Het was weer eens zo ver, mijn paspoort moest verlengd worden. En daarvoor was een nieuwe pasfoto nodig. Ik probeerde het nog even met een oude pasfoto, maar de ambtenaar was terecht onverbiddelijk, ik moest terugkomen met een nieuwe.

Nu zit er in het dorp waar ik woon een soort feestwinkeltje waar je ook pasfoto’s kunt laten maken. Voelt een beetje als “Ook uw vertrouwde adres voor tweedehands auto’s”, maar goed, het is de enige aanbieder en hij vraagt er weinig voor.

Maar dit zet je ook aan het denken. Want waarom kun je als fotograaf niet een foto van jezelf of een ander maken en die gebruiken? Wij zijn echte fotografen, hij verkoop feestartikelen. Wat maakt een pasfoto zo anders? Dus laten we dat ook eens zelf proberen!

Een pasfoto

Een pasfoto lijkt op het eerste gezicht niets meer dan een eenvoudig portret. Toch is een pasfoto in feite een technisch document. De foto moet namelijk geschikt zijn voor identificatie, zowel door mensen als door geautomatiseerde systemen die gezichten herkennen.

Dat betekent dat er verrassend veel eisen aan worden gesteld. Zo moet het gezicht recht van voren gefotografeerd zijn, mogen de ogen niet worden afgedekt door haar of een bril en moet de belichting egaal zijn. Ook de uitsnede ligt grotendeels vast. Het gezicht moet een bepaalde grootte hebben binnen de foto en de positie van de ogen wordt nauwkeurig gecontroleerd.

In Nederland moet een pasfoto voldoen aan de richtlijnen van de Rijksdienst voor Identiteitsgegevens (RvIG). De uiteindelijke foto heeft een formaat van 35 × 45 millimeter, maar belangrijker zijn de eisen aan de positie van het hoofd. De afstand tussen kin en kruin moet binnen vastgestelde marges vallen, zodat gezichten op identiteitsdocumenten onderling goed vergelijkbaar blijven.

Ook de achtergrond speelt een rol. Die moet egaal, licht en vrij van patronen zijn. Schaduwen achter het hoofd of kleurverlopen kunnen reden zijn om een foto af te keuren. Hetzelfde geldt voor sterke reflecties op een bril, een scheef gehouden hoofd of een glimlach waarbij de tanden zichtbaar zijn.

Kortom: een pasfoto is veel meer een gestandaardiseerde registratie dan een mooi portret. En juist dat maakt het interessant om er als fotograaf zelf mee aan de slag te gaan.

De feestwinkel pasfoto

Toen ik erover nadacht, vroeg ik me af hoe zo'n winkel eigenlijk pasfoto's maakt. Hebben ze speciale camera's? Een soort pasfoto-automaat? Of geheime software waar alleen erkende pasfotografen toegang toe hebben?

Bij navraag bleek het antwoord eigenlijk verrassend eenvoudig. De meeste aanbieders gebruiken een gewone camera of webcam, een neutrale achtergrond en een paar lampen om het gezicht egaal te verlichten. De echte magie zit vooral in de software.

Die software helpt bij het uitsnijden van de foto volgens de officiële richtlijnen. Vaak worden hulplijnen over het beeld geplaatst waarmee de positie van de ogen, kin en kruin gecontroleerd kan worden. Sommige programma's geven zelfs direct aan of een foto waarschijnlijk wordt goedgekeurd voor een paspoort, identiteitskaart of rijbewijs.

Daarnaast zorgt de software ervoor dat de foto automatisch op het juiste formaat wordt afgedrukt. Een pasfoto is immers altijd 35 × 45 millimeter. Op één afdruk worden meestal meerdere identieke foto's geplaatst die vervolgens worden uitgeknipt.

Dat betekent dat er technisch gezien weinig is wat een fotograaf thuis niet zou kunnen doen. Een camera, een egale achtergrond, goede verlichting en de juiste richtlijnen zijn in principe voldoende. De uitdaging zit vooral in het nauwkeurig voldoen aan alle eisen die aan een officiële pasfoto worden gesteld.

Als wij zelf een pasfoto willen maken, dan moeten we de richtlijnen dus niet alleen kennen, maar ook handmatig toepassen en controleren.

De eisen

Bij het bekijken van de officiële richtlijnen viel me op dat een pasfoto eigenlijk aan best veel eisen moet voldoen. Het gaat niet alleen om een neutrale gezichtsuitdrukking, maar ook om afmetingen, belichting, achtergrond en zelfs de exacte positie van het hoofd.

In hoofdlijnen komt het hier op neer: de foto zelf moet een vast formaat hebben van 35 × 45 millimeter. Daarnaast moet het gezicht een bepaalde grootte hebben binnen de foto. Voor volwassenen moet de afstand tussen kin en kruin tussen de 26 en 30 millimeter liggen. Ook de breedte van het gezicht ligt binnen vastgestelde marges.

Verder moet het hoofd recht naar voren gericht zijn, met de ogen op een horizontale lijn. Het gezicht moet volledig zichtbaar zijn en de persoon moet recht in de camera kijken met een neutrale uitdrukking en gesloten mond.

De achtergrond moet egaal zijn en lichtgrijs, lichtblauw of wit van kleur. Schaduwen zijn niet toegestaan, niet achter het hoofd en ook niet in het gezicht. Dat betekent dat de belichting veel nauwkeuriger moet zijn dan je misschien zou verwachten van zo'n eenvoudige foto.

Ook de technische kwaliteit van de foto wordt beoordeeld. De afbeelding moet scherp zijn, voldoende detail bevatten, een natuurlijke kleurweergave hebben en mag niet zichtbaar bewerkt zijn. Reflecties in een bril kunnen al voldoende zijn om een foto af te keuren.

Toen ik deze lijst doorlas, begon ik te begrijpen waarom pasfotografen gebruikmaken van speciale software met hulplijnen. Een foto zoals dit maken is misschien niet zo moeilijk, maar ervoor zorgen dat alle afmetingen exact kloppen blijkt een stuk lastiger.

Maar tegelijkertijd zag ik ook niets dat onmogelijk leek. Een neutrale achtergrond, gelijkmatige verlichting, een scherpe foto en een nauwkeurige uitsnede. Dat zijn allemaal zaken waar je als fotograaf dagelijks mee bezig bent.

Zelf proberen

Voor de achtergrond hing ik een witte backdrop op en met twee softboxen zorgde ik voor een gelijkmatige verlichting zonder storende schaduwen (zie afb 2). De camera plaatste ik op een statief.

Bij een normaal portret ben je vooral bezig bent met uitstraling en compositie, maar bij een pasfoto moet je juist alle creativiteit loslaten. Recht vooruit laten kijken, neutrale gezichtsuitdrukking, geen scheef hoofd en geen glimlach. Simpeler gezegd dan gedaan, zeker voor een fotograaf als ik.

En dus gaat het snel mis wanneer je de richtlijnen probeert op te volgen. Afb 3 hiernaast laat een mislukte pasfoto zien. Het hoofd wordt niet recht naar voren gehouden, de blik is niet recht naar de camera gericht, ze heeft een lichte glimlach en de mond is niet gesloten, het haar valt deels voor het gezicht en de achtergrond is niet egaal door de schaduw. Dan zien we ook nog schaduw in het gezicht zodat er sprake is van ongelijke belichting en staat het hoofd te laag in beeld.

Jammer, want deze foto laat wel meer van het karakter van deze jonge vrouw zien en heeft veel minder de uitstraling van een foto waaronder je een bordje verwacht waarop een nummer staat van de politie gemaakt tijdens een arrestatie. Daar moet ik toch altijd een beetje aan denken als ik een pasfoto zie. Kijk maar eens naar afb 5, dan begrijp je vast wel wat ik bedoel. 

Door kritisch te zijn en vol te blijven houden maak je uiteindelijk altijd wel een foto die technisch bruikbaar is (zie afb 4). Maar daarmee is het werk nog niet klaar. Daarna moet blijken of de foto ook echt volgens de officiële richtlijnen helemaal goed is en of je die volgens de voorschriften kunt uitsnijden en afdrukken. Die software is toch wel heel erg handig...

Zelf doen?

Het was heel leuk om ons hier eens in te verdiepen en dit te doen, maar als je alle inspanningen qua tijd mee neemt, inziet dat het heel technisch werk is en je weet dat hiervoor creativiteit juist niet gewenst is, moet je je echt afvragen of je je hier als serieuze fotograaf wel mee bezig moet houden.

Dit is nu net zoiets waarvan je denkt dat kunstmatige intelligentie het waarschijnlijk beter, sneller en goedkoper kan produceren dan een mens. Maar dat soort apparaten zie ik nog niet staan op het gemeentehuis zelf, waar je die dan zou verwachten.

Tot die tijd ga ik gewoon naar mijn feestwinkeltje toe waar je slingers en verkleedpakjes voor kinderen kunt kopen, maar ook de benodigde pasfoto’s voor 15 euro kunt laten maken. Want daar heb ik dan ook nog altijd een leuk gesprekje met de eigenaar, drinken we samen een klein slokje koffie (Nederlandse koffie drinken is wat hem betreft hetzelfde als olie drinken) en kan ik er 100% op vertrouwen dat de ambtenaar de aanvraag direct doorzet.