en factuur te vermelden. Bijvoorbeeld ‘Fotografie en nabewerking’ voor de productiekosten en ‘Licentie gebruiksrechten fotografie’ voor de licentiekosten. Bij die laatste post kun je kort verwijzen naar de overeengekomen gebruiksrechten.

Dat onderscheid voorkomt een mogelijk misverstand. Een opdrachtgever die één totaalbedrag voor ‘fotografie’ op de factuur ziet staan, kan de indruk krijgen dat met betaling van dat bedrag ook een onbeperkt gebruik van de foto's is gekocht. Door productiekosten en licentiekosten afzonderlijk te benoemen, maak je duidelijk dat het maken van een foto en het verkrijgen van toestemming om die foto te gebruiken twee verschillende zaken zijn.

De volledige licentievoorwaarden zou ik overigens niet uitsluitend op de factuur vastleggen. Zaken als gebruiksdoel, media, looptijd, geografisch gebied en eventuele beperkingen kunnen beter al in de offerte of opdrachtovereenkomst worden afgesproken. De factuur sluit daar vervolgens op aan.

Zo is ook later nog eenvoudig terug te vinden welk deel van het bedrag betrekking had op het maken van de beelden en welk deel op het overeengekomen gebruik ervan. Dat kan helpen wanneer later inbreuk op het auteursrecht wordt gemaakt. De eerder gehanteerde licentiekosten kunnen dan dienen als onderbouwing van de vergoeding die normaal gesproken voor dat gebruik verschuldigd zou zijn geweest. Het betekent niet dat dit bedrag automatisch als schadevergoeding wordt toegewezen; de omstandigheden van de inbreuk en de onderbouwing van de schade blijven bepalend.

AVG en privacy

Als fotograaf verwerk je al snel persoonsgegevens. Alleen al voor het uitvoeren van een opdracht heb je mogelijk namen, adressen, telefoonnummers en e-mailadressen nodig. Ook foto's van herkenbare personen kunnen persoonsgegevens zijn.

Daarom moet je nadenken over privacy-informatie, bewaartermijnen, beveiliging, cloudopslag, verwerkersovereenkomsten, het register van verwerkingsactiviteiten en het documenteren van eventuele datalekken.

Omdat dit onderwerp meer omvat dan alleen een privacyverklaring, hebben we de AVG voor fotografen in een apart artikel beschreven. Voor het overzicht hier is vooral belangrijk dat privacy geen bijzaak is: het bewaren en gebruiken van klantgegevens en beeldmateriaal hoort bij de zakelijke inrichting van je fotografiebedrijf.

Algemene voorwaarden

Algemene voorwaarden zijn niet automatisch verplicht omdat je fotograaf bent. Toch zou ik zonder goede voorwaarden liever geen professionele opdrachten aannemen. Tijdens een opdracht kunnen namelijk allerlei situaties ontstaan waarover je vooraf afspraken kunt en ook zou moeten willen maken.

Wat gebeurt er bijvoorbeeld wanneer een opdrachtgever een dag voor de shoot annuleert? Wie betaalt extra reiskosten? Wat gebeurt er wanneer een opdracht door overmacht niet kan doorgaan? Wanneer moet een factuur betaald zijn? Hoeveel correctierondes zijn inbegrepen en wat gebeurt er als de opdrachtgever achteraf meer beelden wil dan oorspronkelijk afgesproken?

Goede algemene voorwaarden geven op dergelijke punten duidelijkheid. Ze vervangen niet de afspraken over de concrete fotoshoot. De voorwaarden regelen vooral de algemene zakelijke spelregels; de opdracht zelf leg je afzonderlijk vast. In de opdrachtovereenkomst kun je bovendien vastleggen dat bepaalde bepalingen uit de algemene voorwaarden voor die specifieke opdracht niet van toepassing zijn of daarvan afwijken.

De opdrachtovereenkomst

Bij een kleine particuliere opdracht wordt nog weleens volstaan met een afspraak per e-mail. En dat kan helemaal prima zijn. Dat geldt immers net zo goed als een overeenkomst. Maar bij grotere of commerciële opdrachten is een schriftelijke opdrachtovereenkomst verstandiger.

In een dergelijke overeenkomst kan veel concreter worden vastgelegd wat daadwerkelijk wordt geleverd. Denk bijvoorbeeld aan de datum, tijd en locatie van de fotografie, de aard en omvang van de opdracht, het tarief en eventuele bijkomende kosten maar ook het aantal te leveren beelden, het bestandsformaat en de resolutie, de wijze en termijn van levering, de nabewerking, gebruiksrechten en afspraken over annulering of verplaatsing.

Bij zakelijke fotografie leg je hierin bij voorkeur ook vast welk deel van de vergoeding betrekking heeft op de productie en welke licentie de opdrachtgever voor het gebruik van de beelden krijgt. De offerte, opdrachtovereenkomst en uiteindelijke factuur sluiten dan op elkaar aan.

Juist de omschrijving van de levering voorkomt misverstanden. Voor een fotograaf kan ‘tien bewerkte foto's’ iets heel anders betekenen dan voor een opdrachtgever die verwacht alle gemaakte RAW-bestanden te ontvangen. Leg daarom niet alleen vast hoeveel foto's je levert, maar ook wat je precies levert.

Auteursrecht blijft bij de fotograaf

Een belangrijk onderdeel van zakelijke fotografie is het auteursrecht. Een fotograaf krijgt automatisch auteursrecht op foto's die voldoende oorspronkelijk zijn. Daarvoor hoeft een foto niet eerst geregistreerd te worden. De fotograaf bepaalt daardoor in beginsel wie de foto mag gebruiken en onder welke voorwaarden.

Dat betekent ook dat het betalen van de fotoshoot niet automatisch inhoudt dat de opdrachtgever het auteursrecht op de foto's krijgt. In veel situaties is overdracht van het auteursrecht bovendien helemaal niet nodig. De opdrachtgever kan een licentie krijgen. Deze licentie geeft hem toestemming om de foto's voor afgesproken doeleinden en bijvoorbeeld voor een vastgestelde periode te gebruiken.

Bij commerciële fotografie is het slim om die toestemming zo concreet mogelijk vast te leggen. Mag het beeld bijvoorbeeld alleen op de eigen website worden gebruikt, of ook in advertenties? Geldt het gebruik alleen in Nederland of wereldwijd? Mag het op sociale media? Is drukwerk inbegrepen? En voor welke periode?

Auteursrecht.nl adviseert om de voorwaarden van een licentie zorgvuldig af te spreken en schriftelijk vast te leggen. Een duidelijke licentie voorkomt dat een foto die voor één toepassing is gemaakt jaren later zonder overleg in een compleet andere campagne opduikt.

Een quitclaim is iets anders dan auteursrecht

Zodra personen herkenbaar worden gefotografeerd, komt ook het portretrecht in beeld. Dat wordt nog weleens verward met het auteursrecht. Maar dit zijn verschillende soorten rechten. De fotograaf kan auteursrecht op de foto hebben, terwijl de afgebeelde persoon tegelijkertijd rechten heeft met betrekking tot de publicatie van zijn of haar portret.

Ga hier vanuit: bij een portret dat in opdracht is gemaakt, heeft de fotograaf voor publicatie toestemming van de geportretteerde nodig. Bij een portret dat niet in opdracht is gemaakt, gelden andere regels en kan een geportretteerde zich onder omstandigheden tegen publicatie verzetten vanwege een redelijk belang, bijvoorbeeld privacy of een financieel belang.

Het is daarom verstandig afspraken over toestemming schriftelijk vast te leggen, bijvoorbeeld in een quitclaim of model release. Daarin kan worden vastgelegd waarvoor de beelden mogen worden gebruikt: alleen voor het portfolio van de fotograaf, ook voor sociale media, publicaties, promotionele doeleinden of commercieel gebruik.

Een document waarin alleen staat dat ‘de fotograaf de foto's mag gebruiken’ zou ik je niet aanraden. Ook hier is het belangrijk het doel en de omvang van de toestemming duidelijk te maken, zodat daar geen verschil van mening over kan ontstaan en het model ook goed weet waar hij of zij aan toe is. 

Je kunt in ene dergelijke overeenkomst ook de rechten van een model opnemen. Een model release is een document waarin het model jou de rechten geeft voor het gebruik en dus afstand doet van het portretrecht voor het doel dat je onderling hebt afgesproken. Een quitclaim kan hetzelfde bevatten maar bevat daarnaast ook het recht dat jij het model geeft om met de foto’s te kunnen doen. 

Voor modellen stel ik altijd een quitclaim op. Daarin staat bijvoorbeeld dat ik de foto’s kan gebruiken voor artikelen op onze website maar ook dat zij de foto’s mogen gebruiken voor bijvoorbeeld hun eigen portfolio. Zij hebben net zo goed tijd en energie gestoken in het maken van de foto’s, dus daar mag ook wel wat tegenover staan, vind ik. 

Een dergelijke overeenkomst regelt overigens niet automatisch alle verplichtingen die uit de AVG voortvloeien wanneer de foto's persoonsgegevens zijn.

Opdrachtgever, fotograaf en model

Bij commerciële fotografie kan de situatie best ingewikkeld worden. Stel dat een bedrijf een fotograaf opdracht geeft om een model voor een reclamecampagne te fotograferen. Dan zijn er minimaal drie partijen met verschillende belangen.

De opdrachtgever wil de foto's kunnen gebruiken. De fotograaf heeft het auteursrecht op zijn werk, tenzij daarover andere afspraken zijn gemaakt. Het model heeft rechten ten aanzien van het gebruik van zijn of haar portret.

Dat één partij toestemming heeft gegeven, betekent daarom niet automatisch dat alles geregeld is. Juist bij dit soort opdrachten zijn een duidelijke opdrachtovereenkomst, gebruikslicentie en toestemming van het model geen overbodige luxe.

Eigen website

Een fotografiebedrijf zonder website is tegenwoordig eerder uitzondering dan regel, hoewel fotografen zichzelf ook steeds vaker uitsluitend via socialmediaplatforms presenteren. Heb je als ondernemer wel een eigen website, dan krijg je met een aantal informatieverplichtingen te maken.

Ben je ondernemer voor de btw en heb je een btw-identificatienummer, dan moet je dit btw-id op je website vermelden. Let daarbij op het verschil tussen je btw-identificatienummer en je omzetbelastingnummer. Het btw-id gebruik je in het contact met klanten en leveranciers en vermeld je op je website. Het omzetbelastingnummer gebruik je voor contact met de Belastingdienst.

Afhankelijk van wat je via de website aanbiedt, kunnen daarnaast andere informatieverplichtingen gelden. Verzamel je via bijvoorbeeld een contactformulier namen, e-mailadressen of andere persoonsgegevens, dan moet je bovendien voldoen aan de informatieverplichtingen uit de AVG. Ook het gebruik van cookies en vergelijkbare technieken kan informatie- en toestemmingsverplichtingen met zich meebrengen.

Een zakelijke website is daarmee niet alleen een online portfolio, maar ook onderdeel van je bedrijfsvoering. De wettelijke verplichtingen die daarbij horen, verdienen net zo goed aandacht als de foto's die je erop publiceert.

Wat is nodig?

Niet ieder document dat voor een fotograaf nuttig is, is ook wettelijk verplicht. Sommige documenten en administraties vloeien rechtstreeks voort uit wet- en regelgeving, terwijl andere vooral bedoeld zijn om duidelijke afspraken te maken en problemen achteraf te voorkomen.

Wettelijk verplicht, afhankelijk van de situatie

  • inschrijving in het Handelsregister wanneer je activiteiten als onderneming kwalificeren;
  • een deugdelijke bedrijfsadministratie;
  • facturen die, wanneer een factureringsplicht geldt, aan de wettelijke eisen voldoen;
  • het verstrekken van de vereiste privacy-informatie aan klanten, modellen en andere betrokkenen;
  • AVG-documentatie zoals een verwerkingsregister, verwerkersovereenkomst of datalekdocumentatie wanneer de AVG dit vereist;
  • informatie-, privacy- en cookieverplichtingen voor je website wanneer die van toepassing zijn.

Niet altijd verplicht, wel verstandig

  • algemene voorwaarden;
  • een schriftelijke opdrachtovereenkomst of opdrachtbevestiging;
  • een quitclaim of model release wanneer je afspraken met een model of geportretteerde wilt vastleggen;
  • schriftelijke afspraken over licenties en gebruiksrechten;
  • een factuur- en offertestructuur waarin productiekosten en licentiekosten duidelijk zijn gescheiden.

Deze documenten hebben vooral als doel vooraf duidelijkheid te creëren. Hoeveel foto's worden geleverd? Welke nabewerking is inbegrepen? Mag de opdrachtgever de beelden alleen op zijn website gebruiken of ook voor advertenties? Mag een model de foto's zelf publiceren? Wat gebeurt er wanneer een opdracht wordt geannuleerd?

Daarmee is niet iedere denkbare juridische situatie afgedekt. Wel heb je een zakelijke basis waarin administratie, privacy, auteursrecht, portretrecht en afspraken met opdrachtgevers en modellen ieder hun eigen plaats hebben.

Documenten zijn daarbij geen doel op zich. Ze zorgen er vooral voor dat je aan je wettelijke verplichtingen voldoet waar dat moet en dat voor alle betrokken partijen duidelijk is wat er is afgesproken waar je daar zelf invloed op hebt.