Perspectief is één van de krachtigste gereedschappen in fotografie. Het bepaalt niet alleen hoe we naar een foto kijken, maar ook wat we voelen bij het zien ervan. Lees hier wat je daarmee kunt doen.
Van 2D naar 3D
Een foto is per definitie 2-dimensionaal. Het kent alleen hoogte en breedte. We zien diepte in een foto, terwijl die foto dus eigenlijk volledig plat is, doordat ons brein gebruikmaakt van een aantal visuele aanwijzingen. Deze aanwijzingen bootsen de manier na waarop we in het echte leven diepte waarnemen. Zelfs zonder 3D-bril of stereovisie kan een foto hierdoor ruimtelijk aanvoelen.
Het grootteverschil van objecten, hun onderlinge overlapping, de scherpte, kleur en bijvoorbeeld schaduwen werken allemaal mee aan het idee dat er zich diepte in de foto bevindt. Er zijn Photoshop technieken om het perspectief, dat we onderbewust maar al te goed kennen, na te bootsen. Lees bijvoorbeeld maar eens artikel over het 'in perspectief plaatsen' van objecten.
Het perspectief dat zich in een foto bevindt is in grote mate verantwoordelijk voor dit gevoel. Iedereen kent wel de lijnen in een foto die naar elkaar toe lijken te lopen (zoals spoorrails of straten). Onze hersenen interpreteren dit als afstand (zie afb 1)
Gebruikmaken
Door bewust te spelen met standpunt, lijnen en afstand, kun je de kijker sturen en een beeld veel meer impact geven. In afb 1 zien we dat het beeld tot stand is gekomen vanuit een heel laag standpunt. Dit wordt wel een ‘kikkerperspectief’ genoemd. Door de horizon wat hoger in de foto te brengen wordt vanuit dit standpunt het gevoel van diepte nog eens extra verstevigd.
Perspectief creëert dus diepte, ruimtelijkheid en richting in foto’s. Het verandert een platte weergave in een beeld waarin de kijker als het ware wordt meegenomen.
Met het juiste perspectief kun je de aandacht sturen naar een hoofdonderwerp omdat mensen de neiging hebben langs de lijnen van het perspectief te kijken. Bevindt zich iets op die lijnen, dan zal dat sneller opvallen. Afb 2 laat dit goed zien. De lijnen in de foto dwingen de kijker om naar de figuur op het einde van de steiger te kijken.
Het perspectief kan een scène groter, kleiner, dichter of verder laten lijken zoals dat in afb 3 te zien is. Ik maakte deze foto in Nice in januari van dit jaar toen we ’s avonds over de boulevard wandelden richting het restaurant. Het perspectief in de foto suggereert dat het hier een heel lang stuk is dat met een soort pergola wordt overspannen. In werkelijkheid was dat echter niet het geval en waren we er zo onderdoor gelopen.
Juist omdat het perspectief zo belangrijk is, mag het geen toevallig gevolg zijn van het richten van de camera. Het zou een bewuste keuze moeten zijn.
Lineair perspectief
Het lineaire perspectief is misschien wel de bekendste vorm van perspectief. Denk aan spoorrails, straten of architectuur die in de verte samenkomen. Wanneer je jezelf in het midden van de compositie plaats wordt symmetrie benadrukt. Iets wat we terugzien in afb 1 en 2. En door vanaf een lage hoek te fotograferen worden de lijnen sterker gemaakt. Allemaal zaken die je ook in beide afbeeldingen terug ziet komen.
Maar door het verdwijnpunt niet in het midden van de foto te leggen maar aan de zijkant, ontstaat een dynamischer effect in de foto. Dat zien we in afb 3 en 4 terug. Het is duidelijk in afb 4 dat we ons als kijker niet meer in het midden van de compositie bevinden, maar schuin de scene in kijken. Daardoor verandert het gevoel sterk ten opzichte van een afbeelding zoals afb 2.
Om lineair perspectief te creëren kun je elementen zoals hekken, muren of paden als leidende lijnen gebruiken. Deze lijnen trekken de kijker het beeld in en geven richting. Ze versterken tevens het gevoel van afstand en schaal. Vaak is het gewoon een kwestie van kijken voordat je fotografeert. De meeste buitenscenes bevatten voldoende van dit soort elementen.
Atmosferisch perspectief
Bij het atmosferisch perspectief draait het erom hoe objecten vervagen naarmate ze verder weg zijn door lucht, mist of stof. Je ziet dit vooral in landschapsfotografie waarin bijvoorbeeld bergen op de achtergrond staan. We zien dit in afb 5 terug. De bergen op de achtergrond vervagen in scherpte en in kleur. Ook onderwaterfotografie kent dit en zien we vaak hele snelle vervagingen ontstaan doordat water nooit helemaal helder is. Iets wat ook ontstaat wanneer een foto wordt gemaakt van een scene in de mist.
Wanneer je met een langere brandpuntsafstand werkt verkleint het scherptestelgebied wat meteen effect heeft op het atmosferisch perspectief. Objecten in de omgeving van het scherpe hoofdonderwerp worden hierdoor immers sneller onscherp dan met objectieven met een kleinere brandpuntsafstand. Hetzelfde geldt vanzelfsprekend voor het diafragma. Hoe meer de lens open staat, hoe kleiner de scherptediepte.
Je kunt ook het moment van fotografie zorgvuldig kiezen. Wanneer een foto vroeg in de ochtend wordt gemaakt zul je merken dat het zachtere gradaties kent en daarmee anders uitpakt.
Het standpunt
We spraken er al eerder in dit artikel over. Het standpunt van waaruit de foto wordt genomen heeft een groot effect op het perspectief en is misschien zelfs wel de snelste manier om het perspectief te beïnvloeden.
Hoe lager het standpunt (het kikkerperspectief) hoe groter en imposanter onderwerpen lijken te worden. Zie nogmaals afb 1. Dit werkt daarom goed bij het fotograferen van architectuur en dieren, maar denk ook aan auto’s en kinderen.
Een hoog standpunt, het zogenaamde vogelperspectief, biedt juist weer wat meer overzicht en geometrie zoals in afb 5 van Nice te zien is. Daarom werkt dit zo goed voor stadsfotografie en vaak ook voor het fotograferen van producten.
Afstand
Wanneer een object van dichtbij wordt gefotografeerd, wordt het gevoel van diepte vaak vergroot. Ook kun je ervoor kiezen een object bewust in beeld te brengen terwijl je een vergezicht fotografeert. Dat heeft hetzelfde effect. We zien dit in afb 6 terug. De cactus heeft een groot effect op het ver we de huizen op de achtergrond van ons vandaan inschatten. De scherpte van de cactus en de huizen speelt daar natuurlijk ook een belangrijke rol in. Dit bepaalt ook waar de kijker naar moet kijken. Wat scherp is, is immer meestal het hoofdonderwerp.
Door een groothoeklens te gebruiken wordt dit effect versterkt. Het is typisch zo’n techniek die vaak wordt gebruikt voor dynamische en meeslepende foto’s.
Perspectivische vertekening
Groothoeklenzen en telelenzen vervormen het perspectief op hun eigen manier. In dit artikel gaan we daar uitgebreider op in. Een groothoeklens (24 mm en lager) zorgt ervoor dat de lijnen meer uiteen gaan lopen en dat de objecten op de voorgrond extreem worden benadrukt doordat ze groter lijken in verhouding tot dat wat erachter staat.
Een telelens (85 mm en hoger) doet precies het tegenovergestelde. Het comprimeert als het ware de ruimte waardoor objecten dichter bij elkaar lijken te staan. Het bewust omgaan met de brandpuntafstand geeft veel controle over de ruimtelijke beleving van de foto.
Visuele boodschap
Perspectief is nooit neutraal. Het draagt altijd een emotie uit. Een laag perspectief levert kracht, dominantie en monumentaliteit op (zie afb 2) terwijl een hoog perspectief meer kwetsbaarheid, overzicht en reflectie oproept (zie afb 5). Een parallel lijnenspel zoals in afb 1 leidt tot stabiliteit en rust in de foto terwijl dramatische diagonalen zoals in afb 4 dynamiek en beweging suggereren.
Door bewust het juiste perspectief te kiezen versterk je dus het verhaal achter de foto’s die je maakt.
Conclusie
Perspectief is veel meer dan het kiezen van een standpunt. Het is een taal op zichzelf, waarmee je beelden diepte, drama of rust kunt geven. Door te leren kijken naar lijnen, licht, afstand en camerahoek, wordt elke foto een bewuste compositie in plaats van een toevallige registratie.