Leidende lijnen, inkomende lijnen of hulplijnen, we bedoelen er ongeveer hetzelfde mee. Door deze lijnen te gebruiken kan de compositie van een foto sterk verbeteren. Hoe dat werkt, lees je in dit artikel.
Hulplijnen
Als je de horizon gebruikt om de foto recht te kunnen nemen, dan dient de horizon tijdens het fotograferen als een hulplijn. Op die manier kun je veel lijnen in een scene gebruiken als referentie, zoals een rand van een muur om de camera recht te houden. Maar waarom moet een foto eigenlijk 'recht' zijn?
Een foto wordt gemakkelijker en daarmee prettiger bekeken wanneer hij snel te begrijpen is. Omdat we de wereld zelf recht zien, willen we dat liever ook in foto's terugzien. Door een foto juist op een andere manier te nemen, forceren we de kijker om anders naar het beeld te kijken.
De fotograaf heeft een grote invloed op de wijze waarop de foto wordt bekeken. Houden we de camera schuin, dat gebeurt er iets. Maar door bepaalde elementen scherp en andere onscherp te fotograferen, kan eenvoudig het hoofdmotief worden duidelijk gemaakt, zelfs in schuin genomen foto's. De kijker reageert hier immers onbewust op en zal daardoor direct naar het scherp gefotografeerde object gaan kijken wanneer hij de foto onder zijn neus geschoven krijgt.
Wanneer je een model vraagt om op een foto naar een object te kijken, dan zal de kijker dat ook gaan doen. En als het model naar een object wijst, heeft dat een soortgelijk effect. Blijkbaar kunnen we de blik van de kijker leiden.
Vooral in een foto met veel scherptediepte, zoals een landschapsfoto, zullen veel objecten scherp zijn afgebeeld en daarmee zou de kijker kunnen verdwalen in het beeld. De vraag zou zelfs opgeroepen kunnen worden waar de foto eigenlijk over gaat. Het kost dan even om de foto te begrijpen en dat geeft een bepaalde mate van onrust. Een soortgelijke onrust als dat een foto schuin zou zijn genomen. Soms kunnen we de kijker dan helpen door gebruik te maken van leidende lijnen. Dit zijn lijnen binnen de scene die de aandacht opeisen en de blik van de kijker dirigeren (ergens naar toe leiden).
Een lijn in de foto kan dus hulp bieden (vandaar de naam hulplijnen), ze kunnen het ook in de scene naar iets toeleiden (vandaar leidende lijnen) maar er is ook nog een derde variant van dit soort lijnen. De westerse mens heeft geleerd te lezen van linksboven naar rechtsbeneden. We moeten ons daarom aanleren als we leren lezen dat we linksboven beginnen. Zo blijken we foto's niet altijd te bekijken. We kijken dus niet per se van links boven naar beneden, maar soms van het midden naar buiten, of vanaf een zijkant en gaan vervolgens de foto in. Daar kunnen verschillende redenen voor zijn. Bijvoorbeeld omdat zich iets opvallends in het kader bevindt.
Lijnen die van dit principe gebruikmaken, noemen we inleidende lijnen. Het zijn lijnen die starten op de plek waar het oog de foto het eerste binnenvalt en leiden de blik vervolgens naar de plaats waar de fotograaf ons wilt hebben.
We hebben dus hulplijnen, leidende lijnen en inleidende lijnen, maar al deze lijnen hebben uiteindelijk als doel de blik soepel door de scene te leiden.
In afb 1 zien we hoe heel veel lijnen (een aantal daarvan wordt met rode lijnen geaccentueerd) onze blik dwingen naar de zon aan de horizon te kijken. Het maakt niet uit waar we de foto intreden, er is altijd wel een lijn die onze blik vangt en naar de zon toe leidt.
Hoedanigheden
De lijnen worden natuurlijk niet gemaakt door een lijn over een foto te trekken. Ze komen binnen de scene al op verschillende manieren voor maar de fotograaf moet ze wel herkennen en gebruiken. Zo kan een weg, een spoorbaan of een rivier als leidende lijn worden gebruikt, maar dergelijke lijnen kunnen ook ontstaan door bewegingsstrepen of een wolkenpartij of omdat we iemand naar iets laten wijzen. De lijnen kunnen dus ‘natuurlijk’ voorkomen of bewust worden veroorzaakt.
Goed gebruik
In foto’s waarvan je kunt zien dat de lijnen effectief zijn, merk je dat deze lijnen ervoor zorgen dat de kijker de foto wordt binnengetrokken en naar het hoofdonderwerp wordt geleid. Een beekje in een landschap kan bijvoorbeeld de aandacht opeisen waardoor de blik steeds meer naar de horizon wordt geleid.
Wanneer dit lijnenspel door de fotograaf goed wordt gehanteerd, kan hij een gewone omgeving met behulp van lijnen soms omzetten naar een spectaculair schouwspel. Dus meer dan de moeite waard om je in te verdiepen!
Doel
Het is belangrijk te blijven bedenken dat de lijnen geen doel vormen, maar dat ze een middel zijn om de blik van de kijker te leiden. Zelfs als je dat voor een bepaalde foto niet wilt, moet je je toch altijd bewust zijn wanneer er lijnen zichtbaar zijn. De foto kan namelijk ook verpest worden als er lijnen herkent worden die tot niets leiden.
Het is daarom goed om jezelf voor te nemen dat zodra zich lijnen in het beeld aftekenen, je aan het einde van die lijnen iets als een mens of een ander opvallend object plaatst als dat enigszins mogelijk is. In afb 2 zien we een dergelijk gebruik. Hoewel veel op de foto scherp is, wordt onze blik snel naar de sporter geleid die op de weg rent.
Als je een hoofdmotief hebt gekozen, kun je natuurlijk kijken of je de lijnen in de scene daar op een of andere manier naar toe kunt laten leiden. Lijnen negeren werkt niet. Als ze in de scene voorkomen, spelen ze een rol als blikvanger voor de kijker.
Soorten
Als meerdere lijnen dieper de scene inlopen, dan gaan ze meestal dichter bij elkaar lopen. De lijnen verdwijnen immers vaak in hetzelfde verdwijnpunt ergens op de horizon, als je die lijnen maar ver genoeg doortrekt.
Om die reden zie je dat hulplijnen samen vaak convergerende vormen (driehoeken) gaan vormen zoals in afb 1. Rails op een spoorbaan zijn daar het bekendste voorbeeld van. Ver op de horizon verdwijnen de lijnen samen in een stip. Dit soort convergerende lijnen helpt mee om diepte in een foto te krijgen. Het geeft diepte aan landschappen maar ook aan bijvoorbeeld een gang in een bedrijfsgebouw.
In afb 3 zien we dat dergelijke lijnen gevormd kunnen worden door bijvoorbeeld schuin aflopende toppen van de heuvels. De foto krijgt door deze lijn een enorme diepte.
Gebogen lijnen zoals je die ziet in de loop van een rivier (zie afb 4) of in het lijf van een voortbewegende slang kunnen ritme geven aan de foto. Daarnaast dwingen ze een zekere elegantie af. We gebruiken de S-vorm niet voor niets wanneer vrouwen elegant moeten worden gefotografeerd.
Naast bovenstaande lijnen kunnen diagonale lijnen heel goed worden gebruikt om beweging in de foto’s te suggereren. Wanneer iets omhoog springt of naar beneden komt zoals een skiër, laat hem dan over een dergelijke diagonale lijnen bewegen. Je zult zien dat de beweging hierdoor wordt benadrukt.
Een verticale lijn zoals een dak van een flatgebouw of de toppen van een bomenrij zorgt voor een zeker gevoel van robuustheid en stabiliteit in de foto. We zien dit in afb 5. Zowat het tegengestelde van diagonale lijnen. Vandaar dat iemand die zijn armen gestrekt naast zich houdt overkomt als een persoon die stevig staat, maar wel stilstaat, terwijl iemand die zijn armen in een hoek van 45 graden naar beneden houdt lijkt te willen bewegen of opstijgen. In afb 6 zien we dat de foto veel meer beweging suggereert dan afb 5 doordat hier gekozen is voor een diagonale lijn. Hierdoor wordt meer beweging en dynamiek gesuggereerd.
Samenvatting
Hulplijnen, leidende lijnen of inleidende lijnen zijn lijnen die op natuurlijke wijze of bewust aangebracht in foto’s voorkomen. Dit soort lijnen dwingen bij de kijker af hoe de foto bekeken en begrepen moet worden. Een lijn kan daarbij betekenis geven, maar ook richting.
Door bewust met deze lijnen te werken, kunnen foto’s sterker worden gemaakt. Als zich in een foto lijnen bevinden en ze worden genegeerd door de fotograaf, dan kunnen ze zich tegen de fotograaf keren. Ze zullen ook dan immers als “blikbepaler” blijven werken, maar dan zonder dat je je hier bewust van bent.