Grijskaarten, maar ook wit- of zwartkaarten, kunnen de fotograaf helpen bij het vinden van de juiste instellingen voor de witbalans en lichtsterkte.
Licht varieert
Niet alle lichtbronnen produceren hetzelfde soort licht, omdat ze niet allemaal dezelfde kleurcomponenten bevatten. Het licht van een gloeilamp heeft bijvoorbeeld een andere verhouding van kleuren dan daglicht. Toch ervaren wij dat verschil nauwelijks: als we een gloeilamp zien, lijkt het licht voor ons bijna hetzelfde als zonlicht. Dat komt doordat onze hersenen automatisch compenseren. Ze ‘weten’ hoe wit eruit hoort te zien en passen onze waarneming daarop aan. Een witte muur ziet er voor ons dus wit uit, ongeacht of die wordt verlicht door daglicht of door een gloeilamp.
Een camera beschikt echter niet over zulke slimme compenserende mechanismen. Hij registreert simpelweg het licht dat binnenkomt. Doe je niets, dan zal een foto die is gemaakt in ander licht ook daadwerkelijk anders kleuren vertonen, bijvoorbeeld roder of geler.
In de analoge tijd compenseerde men dit door een ander type film te gebruiken of door filters voor de lens te plaatsen. Die film of dat filter corrigeerde de kleurbalans. Bij digitale fotografie is dit veel eenvoudiger geworden.
Camera’s gaan er standaard van uit dat objecten ongeveer 18% van het opvallende licht reflecteren. Dat licht bevat een bepaalde verhouding rood, groen en blauw, gebaseerd op daglicht. Dit is licht dat het volledige lichtspectrum omvat. Als er in het licht bijvoorbeeld te weinig rood aanwezig is, moet je dat in de opname compenseren. Precies dat doet de witbalansinstelling van een digitale camera: het verschuift de kleurcomponenten van het licht zodat kleuren zo natuurlijk mogelijk worden weergegeven.
Uitgaan van wit
Niet elke foto bevat echter een betrouwbaar wit referentiepunt. En zelfs als er iets wits in beeld staat, wil dat niet zeggen dat het écht neutraal wit is. Een perfect wit object dat volledig reflectief is en perfect belicht wordt, zou in een 8‑bit sRGB‑weergave een waarde van 255, 255, 255 hebben. In de praktijk bestaat dat bijna nooit: vellen wit papier variëren onderling sterk in tint, en een witte muur heeft meestal helemaal geen neutraal kleurkarakter. Ze kunnen je dus wel enigszins helpen, maar nooit zeer nauwkeurig een juiste witbalans opleveren.
Daarom zijn er speciale kaarten ontwikkeld, zoals witkaarten en vooral grijskaarten (meestal 18% grijs). Grijskaarten zijn vaak nauwkeuriger voor zowel belichtings‑ als kleurmeting, omdat ze minder gevoelig zijn voor overbelichting en een stabiel, neutraal referentiepunt bieden. Deze kaarten benaderen een echte neutrale kleur veel beter dan gewoon papier. Toch blijft uiteindelijk ons eigen oog bepalen wanneer een gecorrigeerde foto er natuurlijk uitziet.
Automatische Witbalans
Veel camera’s beschikken over een automatische witbalansinstelling. Daarbij probeert de camera op basis van het beeld de kleurtemperatuur van het aanwezige licht te bepalen en die te gebruiken voor de opname. Om dat te kunnen doen, maakt het algoritme gebruik van een aantal aannames. Een klassieke aanname was dat een scène gemiddeld ongeveer 18% van het licht reflecteert. Wanneer die aanname niet klopt, bijvoorbeeld bij een overwegend donkere of juist zeer lichte scène, kan de automatische witbalans de mist ingaan. Moderne camera’s gebruiken daarom complexere algoritmes, maar zelfs die benaderen nog altijd niet hoe onze hersenen kleur corrigeren.
In de meeste situaties werkt automatische witbalans redelijk goed, maar soms pakt het verkeerd uit. Daarom kun je de witbalans ook handmatig instellen. Je stelt dan zelf een kleurtemperatuur in, wat best lastig kan zijn als je niet precies weet welke waarde de juiste is.
Gelukkig bieden veel digitale camera’s de mogelijkheid om een handmatige witbalansmeting uit te voeren. Je richt de camera op een neutraal oppervlak, iets waarvan je weet dat het echt wit, echt zwart of idealiter 18% neutraal grijs is, en vult daarmee het hele beeld. Vervolgens “vertel” je de camera dat dit oppervlak neutraal hoort te zijn. De camera analyseert die informatie en stelt de witbalans daarop automatisch in.
Zoals je weet zijn een witte muur of een vel papier zelden echt neutraal wit, en zwart in een scène is meestal niet perfect zwart. Daarom is het beter om gebruik te maken van speciale wit-, zwart- of grijskaarten die geschikt zijn voor digitale camera’s. Deze kaarten zijn speciaal vervaardigd om een nauwkeurige, neutrale referentie te geven, waardoor ze veel betere resultaten opleveren dan willekeurige muren of printerpapier.
Wit- en zwartkaarten
Een wit- of zwartkaart die je meeneemt in een testfoto (het model kan hem eenvoudig even vasthouden) kun je achteraf gebruiken om in bijvoorbeeld Photoshop het wit- of zwartpunt nauwkeurig te bepalen. Hierdoor worden deze waarden in de foto daadwerkelijk neutraal wit of echt zwart. Handmatig instellen is minder eenvoudig, daarom bieden softwarepakketten zoals Adobe Photoshop en Lightroom handige gereedschappen die dit automatisch voor je doen.
Met een grijskaart kun je op soortgelijke wijze de witbalans instellen. Deze kaart verdient meestal de voorkeur, omdat hij vooral informatie bevat over de middentonen, het gedeelte dat in de meeste foto’s het grootste deel van de beeldinformatie vormt. Door de middentonen correct te kalibreren, valt de totale kleurweergave veel vaker precies goed uit.
Grijskaarten
Een grijskaart weerkaatst ongeveer 18% van het opvallende licht en is volledig kleurneutraal. Omdat de lichtmeter in de camera is gekalibreerd op dit 18% grijs, is een grijskaart precies wat je nodig hebt voor een betrouwbare belichtingsmeting. Houd bij het meten de kaart vlak voor het onderwerp en meet het licht daarop met spotmeting.
Bij flitslicht werkt dit echter niet met een reguliere lichtmeting, omdat er op het moment van meten nog geen flitslicht aanwezig is. Je kunt daarvoor natuurlijk wel een testfoto maken en het histogram daarvan beoordelen, of een externe flitslichtmeter gebruiken.
RAW‑bestanden bevatten zelf geen vaste witbalansinstellingen. Wie in RAW fotografeert, kan daarom achteraf de witbalans eenvoudig en nauwkeurig aanpassen. In Camera Raw of Lightroom kun je met behulp van een grijskaart heel precies bepalen welke kleurtemperatuur correct is.
Stel dat je productfoto’s moet maken voor een klant en dat kleurprecisie belangrijk is, dan wil je uiteraard een perfecte witbalans gebruiken. Fotografeer in je eerste opname de grijskaart mee onder exact dezelfde lichtbron als de producten. Wanneer je daarmee later de RAW‑bestanden opent in Photoshop of Lightroom, kun je de witbalans-tool (het pipet) gebruiken en klikken op de grijskaart. De software stelt dan automatisch de juiste witbalans in voor deze opname. Deze instelling wordt weergegeven als een kleurtemperatuur en kun je vervolgens toepassen op alle foto’s van dezelfde sessie, zodat ze identiek en kleurcorrect worden weergegeven.