Het gebeurt voor je er erg in hebt: vuil op de sensor. De meeste fotografen kiezen er dan voor de camera te laten reinigen door een specialist. Maar zelf reinigen is echt niet zo moeilijk. In dit artikel lees je hoe je dat kunt doen.

Vuil op de sensor

Vooral bij een combinatie van een lichte achtergrond, een kleine ISO-waarde en een klein diafragma valt op wanneer een sensor vies is. Je ziet dan zwarte vlekjes en/of draadvormige zwarte haartjes op de foto verschijnen. Op afb 1 is dit goed te zien. De rode pijlen op deze foto laten maar een klein deel van het vuil zien. Deze sensor is behoorlijk vies en moet nodig schoon worden gemaakt!

Bij camera’s waar de lens van de body gehaald kan worden, bestaat er altijd een kans dat er tijdens het wisselen van het objectief vuil in de body terechtkomt. Daarom wordt aanbevolen dit bij voorkeur te doen in een omgeving waar het stofvrij is, waar het niet waait en dat je de camera daarbij met de opening altijd naar beneden houdt zodat er geen stof of water in terecht kan komen.

De praktijk is echter dat je soms een ander objectief moet plaatsen terwijl je buiten staat, op het strand met de zee vlakbij. Ongeveer de meest riskante plek om dit te doen, maar veel keus is er soms domweg niet! Natuurlijk, je kunt het dan het beste in een plastic zak doen, maar heb je die bij je en neem je daar ook altijd de tijd voor? In praktijk blijkt dat als je het snel doet, het meestal wel goed gaat. Maar soms dus niet, en dan ontstaat er een probleem.

Je kunt objectieven niet echt stofvrij vervangen. Veel fotografen menen terecht dat het hierdoor gewoon een kwestie van tijd is dat de sensor vuil wordt. Het regelmatig reinigen is daardoor volgens hen altijd noodzakelijk.

Nu is ‘vuil’ hierbij een breed begrip. Op de eerste plaats omdat je met een beetje vuil op de sensor vaak best goed kunt leven. Dikwijls valt het helemaal niet zo op en op veel foto's zie je het niet of nauwelijks door de gekozen instellingen. Op de tweede plaats is de aard van het vuil van belang. Stof is meestal minder lastig te verwijderen dan bijvoorbeeld vochtdruppeltjes. Maar geen nood, dit alles kun je meestal prima zelf oplossen!

Sensor Cleaning Functie

Camera’s beschikken vaak over een ‘Sensor Cleaning’ optie.  Met deze functie laat de camera de sensor snel trillen in een poging om stof van de sensor te laten vallen.

Dit moet je echter beschouwen als een tijdelijke oplossing of als een oplossing die goed werkt in combinatie met andere handelingen. Het stof bevindt zich immers nog steeds in de body in de nabijheid van de sensor nadat het van de sensor is afgevallen. En omdat de sensor stof aantrekt door zijn elektrische lading is het gewoon een kwestie van tijd voordat het stof zich weer aan de sensor hecht.

Daarnaast werkt dit het beste het voor ‘loshangend’ vuil. Resten van vocht of ‘plakkend vuil’ zullen hierdoor natuurlijk niet verdwijnen.

Zelf reinigen

Toen ik onlangs een collega vroeg of hij nog een schoonmaakkit had liggen voor een full frame sensor, moest hij dat voor mij helaas ontkennen. Hij zei daarbij dat hij dat ook nooit zelf zou doen. “Veel te riskant”, noemde hij het. Ik kijk daar iets anders tegenaan omdat ik dit al vaker heb gedaan, en dus bestelde ik tien nieuwe reinigingssets via internet.

Zoals mijn collega staan overigens veel fotografen tegenover het zelf reinigen van de sensor. Het idee is dat je, voor je er erg in hebt, de camera onherstelbaar verwoest. De sensor is een gevoelig onderdeel van de camera waar je inderdaad heel zorgvuldig mee om moet gaan, maar zo snel gaat het nu ook weer niet mis. Ondanks dat de sensor gemakkelijk kan beschadigen, hoeft er niets mis te gaan wanneer je voorzichtig te werk gaat.

Deze sensor

Voor dit artikel ga ik aan de slag met een sensor die erg vuil is geworden. De eigenaar heeft hem zelf proberen te reinigen door met een brillendoekje de sensor af te nemen. Dit is niet gelukt. Het werd zelfs nog erger, vertelde hij. Dit laat overigens zien dat een sensor best wel iets kan hebben. Hij had hiervoor namelijk het doekje over een vinger gewikkeld en hem zo schoon proberen te vegen. Aan de foto's te zien die nadien gemaakt zijn, is de sensor hierdoor waarschijnlijk niet beschadigd. Een geluk bij een ongeluk, want dat had zomaar anders uit kunnen pakken!

Het basisprincipe

De reiniging van de sensor vindt plaats door de sensor in een zoveel mogelijk stofvrije ruimte ‘bloot’ te leggen, te reinigen en deze vervolgens netjes af te sluiten voor nieuw vuil. Dit reinigen kan zowel droog als nat plaatsvinden. Droog betekent alleen met lucht, nat dat er met een reinigingsvloeistof wordt gewerkt. Laten we eens kijken naar de fases in het schoonmaken van de sensor terwijl we deze sensor gaan reinigen. 

Testfoto

We maken eerst een testfoto om te kijken of er wel echt sprake is van sensorvuil. In dit geval is daar weinig twijfel over mogelijk, maar een 'voor' en 'na' is sowieso leuk om te hebben.

Wil je goed kunnen beoordelen of er sprake is van vuil op de sensor, dan kun je daarvoor bijvoorbeeld een witte muur fotograferen met een heel klein diafragma (zoals f/22) en een lage ISO-waarde (zoals ISO 100) terwijl je flitst.

Bij een groot diafragma (zoals f/2,8) zie je het vuil vrijwel niet op de foto verschijnen, het beeld is daarvoor gewoon te onscherp. Vandaar dat je een heel klein diafragma moet gebruiken. Je gebruikt een lage ISO-waarde omdat dit de minste ruis oplevert. Ruis zou je aan kunnen zien voor vuil. Omdat het vuil zich als donkere vlekjes laat zien, is een licht object als onderwerp het beste geschikt zodat je het beter kunt zien. 

De testfoto die ik heb gemaakt heb ik gedaan met f/32 en ISO 100 van een muur (zie afb 2). Deze foto laat zien dat de sensor erg vies is en dat er zelfs vegen op zitten. De rode pijlen laten maar een klein deel van het vuil en de vegen zien. Vooral die vegen zullen niet meevallen om te verwijderen verwacht ik, maar de sensor lijkt inderdaad gelukkig niet beschadigd te zijn.

Trillen

Heb je last van vuil op de sensor, begin dan altijd eerst met het activeren van de Sensor Cleaning functie van de camera zelf. Eventueel “losliggend” vuil komt daardoor los van de sensor en hoeft alleen nog uit het sensorhuis te worden verwijderd, niet meer van de sensor zelf. dat heb ik dus eerst gedaan.

Blootleggen van de sensor

Nu moeten we toegang krijgen tot het huis waarin zich de sensor bevindt en natuurlijk tot de sensor zelf. Dit doe je door de sensor bloot te leggen. Het ‘blootleggen’ van de sensor betekent dat de sensor toegankelijk wordt om schoon te maken. Populair gezegd: je moet erbij kunnen komen. Dit blootleggen vindt bij verschillende type camera’s op een andere manier plaats.

De sensor in een spiegelreflexcamera zit verborgen achter de spiegel. Bij dit soort camera’s moet de spiegel dus omhoog blijven staan tijdens het reinigen. De camera heeft hier een mogelijkheid voor door in het menu de juiste optie te kiezen.

Bij systeemcamera’s is het meestal zo dat wanneer je het objectief eraf haalt, je de sensor direct ziet zitten. Maar het komt ook voor dat de sensor wordt afgeschermd door een ‘Sensor Shield’. Een sensor shield is een "schild" dat voor de sensor wordt geplaatst wanneer de camera wordt uitgeschakeld. Dit helpt mee te voorkomen dat vuil op de sensor kan komen wanneer het objectief wordt verwisseld. Soms schakelen mensen dit uit (via het menu) omdat het de opstarttijd van de camera iets verlengd. Als je daar geen last van hebt, kun je deze optie beter inschakelen. 

De Nikon Z9 die ik hier behandel beschikt over een bescherming van een sensor shield. Vanzelfsprekend moet deze open blijven staan wil om de sensor te kunnen reinigen. Ook hiervoor geldt dat je in het menu van de camera daarvoor een optie kunt activeren. In afb 3 zie je hoe het sensor shield open staat en de sensor zichtbaar is geworden. 

In sommige camera’s bevindt zich een optie zodat deze in de ‘Sensor Cleaning Modus’ komt te staan. Als de camera daarover beschikt, dan verdient die vanzelfsprekend de voorkeur. Deze regelt alles wat het beste is om deze specifieke camera schoon te kunnen maken.

Kortom, het is zaak te weten hoe de sensor ‘blootgelegd’ moet worden bij de camera die je wilt reinigen. Raadpleeg daarvoor de handleiding van de desbetreffende camera.

Stroom

Bij sommige camera’s is het belangrijk dat je het reinigen met een volle accu uitvoert. Als de spiegel omhoog wordt gehouden door elektriciteit, dan begrijp je wel waarom.

Voor andere camera’s geldt dat de stroom bij voorkeur juist helemaal van het apparaat wordt afgehaald. Er staat dan immers geen stroom meer op de sensor zodat deze daardoor geen extra stof meer aantrekt tijdens het reinigingsproces.

Schoonblazen

Er zijn diverse reinigingskits in de vakhandel te koop voor het schoonmaken van de sensor. In een dergelijke kit bevindt zich vaak een air blower (een balgje om lucht mee te kunnen blazen).

Wanneer je het objectief van de camera hebt gehaald, de sensor hebt blootgelegd en deze met de opening naar beneden richt, blaas je met deze air blower lucht tegen de sensor en in het sensorhuis. Eventuele stofdeeltjes moeten hierdoor naar beneden vallen en de camera daarmee verlaten.

Waar je natuurlijk mee op moet passen is dat niets anders de sensor mag raken dan de lucht. Het raken van de sensor door de air blower zelf kan de sensor catastrofaal beschadigen!

In plaats van een air blower zijn er tegenwoordig ook spuitbusjes en zelfs apparaten te koop die dit werk wat beter, veiliger en gemakkelijker laten verrichten. Het kost wel meer. Ik heb een dergelijk apparaat gebruikt voor deze camera om vooral het sensorhuis te 'legen'.  

Wat in ieder geval een slecht idee is, is om met de mond lucht in het sensorhuis te blazen. Ademlucht bevat immers vocht en voordat je het weet heb je een fontein aan waterdruppetjes tegen de sensor aan geblazen!

Het kan zijn dat het droog reinigen voldoende is om de sensor weer schoon te maken. Door een nieuwe testfoto te maken, kun je dit onderzoeken. Maar zoals verwacht mag worden leverde dit nauwelijks soelaas op voor de sensor van deze camera. Dat was te verwachten door de wijze waarop deze was behandeld.

Nat reinigen

Als het droog reinigen (schoonblazen) van de sensor niet heeft geleid tot het gewenste resultaat zoals in mijn geval, kun je de sensor ‘nat reinigen’. Hiervoor heb je een Sensor Swab (zie afb 4) nodig. Dit is een soort breed wattenstaafje speciaal gemaakt voor het reinigen van een sensor.

Een dergelijke swab is vacuümverpakt en gemaakt van materiaal dat stof aantrekt en geen stukjes achterlaat. Zorg dat je een swab gebruikt die gemaakt is voor de grootte van de sensor die je wilt schoonmaken. Er zijn dus full frame swabs verkrijgbaar, maar ook APS-C en bijvoorbeeld Micro 4/3 swabs.

Naast een swab heb je ook nog een speciale reinigingsvloeistof nodig. Dit bestaat uit een zeer vluchtige stof (soort alcohol).

Haal voor het nat reinigen het objectief van de body en leg de camera met het gat omhoog en de sensor blootgelegd op een tafel (zie afb 3). Haal de swab uit de verpakking en raak alleen het steeltje aan (zie afb 4). Sommige mensen blazen de swab eerst nog even schoon zodat er zich geen losse deeltjes meer op bevinden, maar dit zou bij een goed merk niet nodig hoeven te zijn. Gebruik niet meer vloeistof op de swab dan dat op de verpakking wordt aangegeven. Maximaal is dat vaak slechts een of twee druppels van de reinigingsvloeistof. Doe dit op het uiteinde van de swab. Gebruik je meer, dan laat het strepen achter op de sensor en moet je opnieuw schoonmaken.

Houd de swab een beetje schuin (zie afb 5) en plaats deze voorzichtig aan de zijkant van de sensor. Trek de swab geleidelijk naar de andere kant zonder al teveel druk te zetten. Wanneer je aan de andere kant terecht bent gekomen, kantel je de swab de andere kant op en trek je hem weer terug. Ga niet zitten te boenen. Onder normale omstandigheden is dit genoeg. 

Een testfoto laat zien of wat je deed succesvol was. Zit er nog vuil op, dan kun je een tweede poging wagen. Hoewel je daarvoor het beste een nieuwe swab kunt gebruiken heb ik met succes eenzelfde swab bij deze camera een paar keer opnieuw gebruikt tijdens het proces doordat ik hem niet neer had gelegd. Dat was nodig, want afb 6 liet zien dat na de eerste reiniging weliswaar veel weg was, maar de vegen nog aanwezig waren. Ik had enkele pogingen nodig om deze weg te krijgen.De testfoto die te zien is als afb 7 hiernaast, laat zien dat het euvel verholpen is. Op het einde heb ik hiervoor overigens nog wel een tweede swab gebruikt zodat alles echt weg was.

Blijft vuil

Mocht blijken dat je de sensor maar niet schoon krijgt, dan is het zaak de camera te laten reinigen door een professional. Boenen is geen echte optie, de kans op beschadiging wordt dan domweg te groot.

Risico

Een foutje is snel gemaakt en wanneer je je niet comfortabel genoeg voelt om de sensor zelf te reinigen, ga je gewoon naar een vakhandel. Voor een bedrag van rond de €45 voeren zij dit klusje voor je uit.

Het klopt dat je voor dat geld vaak tien sensor swabs met reinigingsvloeistof kunt aanschaffen. Maar een beschadigde sensor laten vervangen is een van de duurste reparaties die je kunt laten uitvoeren en dat weegt echt niet op tegen het laten reinigen van de sensor.