We zijn gewend om bij fotografie gebruik te maken van daglicht, flitsers of studiolampen. Maar ook met een eenvoudige zaklamp kun je verrassende resultaten bereiken. Door tijdens een lange belichting zelf licht toe te voegen, ontstaan mogelijkheden die we tegenwoordig kennen als light painting.
Geïnspireerd door duiken
Naast fotografie houd ik me ook bezig met duiken. Als PADI-duikinstructeur bij Dive4all breng ik regelmatig tijd onder water door. Natuurlijk houd ik me, gezien mijn passie voor fotografie, ook bezig met onderwaterfotografie. Dat is, zeker in Nederland, niet altijd eenvoudig. Wie regelmatig in Vinkeveen of Maarsseveen duikt, weet dat de lichtomstandigheden en het zicht nogal eens te wensen overlaten.
Gelukkig duik ik met geduldige buddy's die me zo af en toe willen helpen. Dat doen ze onder andere door met hun duiklampen voor extra verlichting te zorgen. Duiklampen kunnen behoorlijk wat licht produceren. Er zijn modellen met een brede bundel waarmee je een groot oppervlak kunt verlichten, maar ook lampen met een smalle, geconcentreerde bundel. Tegenwoordig maken vrijwel alle moderne duiklampen gebruik van leds, terwijl vroeger ook halogeenlampen veel werden toegepast.
Op een bepaald moment ontstond bij mij het idee om deze lampen ook eens boven water te gebruiken. Waarom zou je een krachtige duiklamp immers niet kunnen gebruiken om een fotografisch onderwerp te belichten? En dat bleek wonderbaarlijk goed te werken!
Een waarschuwing is hier overigens op zijn plaats. Sommige duiklampen, vooral oudere modellen, zijn voor hun koeling afhankelijk van het omringende water. Bij langdurig gebruik boven water kunnen ze daardoor oververhit raken. Controleer dus altijd of de lamp hiervoor wel geschikt is.
Je moet ergens beginnen
Voor mijn eerste experiment plaatste ik mijn camera op een statief in een donkere loods. Nadat ik handmatig had scherpgesteld, zette ik de camera in de M-stand. De ISO-waarde stelde ik zo laag mogelijk in en voor het diafragma koos ik f/5.6. Waarom f/5.6? Geen bijzondere reden. Ik wist immers nog niet precies wat ik kon verwachten en je moet ergens beginnen.
Met behulp van de Bulb-stand kon ik de sluiter gedurende langere tijd openhouden. De witbalans liet ik voorlopig voor wat hij was. Ik fotografeerde immers in RAW en kon achteraf bepalen welke instelling het beste resultaat opleverde. Vervolgens bescheen ik met een duiklamp een gedeelte van een stelling in de loods.
Het resultaat was verrassend (zie afb 1). Hoewel de ruimte behoorlijk donker was, werd de stelling op de foto goed zichtbaar. De onderdelen waarop ik de lamp had gericht, kwamen duidelijk naar voren, terwijl de rest van de ruimte grotendeels donker bleef.
Ik merkte dat je een onderwerp tijdens de volledige sluitertijd niet gelijkmatig hoefde te verlichten. Je kunt zelf bepalen welke delen van de scène licht krijgen en hoelang je ze belicht. En dat geeft leuke effecten. Eigenlijk ben je tijdens de opname met licht aan het schilderen. Goed gekozen naam dus: light painting.
Schilderen met licht
Deze manier van fotograferen wordt dus light painting genoemd. De camera registreert gedurende een langere belichting het licht dat op de sensor valt. Door tijdens die belichting een lichtbron te bewegen, kun je zelf invloed uitoefenen op de verdeling van het licht in de foto. En dat kan op twee wezenlijk verschillende manieren.
Je kunt met een lamp een bestaand onderwerp belichten. De lichtbron bevindt zich dan buiten beeld of is in ieder geval niet rechtstreeks zichtbaar. De camera registreert het licht dat door het onderwerp wordt weerkaatst.
Maar je kunt ook een lichtbron naar de camera richten en ermee bewegen. In dat geval registreert de camera het traject dat de lichtbron aflegt waardoor lichtlijnen ontstaan. Hoewel beide technieken onder light painting vallen, leveren ze heel verschillende resultaten op.
Bij het belichten van voorwerpen speelt de richting, intensiteit en duur van de verlichting een belangrijke rol. Door een lamp schuin langs een oppervlak te bewegen, kun je bijvoorbeeld de structuur ervan benadrukken. Een ruwe muur, boomstam of rots krijgt daardoor veel meer reliëf dan wanneer je deze recht van voren verlicht.
Ook de afstand tussen lamp en onderwerp is van belang. Naarmate je de lamp verder van het onderwerp verwijdert, neemt de verlichtingssterkte af. Bij een kleine lichtbron geldt daarvoor bij benadering de omgekeerde kwadratenwet: een verdubbeling van de afstand betekent dat de verlichtingssterkte tot ongeveer een kwart afneemt.
Je kunt de hoeveelheid licht dus beïnvloeden door de afstand te veranderen, maar ook door de lamp langer of korter op een bepaald gedeelte te richten. Daarmee ontstaat een vorm van lokale belichtingscontrole die je bij een gewone opname met gewoon omgevingslicht niet hebt.
Tekeningen maken
Na wat experimenten met het belichten van voorwerpen besloot ik iets anders te proberen. Ik nam een klein ledlampje in mijn hand en richtte dat niet langer op een onderwerp, maar naar de camera. Vervolgens maakte ik er tijdens de belichting bewegingen mee in de lucht. Het resultaat was natuurlijk heel anders dan bij mijn eerste experimenten (zie afb 2).
De camera registreerde nu het traject dat het lampje aflegde. De afzonderlijke bewegingen werden samengevoegd tot één doorlopende lichttekening. Deze toepassing wordt ook wel light drawing genoemd: tekenen met licht.
Afb 2 maakte ik in onze duikwinkel. Ik schakelde de gewone verlichting uit en gebruikte een sluitertijd van twintig seconden. Tijdens die belichting bewoog ik met het ledlampje door de ruimte. Om te voorkomen dat ik zelf duidelijk zichtbaar werd, zorgde ik ervoor dat ik niet te lang op dezelfde plaats bleef staan.
Toch zijn op de achtergrond nog allerlei duikmaterialen zichtbaar. Dat komt doordat de noodverlichting in de winkel bleef branden. Hoewel die verlichting voor ons gevoel nauwelijks licht produceerde, bleek twintig seconden voldoende om de materialen aan de wand zichtbaar te maken. Dat is natuurlijk wel een belangrijke consequentie van het gebruik van lange belichtingen. Een lichtbron die op het eerste gezicht nauwelijks betekenis lijkt te hebben, kan gedurende een langere sluitertijd toch een aanzienlijke bijdrage aan de belichting leveren.
Afin, voor mijn volgende experiment ging ik daarom maar naar de garage, waar het donkerder was. Daar volgde ik met het ledlampje de contouren van mijn eigen lichaam (zie afb 3). Op die manier ontstond een menselijke figuur die volledig uit lichtlijnen bestond. Op de achtergrond zijn nog net de contouren van onze duikbus herkenbaar. Niet bijzonder fraai misschien, maar het ging me vooral om het experiment. Ik wilde ontdekken wat er mogelijk was.
Waarom geen persoon?
Bij dit soort foto's valt iets opmerkelijks op. Degene die met het lampje tekent, kan vrijwel onzichtbaar worden, terwijl de lichtsporen duidelijk zichtbaar blijven. Dat heeft alles te maken met de manier waarop een camera het licht vastlegt. Een ledlampje dat rechtstreeks naar de camera is gericht, produceert een relatief hoge lichtintensiteit op een klein gedeelte van de sensor. Terwijl het lampje beweegt, wordt telkens een ander gedeelte van de sensor belicht. Zo ontstaat een lichtspoor.
Maar de persoon die het lampje vasthoudt, weerkaatst daarentegen veel minder licht. Wanneer de omgeving donker genoeg is en de persoon voortdurend beweegt, ontvangt iedere positie op de sensor maar gedurende korte tijd het licht dat door die persoon wordt weerkaatst. Daardoor kan de persoon grotendeels verdwijnen.
Helemaal vanzelf gaat dat overigens niet. Als je langere tijd op dezelfde plaats blijft staan, lichte kleding draagt of door een andere lichtbron wordt verlicht, dan zul je natuurlijk eerder zichtbaar worden.
Op afb 6 is dit te zien. Een persoon beweegt met een lichtbron door een donkere omgeving en maakt daarmee verschillende lichtfiguren. De lichtlijnen zijn duidelijk zichtbaar, terwijl de persoon zelf slechts gedeeltelijk wordt geregistreerd.
Je kunt op deze manier cirkels, spiralen, geometrische figuren en zelfs teksten tekenen. Bij het schrijven van teksten moet je overigens rekening houden met de positie van de camera. Wanneer je met je gezicht naar de camera staat, moet je de letters in spiegelbeeld schrijven om ze op de foto normaal leesbaar te krijgen.
Ook de snelheid waarmee je het lampje beweegt, beïnvloedt het resultaat. Wanneer je langzaam beweegt, krijgt een bepaald gedeelte van de sensor langer licht en kan de lijn helderder worden. Beweeg je sneller, dan wordt dezelfde hoeveelheid licht over een groter traject verdeeld. Bij een constante lichtbron en gelijkblijvende afstand kunnen daardoor binnen één tekening toch verschillen in helderheid ontstaan.
Landschappen bijschilderen
De eerste experimenten inspireerden me later om ook andere onderwerpen met zaklampen te belichten. Vooral bij landschapsfotografie leverde dat interessante mogelijkheden op.
Normaal gesproken ben je voor de belichting van een landschap afhankelijk van het aanwezige licht. De landschapsfotograaf kiest daarom zorgvuldig het moment van de dag uit, wacht op gunstige omstandigheden en probeert de lichtverdeling zo goed mogelijk in zijn compositie te benutten. Maar wanneer je tijdens de schemering of in het donker fotografeert, kun je ook zelf licht toevoegen.
Kijk maar eens naar afb 5. Daarin zie je een landschap waarin grote stenen op de voorgrond liggen. De lucht heeft nog voldoende licht om kleur en detail te laten zien, maar de stenen zijn inmiddels zo donker geworden dat hun structuur nauwelijks zichtbaar is. Door tijdens een lange belichting met een zaklamp over de stenen te bewegen, kun je die alsnog zichtbaar maken.
De warme verlichting van de stenen contrasteert in deze afbeelding met het koelere licht van de lucht en het water. Bovendien maakt de schuine lichtinval de structuur van het gesteente zichtbaar. Het is wat oefenen, maar je kunt op deze manier zelf bepalen welke onderdelen van het landschap aandacht krijgen.
Daarbij is enige terughoudendheid overigens wel verstandig. Wanneer je de voorgrond te sterk verlicht, ontstaat al snel een onnatuurlijke verhouding tussen het kunstlicht en het aanwezige omgevingslicht. Het moet wel geloofwaardig overkomen natuurlijk.
Aan de andere kant, een vervreemdend resultaat kan soms ook juist interessant zijn, zolang het maar een bewuste keuze is. En het aardige is dat je hiervoor niet noodzakelijk een bijzonder krachtige zaklamp nodig hebt. Omdat je de sluiter langere tijd openhoudt, kan een relatief bescheiden hoeveelheid licht al voldoende zijn. om te maken wat je wil.
Light painting bij modelfotografie
Ook bij modelfotografie kan light painting interessante resultaten opleveren. Je kunt een model bijvoorbeeld gericht belichten met een zaklamp, maar ook lichtfiguren rondom het model tekenen (zie afb 7). Daarmee voeg je een grafisch element toe aan de compositie dat tijdens de opname zelf ontstaat.
Een dergelijke opname vraagt wel om een zorgvuldige werkwijze. Bij een lange belichting bestaat immers het risico dat het model door beweging onscherp wordt. Je kunt dat beperken door het model zo stil mogelijk te laten staan en de omgeving voldoende donker te houden. Een andere mogelijkheid is om een flitser te gebruiken.
De flitser belicht het model gedurende een zeer korte tijd, terwijl de sluiter lang genoeg openblijft om de lichtsporen te registreren. Zo kun je een relatief scherp model combineren met bewegende lichtlijnen. Daarbij moet je wel voorkomen dat het model gedurende de rest van de belichting te veel omgevingslicht ontvangt. Anders kan alsnog bewegingsonscherpte of een ongewenst dubbelbeeld ontstaan.
Ook de persoon die de lichtbron beweegt, moet natuurlijk buiten de flitsbelichting blijven of voldoende donker gekleed zijn om niet zichtbaar te worden. Het resultaat is dan een combinatie van verschillende belichtingstechnieken binnen een enkele opname.
De camera-instellingen
Voor light painting heb je geen bijzondere camera nodig. Wel moet je de belichting voldoende kunnen controleren. Een camera met handmatige belichtingsmogelijkheden, een statief en een geschikte lichtbron zijn in principe genoeg. De exacte instellingen zijn natuurlijk afhankelijk van het onderwerp, het omgevingslicht en het effect dat je wilt bereiken.
Sluitertijd
De sluitertijd bepaalt hoelang de sensor licht kan registreren. Bij light drawing moet de sluiter lang genoeg openstaan om de volledige beweging van de lichtbron vast te leggen. Voor eenvoudige figuren kan twintig seconden al voldoende zijn. Bij ingewikkeldere tekeningen heb je waarschijnlijk meer tijd nodig.
Met de Time of Bulb-stand kun je de belichting langer laten duren dan de gebruikelijke maximale instelbare sluitertijd van de camera. Bij het gericht belichten van onderwerpen bepaalt de sluitertijd bovendien hoeveel omgevingslicht wordt geregistreerd. De hoeveelheid licht die je zelf toevoegt, kun je afzonderlijk beïnvloeden door de duur van de verlichting te veranderen.
Diafragma
Het diafragma bepaalt hoeveel licht de lens doorlaat en beïnvloedt daarnaast de scherptediepte. Een diafragma van f/5.6 of f/8 is vaak een bruikbaar uitgangspunt, maar er bestaat geen instelling die voor alle situaties geschikt is. Wanneer je met een zwakke lichtbron werkt, kan een groter diafragma noodzakelijk zijn. Wil je juist meer scherptediepte, dan kan een kleiner diafragma de voorkeur hebben.
ISO
Bij lange belichtingen begin ik bij voorkeur met een lage ISO-waarde. ISO 100 is meestal een goed uitgangspunt, omdat je daarmee de beschikbare dynamiek van de sensor optimaal kunt benutten en het risico op overbelichte lichtsporen beperkt.
Bij weinig licht kan een hogere ISO-waarde nodig zijn. Houd er wel rekening mee dat de camera dan niet alleen gevoeliger reageert op de toegevoegde verlichting, maar ook op het aanwezige omgevingslicht.
Scherpstellen
In een donkere omgeving kan autofocus moeite hebben om scherp te stellen. Daarom is het vaak verstandig om vooraf met behulp van een zaklamp scherp te stellen en vervolgens over te schakelen naar handmatige scherpstelling. Zolang de afstand tussen camera en onderwerp niet verandert, blijft de scherpstelling dan immers gewoon behouden.
Witbalans
Bij light painting gebruik je regelmatig lichtbronnen met verschillende kleurtemperaturen. Een ledlamp kan bijvoorbeeld relatief koel licht produceren, terwijl een andere lamp juist een warme kleur heeft. Wanneer je bovendien tijdens de schemering fotografeert, kunnen verschillende soorten licht binnen één opname voorkomen.
Ik fotografeer daarom bij voorkeur in RAW. Dat geeft achteraf meer mogelijkheden om de witbalans te corrigeren. Je hoeft die verschillen overigens niet altijd weg te werken. Juist het contrast tussen warm kunstlicht en koel omgevingslicht kan een belangrijk onderdeel van de compositie zijn.
Hoeveelheid licht
Het misschien wel meest interessante technische aspect van light painting is de vraag hoeveel licht je precies nodig hebt. Bij een gewone opname bepalen de aanwezige verlichting en de camera-instellingen samen hoe een onderwerp wordt weergegeven. Bij light painting voeg je daar een extra variabele aan toe: de tijd gedurende welke je een bepaald gedeelte van het onderwerp verlicht.
Stel dat je twee vergelijkbare stenen met dezelfde zaklamp vanaf dezelfde afstand belicht. De eerste steen krijgt gedurende twee seconden licht, de tweede gedurende vier seconden. Wanneer alle andere omstandigheden gelijk blijven, ontvangt de tweede steen tweemaal zoveel licht. Dat komt overeen met één stop verschil in belichting. Je kunt dus tijdens de opname zelf plaatselijk de hoeveelheid licht doseren.
Dat betekent overigens niet dat je een onderwerp voortdurend op dezelfde plaats moet blijven beschijnen. Door de lamp rustig te bewegen, kun je de verlichting gelijkmatiger verdelen. De richting van het licht blijft daarbij minstens zo belangrijk als de hoeveelheid. Een lamp die vrijwel vanuit de camerapositie wordt gebruikt, geeft doorgaans een relatief vlakke verlichting. Wanneer je de lamp naar de zijkant verplaatst, worden schaduwen zichtbaarder en krijgt het onderwerp meer reliëf.
Je kunt tijdens één belichting zelfs vanuit verschillende richtingen licht toevoegen. Dat levert mogelijkheden op die met één vaste lichtbron niet altijd eenvoudig te realiseren zijn.
Experimenteren
Na mijn eerste experimenten ben ik allerlei lichtbronnen gaan gebruiken. Gewone zaklampen en kleine ledlampjes bleken prima te werken, maar ook laserpointers en apparatuur waarmee lichtpatronen kunnen worden geprojecteerd, bieden bijzondere mogelijkheden. In afb 4 zie je een experiment met laserlicht.
Laserlicht heeft andere eigenschappen dan het licht van een gewone zaklamp. De bundel is sterk geconcentreerd en kan daardoor opvallende punten of lijnen opleveren. Daarbij is wel voorzichtigheid geboden. Een laserstraal kan gevaarlijk zijn voor de ogen en bij rechtstreeks instralen ook een camerasensor beschadigen. Gebruik lasers daarom uitsluitend in een gecontroleerde omgeving en met geschikte veiligheidsmaatregelen.
Voor gewone light-paintingexperimenten zijn ledlampjes een veel eenvoudiger en veiliger alternatief. Je kunt bovendien experimenteren met gekleurde lichtbronnen, verschillende bundelbreedtes en uiteenlopende bewegingen. Een kleine lichtbron levert doorgaans een relatief smalle lijn op. Met een grotere lichtbron of een lichtstaaf kun je bredere lichtbanen maken.
Ook de manier waarop je de lamp vasthoudt en beweegt, bepaalt het resultaat. Je kunt daarbij heel precies werken, maar juist ook ruimte laten voor toeval. Niet iedere beweging hoeft vooraf volledig te zijn uitgedacht.
Gewoon proberen
Mijn eerste experimenten met een duiklamp in onze donkere loods waren eigenlijk niet meer dan een poging om te ontdekken wat er mogelijk was. Ik had geen uitgewerkt plan en wist nauwelijks wat ik kon verwachten. Toch bleek een eenvoudige lichtbron voldoende om een onderwerp op een heel andere manier zichtbaar te maken.
Van het belichten van een stelling ging ik naar het tekenen van figuren en teksten, en later naar het gericht belichten van complete landschappen. Pas achteraf ontdekte ik dat ik daarmee in aanraking was gekomen met een fotografische techniek die inmiddels een eigen plaats binnen de fotografie heeft gekregen.
Wat mij vooral aanspreekt, is dat je met light painting zelf een deel van de verlichting kunt vormgeven tijdens de opname. Je bent niet uitsluitend afhankelijk van het licht dat er al is, maar kunt bepalen waar je licht toevoegt, vanuit welke richting en gedurende welke tijd. En daarvoor heb je helemaal geen uitgebreide studio-uitrusting nodig.
Een camera, een statief, een zaklamp en een donkere omgeving zijn vaak al voldoende. Wat dat betreft kan ik alleen maar aanbevelen het gewoon eens. te proberen Het is niet alleen leerzaam, maar vooral ook erg leuk.
Maar toch nog een overdenking. In principe is light painting niet meer als een techniek. Net zoals een flitser dat is of de sluitertijd. Daarom vind ik zelf dat we het zo ook moeten benaderen. Het doel zou niet light painting moeten zijn, maar het bewust maken van gewenste beelden waarbij light painting, daar waar mogelijk en nuttig, wordt gebruikt.