Een objectief behaalt niet altijd dezelfde maximale scherpte. En dat staat los van de scherptediepte. Je kunt de optimale scherpte uit het objectief halen door het goed in te stellen. Hoe je dat doe, lees je hier.

Wat is eigenlijk scherpte?

Eenvoudig gesteld wordt iets scherp op een foto afgebeeld wanneer alle lichtstralen die van een enkel punt van een object afkomen ook allemaal uitkomen op een enkel punt op de sensor. Het beeld is dan immers punt voor punt een vertaling van het origineel geworden.

Zie afb 1. Hier zien we schematisch dat van een enkel punt (vanaf het hoofd van het model) twee lichtstralen A en B door de lens vallen en op de sensor terechtkomen. Vallen A en B precies op dezelfde plek, dan is het punt waarvan de lichtstralen vertrokken scherp op de sensor terecht gekomen. Wijken ze af, dan is het onscherp. Let op, lichtstralen zullen in werkelijkheid door het brandpunt gaan, dat hebben we hier bewust niet getekend om het model zo inzichtelijk mogelijk te maken.

Als de lichtstralen niet op exact dezelfde plaats vallen, dan veroorzaken ze samen geen punt maar een cirkel. Dit wordt de ‘Circle of Confusion’ (CoC) genoemd. Geen enkele camera is in staat om alle lichtstralen perfect op dezelfde plek te laten vallen. Dit heeft zowel met het objectief als met de sensor te maken. Er ontstaat dus altijd een CoC. Maar hoe kleiner de CoC, hoe scherper natuurlijk de foto.

Een camera stelt het objectief scherp op een bepaald punt, het scherptestelpunt of het focuspunt genoemd. Op het focuspunt is de CoC vanzelfsprekend het kleinst van alle CoC’s op de hele foto. Scherper dan daar wordt het dus niet.

Scherpte en scherptediepte

Sommige mensen beweren weleens dat een kleiner diafragma (=kleinere lensopening) leidt tot meer scherpte. Maar dat is niet juist. Ze bedoelen natuurlijk te vertellen dat een kleiner diafragma leidt tot een grotere scherptediepte. Oftewel, het gebied dat zich voor en achter het focuspunt bevindt en waarvan wij vinden dat wat zich daarin bevindt scherp wordt afgebeeld. En dat is waar. Maar dat op zich verandert nog niets aan de CoC van het focuspunt.

Wordt gebruik gemaakt van een klein diafragma, dan zien we in het gebied voor en achter het focuspunt (in het zogenaamde scherptegebied, scherptevlak of hoe je dit ook wilt noemen) dat de CoC minder snel groter wordt dan bij een groot diafragma. Wanneer de CoC van een bepaalde doorsnede wordt, dan noemen we het punt onscherp. Alle CoC’s binnen het scherptevlak vinden we dus nog voldoende klein om door ons nog scherp genoemd te mogen worden.

Kortom, het focuspunt is het punt dat het scherpst op de foto komt, daar is de doorsnede van de CoC het kleinst en scherper dan daar wordt het daarom nergens op de foto.

CoC van het focuspunt

Als we het hebben over de scherpte van de foto, dan moeten we dus kijken naar hoe scherp het focuspunt is of hoe klein de doorsnede van de CoC. Dat is immers het meest scherpe punt. De rest is alleen maar minder.

We vertelden al dat hoe kleiner de CoC van het focuspunt is, hoe scherper dit punt is. De vraag die nog open staat is waardoor de grootte van de CoC nu eigenlijk wordt bepaald.

Als een camera niet goed scherp stelt, dan is de CoC groter dan dat nodig is. Dat is logisch, en dat laten we hier daarom maar even buiten beschouwing. Dit kunnen we immers niet veranderen. We gaan er voor het gemak maar even vanuit dat de camera optimaal scherp stelt.

De sensor, waar zich de lichtgevoelige onderdelen op bevinden die het licht moeten registreren, kan variëren in kwaliteit. Er zijn verschillende factoren die hierbij een rol kunnen spelen. Bijvoorbeeld dat pixels elkaar kunnen beïnvloeden als ze heel dicht op elkaar zitten of wanneer ze heel klein zijn. Deze factoren kunnen net zo goed de grootte van de CoC bepalen, maar daar kunnen we ook weinig mee want de sensor in de camera is nu eenmaal een vast gegeven. Daar kunnen we niets meer aan veranderen als we de camera eenmaal hebben aangeschaft. 

Wat we wel kunnen veranderen zijn zaken als de ISO-waarde, de sluitertijd en het diafragma. En hoewel de ISO-waarde en de sluitertijd geen effect hebben op de grootte van de CoC van het focuspunt, heeft het gebruikte diafragma dat wel, maar misschien anders als dat je zou kunnen denken.

Diafragma maakt toch uit

Wanneer we met een groot diafragma (grote lensopening) fotograferen, dan raakt licht eerder verstrooid (gevolg: lichtstralen komen niet meer op exact hetzelfde punt aan). Daardoor zal de CoC van het focuspunt van een foto gemaakt met een geheel open diafragma groter worden. Oftewel, een foto gemaakt met een heel groot diafragma is iets minder scherp op het focuspunt.

Wat iets minder bekend is, is dat met een heel klein diafragma een soortgelijk effect optreedt. Het licht komt ook dan minder goed aan op dezelfde plek aan en daardoor zal ook in dit geval de CoC van het focuspunt iets groter worden dan strikt noodzakelijk.

De conclusie die je hier terecht uit mag trekken is dat de “waarheid” (de optimale scherpte) dus ergens in het midden ligt. Vaak niet precies in het midden, maar in ieder geval niet in de uitersten zoals het kleinste diafragma, wat weleens onterecht wordt aangenomen.

Sweet Spot

Een objectief kent dus een instelling van het diafragma waarbij de CoC van het focuspunt het kleinst wordt. Populair gezegd: een diafragma waarbij de foto op het focuspunt het scherpst wordt. Deze instelling is specifiek voor ieder objectief en wordt de ‘sweet spot’ van dat objectief genoemd.

Een vuistregel om de sweet spot van een objectief te bepalen is door het maximale (grootste) diafragma te nemen (staat meestal op de lens, bijvoorbeeld als f/2.8 of 1:2.8)  en dan twee tot drie stops hoger te gaan zitten. De stops verlopen zo: 2.8 – 4 – 5.6 – 8, dus als het maximale diafragma 2.8 is, dan bevindt zich de Sweet spot ergens tussen de 5.6 en 8.

Let wel op, bij zoomlenzen geldt dat bij in- of uitzoomen het maximale diafragma wijzigt en daarmee dus ook de sweet spot. En macrolenzen worden anders geoptimaliseerd als gewone lenzen. Op de lens van een zoomlens staat iets als 1:4-5.6 wat betekent dat het diafragma 4 als maximale waarde geldt wanneer de lens geheel uitgezoomd is, en diafragma 5.6 wanneer de lens geheel is ingezoomd. Bij een macrolens bevindt de sweet spot zich vaak in de buurt van het maximale diafragma. Dit omdat veel licht nodig is bij dit soort foto's en tegelijkertijd veel scherpte.

Er is een aantal fotografen dat als sweet spot voor het gemak het midden tussen de uitersten gebruikt. Stel je hebt een lens die van 2.8 tot 22 loopt, dan bereken je de sweet spot met: (2,8+22)/2 = 12,4. En ze kiezen dan diafragma 11 of een ander diafragma wat dicht in de buurt van deze 12,4 ligt. Dit is echter net zo goed een wat grof genomen benadering als het optellen van twee tot drie stops.

Je kunt de sweet spot echter exact te weten komen door dit van jouw lens op het internet op te zoeken. Maar vind je die niet, dan is er nog geen nood aan de man. Je kunt de sweet spot namelijk ook zelf vinden.

Zelf de sweet spot vinden

Wanneer je de camera op een statief plaatst en dezelfde foto’s maakt met verschillende diafragma’s, dan kun je in een programma als Photoshop het focuspunt vergroten en deze van de verschillende foto’s met elkaar vergelijken. Je ziet dan vanzelf welke foto het meest scherpe focuspunt laat zien.

In afb 2 zien we een dergelijke test. We hebben hiervoor een lint aan een statief opgehangen en hebben deze met verschillende diafragma’s gefotografeerd. Omdat dit een uitzonderlijk goed objectief is (de zogenaamde NIKON Z MC 105MM F/2.8 VR S) valt het niet mee om de verschillen goed te zien, zeker niet in deze afbeelding op de website. Maar wanneer we de foto’s in hun oorspronkelijke formaat uitvergroot met elkaar vergelijken dan zien we toch dat de uitersten in deze serie (f/3 en f/36) het qua scherpte in het focuspunt toch iets minder goed doen dan bijvoorbeeld f/4 of f/8.

Dit objectief staat overigens wel bekend als een zeer goede macrolens die ook als telelens van 105 mm geweldige prestaties levert. Hij produceert dan ook bijzonder scherpe beelden en het is moeilijk om bij een dergelijk goed objectief de exacte sweet spot op deze manier te vinden. Vergelijken we f/16 met f/8 dan zien we eigenlijk geen verschillen.

Volgens de fabrikant ligt de sweet spot van dit objectief bij een vrij open diafragma (dus ergens rond de 4), wat natuurlijk handig is voor een macrolens en daar moeten we dan maar op afgaan omdat we zelf nauwelijks verschil zien in het middengebied qua scherpte op het focuspunt.

Altijd met sweet spot?

Doordat je de sweet spot van het objectief kent, weet je wat de instelling is die de meest optimale scherpte zal opleveren. De lens zal hiermee de meest optimale prestaties kunnen leveren. Maar dat wil natuurlijk nog niet zeggen dat je het objectief voortaan alleen nog met dat diafragma moet gaan gebruiken. Er spelen gelukkig meer zaken een rol wanneer een goede foto wordt gemaakt. Optimale scherpte doordat met de sweet spot is gefotografeerd is daar maar een klein onderdeel van en soms zul je ervoor moeten kiezen om dit kleine onderdeel niet volledig te benutten ten gunste van andere onderdelen.