Geschiedenis van de fotografie

Op dit moment zijn we bijna twee eeuwen verwijderd van het moment dat fotografie werd uitgevonden. Met de apparatuur is ook de stijl en het belang van fotografie sindsdien behoorlijk gewijzigd.

Het ontstaan

In feite had men in de elfde eeuw al de basis voor fotografie ontdekt. Men had iets ontworpen dat in staat was om afbeeldingen mee te kunnen projecteren. De zogenaamde camera obscura. In de 4e eeuw voor Christus bestond er ook al zoiets in China. Er konden geen opnames mee worden gemaakt en het beeld stond ondersteboven, maar het begin was gemaakt. Deze uitvinding werd vooral gebruikt om sterren te kunnen bekijken. Ook kon je hiermee naar zonsverduisteringen kijken zonder dat je ogen daar last van kregen.

Overigens was deze camera obscura niet vergelijkbaar met de camera obscura uit de zeventiende eeuw. De latere variant was namelijk draagbaar. En omdat in die tijd ook al lenzen werden gebruikt en er zelfs met een diafragma werd gewerkt, kun je echt spreken van de voorloper van de camera. Maar ook met deze voorloper kon men nog geen beelden vastleggen.

Het vastleggen van beelden op een lichtgevoelige plaat werd pas ontdekt door een man in Frankrijk genaamd Joseph Nicéphore Niépce. Hij maakte in 1826 onder andere een foto van zijn werkkamer. Deze foto is behouden gebleven. Nog lang niet ideaal, maar doordat Joseph door zijn lenzenmaker in contact werd gebracht met de heer Daguerre, ontstond er een samenwerking die leidde tot een belangrijke ontdekking in de fotografie: het werken met kwikdampen geprepareerde platen. De belichtingstijd liep daardoor terug van een groot aantal uren naar enkele minuten. Al snel kregen de uitvindingen van deze twee mannen opvolging door derden in de vorm van natte platen, droge platen en bijvoorbeeld emulsieplaten. Hierdoor werd de belichtingstijd nog korter en het beeld gedetailleerder.

Vanaf dat moment kwam alles in een stroomversnelling. In het begin was fotografie vooral voorbehouden aan de rijken totdat in 1880 de firma Kodak werd opgericht. De grondlegger van dit bedrijf (Eastman) ontwikkelde een film die opgerold kon worden en daardoor hoefden er geen harde platen meer gebruikt te worden. Ook was het hierdoor mogelijk om kleinere camera’s te ontwikkelen waar wel honderd foto’s mee te maken waren. Kodak bracht hiervoor de Kodak Brownie uit, een camera waar later tientallen varianten van zouden worden ontwikkeld. De Kodak Brownie werd, wanneer je het filmpje vol had, compleet naar de fabriek opgestuurd om de film te kunnen laten ontwikkelen. 

Verandering van stijl

Tot ver in de jaren twintig fotografeerde men vooral geënsceneerde portretten. Dat was niet zo vreemd: de ontwikkeling van de fotografie werd namelijk vooral versneld doordat de behoefte toenam om snel en meer portretten te kunnen maken. Er was sinds de industriële revolutie (vanaf 1850) een grote vraag naar portretten ontstaan. Je moest in het begin van het fotografietijdperk nog wel stil blijven zitten, want er waren behoorlijke belichtingstijden voor het maken van een foto nodig, maar dat werd snel minder.

Een fotograaf genaamd Henri Cartier-Bresson stond in die tijd aan de basis om fotografie een nieuwe richting in te duwen. Hij vertelde dat voor hem de camera een schetsboek was, een instrument van intuïtie en spontaniteit, dat visueel gezien, tegelijkertijd vragen stelt en zou besluiten. Hij gaf aan dat zijn stijl van fotograferen er een was waarmee hij vastbesloten was om het leven te betrappen, om het levend vast te leggen. Zijn werk zou je dan ook kunnen vergelijken met candid fotografie van nu. Deze stijl werd meer en meer gewaardeerd en toen de Tweede Wereldoorlog in 1939 uitbrak werd deze spontane stijl van fotograferen zelfs de belangrijkste manier om de oorlog goed mee vast te kunnen leggen.

Vergelijk je de foto’s van de Eerste en de Tweede Wereldoorlog met elkaar, dan zie je dat de foto’s van de Eerste Wereldoorlog nog vaak bestaan uit geposeerde scenes van militairen. De foto’s van de Tweede Wereldoorlog laten veel meer straatbeelden zien, bombardementen, de nasleep van aanslagen, etc.. Dit maakte dat mensen die niet rechtstreeks met het oorlogsgeweld te maken hadden, zoals de Amerikaanse burger, een heel ander en veel realistischer beeld kregen van de oorlog die zich ver van hun vandaan afspeelde, dan ooit daarvoor. Het journalistiek fotograferen was hiermee geboren. Een stijl van fotograferen die een enorme impact zou gaan krijgen op de maatschappelijke opinie en nieuwsgaring.

Beginperiode consumentenmarkt

Het duurde tot 1950 voordat ook de 35mm films dusdanig betaalbaar en gemeengoed werden dat iedereen die ging gebruiken. Je ziet vanaf dat moment dan ook een toename van gezins-, en vakantiefoto’s ontstaan. In veel families zullen fotoalbums te vinden zijn met foto’s die vanaf de jaren zestig zijn gemaakt. Mensen die nu in de zeventig zijn zullen waarschijnlijk maar een paar of geen babyfoto’s van zichzelf hebben, maar wel trouwfoto’s. Van mensen geboren in de jaren zestig en in de jaren daarna werd natuurlijk steeds meer vastgelegd.

Degene die nu veertig jaar oud of ouder zijn, zullen zich nog goed kunnen herinneren hoe filmrolletjes werden opgestuurd naar een fabriek om ze te laten ontwikkelen en af te laten drukken. Later kon dat ook in winkels zoals de HEMA plaatsvinden. Veel van die filmrolletjes droegen nog de naam Eastman Kodak. Overigens had Kodak, wanneer het zich anders had opgesteld, nu ook nog onlosmakelijk verbonden kunnen zijn met digitale fotografie. Ook daarvoor heeft zij namelijk de basis gelegd. Ze was echter bang haar traditionele filmmarkt teveel te beschadigen en toen hebben anderen die technologie verder opgepakt en doorontwikkeld. De vooruitgang blijkt niet over te waaien, al wend je je daar voor af. Dat heeft Kodak op een harde manier moeten ontdekken.

Het werd op een gegeven moment relatief eenvoudig om zelf thuis fotonegatieven te ontwikkelen en af te drukken. Een groot aantal amateur fotografen deed dat dan ook. Meestal was dat zwart-wit fotografie, maar op een gegeven moment kregen zij ook kleurenvergroters tot hun beschikking. Veel mensen kennen de baden nog wel waarin thuis de zwart-wit foto’s met ontwikkelaar, fixeer en water konden worden ontwikkeld in een donker gemaakte badkamer voorzien van een rode lamp.

Polaroid

Hoewel Polaroid Corporation verschillende interessante ontdekkingen deed en producten ontwikkelde, is zij het meest bekend geworden om haar instant photography technologie. Met een Polaroid camera kon je een foto maken en kwam, als een soort printer, de foto uit de camera gerold. De camera was een draagbare donkere kamer waarin het gehele proces, van belichting tot ontwikkeling, plaats kon vinden. Je moest een paar seconden wachten zodat de film kon drogen, maar dan had je wel meteen de foto in handen.

In het huidige tijdperk van de digitale fotografie vinden we dit misschien heel normaal, maar in 1970 was dit revolutionair. Normaal moest je dagen, zo niet weken op de afgedrukte foto’s wachten. Door deze nieuwe instant foto techniek kon je meteen zien of de foto gelukt was. Kodak bracht later ook een instant camera op de markt, maar moest na een jaren durende rechtszaak meer dan 900 miljoen dollar boete aan Polaroid betalen en tegelijkertijd de productie van hun camera staken.

Polaroid was een enorm succes maar door technische ontwikkelingen werd de instant fotografie min of meer overbodig. Kleurenfilms konden binnen een uur ontwikkeld en afgedrukt zijn, en later kwamen er ook nog eens digitale camera’s bij.

Polaroid was overigens een van de eerste producenten die met een digitale camera op de markt kwam. De PDC-2000 die in 1996 werd verkocht werd toen meteen door Panthera Visual Media aangeschaft en wij hebben hem nog steeds als werkend rekwisiet, inclusief de verwisselbare lenzen die je daarbij kon aanschaffen. In die tijd hebben we de PDC-2000 veel gebruikt. Het lukte Polaroid echter niet om met hun digitale camera’s een behoorlijk marktaandeel te veroveren en andere producenten hielden Polaroid dan ook links en rechts in. In 2001 werd het miljoenen bedrijf van ooit failliet verklaard.

Saignant detail is dat Polaroid zijn procedé voor instant fotografie altijd geheim hield. Kodak moest het daarom zelf uitvinden en deed dat ook. Hun procedé was goedkoper waardoor de Kodak camera ook goedkoper werd. Tot de dag van vandaag is het procedé van Polaroid niet bekend gemaakt. Polaroid Originals, een doorstart van Polaroid met oud medewerkers, maakt nog steeds de originele films voor de Polaroid camera’s. Natuurlijk alleen voor de echte liefhebber!

Technische ontwikkelingen

Toen in de jaren vijftig het verwisselbare objectief een feit werd, kwam Nikon met een bijzondere camera uit de F-serie. Deze beschikte over een spiegel en je kon de objectieven ervan vervangen. Dit soort camera’s lijkt tegenover de ontwikkeling van begin 1980 te staan toen de zogenaamde point-and-shoot camera’s het licht zagen. Camera’s die zelf de instellingen regelden zodat de fotograaf zich alleen nog op de compositie zou hoeven te richten en waarvan de lens niet te vervangen was. Tot de dag van vandaag kennen we deze tweespalt binnen het landschap van aangeboden camera’s. Camera’s in smartphones zijn in feite ook point-and-shoot camera’s.

Toen vanaf 1990 de digitale camera zijn intrede deed en kon voldoen aan de eisen die professionals aan camera’s stellen, stapten de meeste producenten snel over van film op een digitale sensor. De belangrijkste voordelen van digitaal fotograferen voor consumenten is dat het goedkoper is, de foto’s zijn meteen klaar en er wordt veel minder milieuschade door toegebracht. De adaptie van deze technologie ging dan ook, na een trage start, bijzonder snel.

In verreweg de meeste smartphones zit nu een digitale point-and-shoot camera ingebouwd die, in vergelijking tot de camera’s uit de geschiedenis, waanzinnig goed in staat zijn om foto’s mee te kunnen maken. Het is een camera die je altijd bij je hebt en het fotograferen ermee kost niets. De smartphone heeft daarmee steeds meer de particuliere goedkopere camera uit de markt geprezen. Grote producenten richten zich daarom ook meer en meer op vooral de dure high-end professionele camera’s en op camera’s voor amateurfotografen die zich in de laag daar meteen onder bevinden. De innovatie voor eenvoudige camera’s en zelfstandige point-and-shoot camera’s is hierdoor nagenoeg stil komen te liggen.

De spiegelontwikkeling

De digitale spiegelreflexcamera (de zogenaamde DSLR – ‘digital single-lens reflex camera’) had steeds een aantal technische voordelen boven de spiegelloze camera. Bij een DSLR komt het licht namelijk via het objectief de camera in en wordt via een spiegel gereflecteerd naar de zoeker of naar de sensor. Daardoor ziet men door de zoeker hetzelfde als wat de sensor ziet en ziet men, zoals bij andere camera’s niet het beeld dat de sensor doorgeeft maar wat het objectief ziet.

Maar de MILC, een spiegelloze camera, ook DSLM (digital single lens mirrorless) genoemd, en soms ook wel EVIL (electronic viewfinder, interchangeable lens) lijkt de DSLR langzamerhand toch in te gaan halen. De nadelen van de spiegelloze camera vallen steeds meer weg door de ontwikkelingen in de techniek en biedt zelfs enkele voordelen.

Een DSLM is lichter, kleiner, beweegt minder en is stiller dan een DSLR, maar er zijn meer voordelen aan de nieuwste spiegelloze camera’s waardoor het aannemelijk is dat wanneer de laatste technische hobbels genomen zijn, de DSLR zijn langste tijd toch wel echt heeft gehad.

Heeft het ons geholpen?

De continu verder ontwikkelende technologie heeft fotografie steeds toegankelijker gemaakt. Maar vrijwel iedere serieuze fotograaf zal beweren dat het uiteindelijk niet om de techniek draait wanneer het gaat om het nemen van goede foto’s. Zaken als de compositie, het onderwerp en het gebruikte licht worden doorgaans als veel belangrijker beschouwd dan de kwaliteit van de camera. Wie op het internet kijkt naar de vele foto’s die gemaakt zijn met de beste camera’s die voor geld te koop zijn, zal dit moeten beamen. Er werden honderd jaar geleden soms foto’s gemaakt die beter zijn dan de meeste van de duizenden foto’s die nu dagelijks aan het internet worden toevertrouwd.

Afb 1: Een camera obscura uit ongeveer 1800
Afb 2: De camera van Joseph Nicéphore Niépce
Afb 3: Kodak leverde flexibele films waardoor veel veranderde
Afb 4: Veel mensen zullen zich de 35mm films van toen nog wel herinneren
Afb 5: De Kodak Brownie was een revolutionaire camera
Afb 6: polaroid kwam met "instant photography" maar verloor uiteindelijk de strijd
Afb 7: De Polaroid PDC-2000, trots bezit van Panthera Visual Media
Afb 8: Een camera uit de Nikon F-serie
Afb 9: De DSLR gaat het vast en zeker verliezen van de MILC