Als wit licht door een prisma valt, komt er een regenboog aan kleuren uit tevoorschijn. Door dit natuurkundige fenomeen worden foto’s soms onscherp. Hoe dit precies komt, lees je in dit artikel.

Verstrooiing

Wanneer een lichtstraal in een ander doorzichtig medium terechtkomt, verandert de hoek van deze lichtstraal. Dit komt omdat het licht in dit andere medium een andere snelheid krijgt. Dit proces waarbij de lichtstraal wordt afgebogen, wordt de verstrooiing van het licht genoemd.

In afb 1 zien we hoe een lichtstraal (L) vanuit de lucht in het water terechtkomt. Op het grensvlak tussen lucht en water (G1) verandert de hoek waaronder de lichtstraal verder gaat. Op een gegeven moment gaat de lichtstraal het water uit en komt hij weer in de lucht terecht. Opnieuw gaat hij door een grensvlak (G2) heen waardoor de hoek van de lichtstraal ook hier wijzigt en daardoor in de originele richting verder gaat.

Wit licht

Omdat wit licht bestaat uit verschillende golflengtes (het bevat immers alle kleuren licht), wijzigen de fasesnelheden van al deze golflengtes. Dit betekent dan ook dat iedere golflengte zijn eigen afwijkende hoek krijgt waaronder het licht van die kleur wordt afgebogen. Hierdoor gaan deze kleuren licht van elkaar qua richting afwijken zodra ze het andere medium raken.

Hoe korter de golflengte van het licht, hoe meer dit licht wordt afgebogen. In afb 2 zien we dit sterk overdreven schematisch terug. Het witte licht (L) bereikt het grensvlak (G) en valt daar in gekleurde lichtstralen uiteen omdat de verschillende golflengtes (de verschillende kleuren) verschillend worden afgebogen. Het violet heeft een korte golflengte en wordt daardoor meer afgebogen als het rood dat over een langere golflengte beschikt.

Medium

Een medium dat voor maar een geringe afwijking zorgt (bijvoorbeeld lucht), zal ook maar een geringe afwijking in de afzonderlijke richtingen van de verschillende golflengtes (kleuren) veroorzaken wanneer het licht daarop binnen dringt. Maar een medium dat voor een grote afwijking zorgt (bijvoorbeeld water), laat ook een grotere schifting (=scheiding) van kleuren zien.

De mate van schifting kan afgelezen worden aan de zogenaamde brekingsindex. Hoe hoger de brekingsindex, hoe hoger de afwijking. Is de brekingsindex 1, dan is er geen sprake van afwijking. Alleen in een vacuüm bestaat een brekingsindex van 1.

De brekingsindex van lucht is ongeveer 1,00029. Zowat hetzelfde dus als dat van een vacuüm en dat laat daarom zien dat er weinig kleurschifting in optreedt. Licht dat vanuit de ruimte (een vacuüm) onze dampring inkomt wordt daarom door de lucht nauwelijks gebroken. Wel door deeltjes die in de lucht hangen, zoals waterdruppels.

De brekingsindex van water ligt rond de 1,333. Komt licht vanuit de lucht op het water terecht, dan zien we dit kleurschifting veel meer optreden. Bij een diamant (brekingsindex 2,41) is dat al helemaal het geval. Daarom kun je in een diamant gemakkelijk heel veel verschillende kleuren zien schitteren.

Maar let wel, zoals eerder gesteld is de brekingsindex van een medium verschillend voor licht van verschillende golflengtes. Wit licht bestaat niet. Dat is een combinatie van verschillende soorten gekleurd licht die ieder hun eigen golflengte kennen. Door te zeggen dat water een brekingsindex heeft van 1,333 versimpelen we daarom de praktijk. De genoemde waarden voor lucht, water en diamant gelden dan ook voor licht met een golflengte van 589,3 nm en dat is zeker niet wit!

Glas

Er bestaan nogal wat soorten glas, en iedere soort glas heeft zijn eigen brekingsindex. Voor fotografen geldt natuurlijk vooral het glas dat gebruikt wordt voor de objectieven. Dit wordt optisch glas genoemd. Maar van optisch glas bestaan ook verschillende soorten. Je kunt je voorstellen dat de brekingsindex van optisch glas heel goed gedocumenteerd is en dat men zorgt dat dit altijd binnen bepaalde marges blijft. Maar niet ieder optisch glas heeft dus dezelfde brekingsindex.

Dit artikel wordt er niet duidelijker op wanneer we ingaan op de onderlinge verschillen van optisch glas en daarom zullen we vanaf nu maar spreken over optisch glas alsof er maar een soort van zou bestaan. De genoemde waarden wijken dus wel af per glassoort, maar daar houden we hier verder geen rekening mee.

Glas heeft een relatief hoge brekingsindex. De brekingsindex van lucht naar glas is volgens de Binas 1,51 voor licht met een golflengte van 687 nm. Dit is rood gekleurd. Bij lucht naar glas kent licht van 486 nm (blauw licht) een brekingsindex 1,52. Omdat de brekingsindex zo hoog is, zal licht van een andere golflengte ook eerder zichtbaar afwijken. En nu net dat levert enkele interessante natuurkundige verschijnselen op, maar soms ook wat nadelen voor fotografen.

Prisma

Wanneer je een stuk glas neemt en daar wit licht op laat schijnen, dan zal dit licht afbuigen door verstrooiing. Het licht gaat immers van lucht naar glas.

Omdat het witte licht bestaat uit verschillende golflengtes zullen deze verschillende gekleurde lichtstralen iets uit elkaar gaan lopen. Dit verschijnsel wordt dispersie genoemd. Licht met een kortere golflengte (paars bijvoorbeeld) wordt zoals je inmiddels weet daarbij het meest afgebogen, licht met een langere golflengte (rood bijvoorbeeld) het minst.

Het maakt daarbij niet uit hoe dik het glas is. De verstrooiing treedt immers op daar waar lucht overgaat in glas, niet in het glas zelf. Op het grensvlak wordt het licht ‘gebroken’ in de verschillende gekleurde lichtstralen door deze lichtstralen een net iets andere richting op te sturen.

Wij zien het licht pas weer wanneer het uit het glas komt. Als het glas dikker is, dan hebben de lichtstralen van verschillende snelheden geen grotere afwijking gekregen (de hoek is niet gewijzigd) maar ze hebben natuurlijk wel de mogelijkheid gehad om langer te worden (en dus verder uit elkaar te wijken) in dat glas. Daarom is de afwijking daarbij wel beter te zien.

Een prisma zorgt ervoor dat je niet heel veel glas nodig hebt om dispersie te kunnen zien. Dit omdat de zijkanten niet parallel lopen. Dit zorgt ervoor dat het licht nog verder afbuigt wanneer het de prisma verlaat (zie afb 3). En daardoor is het nog beter te zien.

Een regenboog

Daglicht bestaat net zo goed uit alle kleuren licht en wanneer dit witte licht op waterdruppeltjes terechtkomt die in de lucht hangen, dan verstrooid het licht hierdoor vergelijkbaar met zoals dat in een prisma plaatsvindt. De waterdruppeltjes moeten dan niet snel vallen en wij moeten ons dan natuurlijk wel in een bepaalde hoek ten opzichte van het licht bevinden om dit goed te kunnen zien.

De kleuren van de regenboog verlopen exact zo als die van een prisma (zie afb 4). We zien onder het violet (korte golflengte en dus sterk afgeweken) en boven het rode licht (langere golflengte, minder verandering).

In het objectief

Het glas van het objectief zorgt dus voor verstrooiing en daarmee voor kleurschifting. De afstand van de plek waar deze verstrooiing plaatsvindt (overgang lucht-glas) en de sensor is betrekkelijk klein. We zullen daarom doorgaans weinig zien van deze dispersie. De pixels zijn domweg te groot om het verschil in afstand van de iets afgeweken lichtstralen op te kunnen merken.

Daarnaast treedt verstrooiing niet op wanneer de lichtstraal in een hoek van 90 graden op het oppervlak terechtkomt. Licht recht van voren zal daarom dus niet leiden tot kleurschifting. Maar in incidentele situaties, als de invalshoek hoek kleiner dan 90 graden wordt, dan merken we dit wel. Hoe kan dit dan?

Onscherpte door dispersie

Wil iets scherp op de foto te zien zijn, dan dienen de verschillende gekleurde lichtstralen die afkomstig zijn van één punt van het object dat we fotograferen ook op één punt op de sensor van de camera te vallen. Maar als dispersie heeft plaatsgevonden, kan soms de situatie ontstaan dat bijvoorbeeld het paarse deel van het licht net naast dit punt (de pixel) komt te vallen. Als dit betekent dat een pixel naast het object door dit paarse licht wordt aangeslagen, ontstaat hierdoor een paarse of grijze gloed rond het object.

Het is logisch dat dit altijd een violet/paarse/grijsachtige kleur betreft omdat we al gezien hebben dat deze kleur, door zijn korte golflengte, het meest geschift wordt en grijs ontstaat doordat andere kleuren door het randje heenkomen. 

In afb 5 zien we een deel van een foto waarbij dit grijze randje rond de schouder van het model is verschenen. Dit verschijnsel noemen we chromatische aberratie. Chromatisch betekent ‘kleuring’ en aberratie ‘afwijking’. Dispersie is dus de veroorzaker van chromatische aberratie, herkenbaar aan een paarsachtige/grijze gloed rond objecten. Het zorgt er voor dat niet alle kleuren licht altijd op de juiste pixels op de sensor terecht zullen komen. Hoe kleiner de pixels, hoe eerder je dit tegen kunt komen. Logisch toch?

De vorm van het glas

Je weet al dat wanneer een lichtstraal in een hoek van 90 graden op een ander medium terechtkomt, deze geen afwijking zal krijgen. Maar let wel, een objectief is niet plat. Daarom bepaalt niet alleen het glas de mate waarin dispersie plaatsvindt, maar ook de vorm van dit glas omdat dit van invloed is op de invalshoek van de lichtstraal. 

Bij een objectief dat een sterkere holling of bolling kent, zal daarom sneller dispersie optreden. Dat zie je bijvoorbeeld terug als je kijkt naar foto's gemaakt met groothoeklenzen. De randen van dit soort lezen lopen sterk gebogen af en op de foto's zie je dan ook aan de zijkanten vaak dit soort randjes verschijnen.

Zoomlenzen hebben ook meer last van chromatische aberratie. Bij de (onveranderlijke) prime lenzen kunnen de producenten vooraf zien waar chromatische aberratie plaatsvindt en proberen daar wat aan te doen. Bij zoomlenzen verandert die plek bij verschillende zoomstanden en daardoor is daar minder goed tegenop te treden. 

Verzet tegen dispersie

Je kunt met behulp van speciale functies in bijvoorbeeld Adobe Camera Raw deze randjes verwijderen, maar voorkomen is natuurlijk beter. Dispersie is echter een natuurkundig verschijnsel waar je als fotograaf niet veel aan kunt doen.

Fabrikanten proberen dispersie in objectieven tegen te gaan. Bijvoorbeeld door in objectieven verschillende glassoorten te gebruiken die elkaar op dit gebied corrigeren. Je zou kunnen zeggen, wat het ene stuk glas veroorzaakt wordt zoveel mogelijk door het andere stuk glas tegengewerkt. En dat werkt redelijk goed, maar niet in alle gevallen en ook niet voor 100%.