Straatfotografie is een geheel eigen genre met zijn eigen aantrekkingskracht. Het heeft vanaf het begin van de vorige eeuw een belangrijke documentaire rol ingenomen. Maar hoe is dit ontstaan en waar let je op als je dit soort foto's maakt? 

Ik heb nog weleens fotografiestudenten die zich bezighouden, of willen gaan bezighouden, met deze vorm van fotografie die meestal Street Photography wordt genoemd. Straatfotografie is een vorm van fotografie die het alledaagse leven en de menselijke interactie, of juist het ontbreken daarvan, in openbare ruimtes vastlegt. Het draait hierbij om spontane momenten, interessante composities en het vertellen van verhalen zonder dat de scène geregisseerd is.

Geschiedenis

De geschiedenis van straatfotografie is nauw verbonden met de ontwikkeling van de camera en de veranderende rol van fotografie in de maatschappij. Door de komst van de Leica-camera rond 1920 werd het mogelijk om snel, stil en onopvallend te fotograferen. De kortere sluitertijd maakte het mogelijk om ‘bewegende objecten’, zoals een rijdende paardentram of voorbij wandelende personen, vast te leggen.

De foto’s van de Fransman Henri Cartier-Bresso, die wel als pionier beschouwd mag worden voor straatfotografie, worden nu nog als belangrijke documentaire verslagen beschouwd, maar ze zijn meer dan dat alleen. Hij introduceerde het idee van het "beslissende moment". Dit is het perfecte moment waarop volgens hem alles samen zou komen in één beeld. Hij meende dat er in elke scène een perfect moment bestond waarop alles zou samenvallen: de compositie, de emotie, de actie, en dat dát het moment was dat vastgelegd moest worden. Zijn foto’s laten dat ook zien. Hij meende dat alles een dergelijk moment kende, zoals hij in deze zin tot uiting bracht: “There is nothing in this world that does not have a decisive moment.”

Dit idee heeft generaties fotografen beïnvloed en is het kernprincipe geworden van straatfotografie. Dit is misschien ook wel de reden waarom straatfotografie op een aantal van mijn studenten een sterke aantrekkingskracht uitoefent. Het vastleggen van het moment waarop allerlei zaken samenkomen.

Kenmerken

Als er iets is dat kenmerkend voor straatfotografie is, dan is het wel het weglaten van enscenering. Straatfotografie betekent vooral spontane candid momenten vastleggen. Momenten dus die niet geregisseerd zijn, waarvoor niet geposeerd wordt en die niet in scène worden gezet. De kracht van de foto zit hem vaak in het vastleggen van een vluchtig moment, precies op het juiste ogenblik. Vanzelfsprekend met een publieke ruimte als decor.

We moeten het belang van de publieke ruimte zoals een straat, plein of markt niet onderschatten in deze vorm van fotografie. De omgeving speelt vaak een essentiële rol in de compositie en hoewel de menselijke aanwezigheid op dit soort foto’s veel voorkomt, is dat niet eens per se noodzakelijk. Er worden ook ‘restanten’ van menselijk leven als onderwerp gebruikt zoals graffiti, verlaten objecten of schaduwen.

Compositie en timing

Straatfotografie bestaat bij de gratie van licht, timing en compositie. Uiteindelijk is timing hiervan misschien nog wel het lastigste omdat de foto niet erg spontaan zal worden wanneer je, met de camera in de hand, op een bepaalde plek blijft staan totdat het juiste moment aanbreekt. Mensen zien de camera en passen hun gedrag daarop aan.

Ook Cartier-Bresso kende dit probleem en had zijn Leica afgeplakt met zwarte tape zodat die niet teveel zou opvallen. Menig hedendaags straatfotograaf gebruikt een kleine onopvallende camera om dezelfde redenen. Maar hiermee komen we wel op een gevoelig onderwerp van straatfotografie terecht dat nogal eens voor discussies zorgt. Wil de foto echt candid worden, dan begrijpt iedereen dat dit de beste kans van slagen maakt wanneer de gefotografeerde geen weet heeft van de aanwezigheid van de fotograaf. En ondanks dat er in veel landen in publieke ruimtes gefotografeerd mag worden, moet men zich toch afvragen of het ethisch ook wel correct is om op deze manier foto’s te maken.

Hoewel hier voorheen anders over werd gedacht zien we dat de hedendaagse straatfotograaf hierdoor vaak met veel meer empathie en respect hun onderwerpen fotograferen. Het “verborgen fotograferen” wordt nog steeds gedaan om de hierboven beschreven redenen, maar zaken als verdriet of ongemakkelijke situaties worden veel minder vastgelegd of er wordt zorgvuldiger besloten wat wel en wat niet wordt gepubliceerd op bijvoorbeeld social media. Je zou hierdoor kunnen stellen dat straatfotografen zich tegenwoordig vaak heel bewust zijn van de ethiek rond hun werk en als het geen duidelijk maatschappelijk doel dient om bepaalde zaken te laten zien, zij dit achterwege laten.

Het verhaal

Veel straatfotografen kiezen voor zwart-wit om de focus op vorm en emotie te leggen, maar kleur kan vanzelfsprekend ook hier een krachtig element zijn. Uiteindelijk gaat het natuurlijk niet om kleur of om zwart-wit, maar om de kracht van het verhalend karakter van de foto. Een goede straatfoto roept vragen op of vertelt een verhaal en laat ruimte over voor interpretatie door de kijker.

De foto’s die bij dit artikel zijn geplaatst heb ik onlangs op Sicilië gemaakt. De verschillen tussen rijk en arm zijn hier groot en we vinden hier dan ook verwaarloosde wijken naast statige en goed onderhouden panden die ooit als pallazo’s dienst deden. Waar je in sommige buurten niet kunt lopen zonder over het achtergelaten vuil te struikelen blinken ander straten alsof er permanent wordt geboend. Geen omgeving daarom zo geschikt voor straatfotografie omdat hiermee deze verschillen zo goed kunnen worden vastgelegd. In de ene straat wordt voor de verkoop van Armani kleding geschoten, in de andere voor het vragen van aandacht voor de armoede.

Dit eiland heeft als achtergrond gediend voor Coppola’s meesterwerk The Godfather uit 1972, een hoogtepunt van de filmindustrie waarin Vito Corleone (Marlon Brando) zijn maffiafamilie rond 1950 probeert te leiden. Een film waarin schoonheid, emotie en gruwelijkheden gecombineerd worden tot beelden die minstens zoveel vragen opwerpen als antwoorden geven. Daarmee staat The Godfather voor de kernwaarden van goede straatfotografie: naast de schoonheid van het alledaagse ook de emotie en de keerzijde van het bestaan vastleggen. Laten zien wat er is, op het beslissende moment, zonder te ensceneren en door goed te kijken, perfect te timen, de compositie niet uit het oog te verliezen en dat alles vanuit een zekere ethiek uitvoeren.