Een donkere vlek of zelfs een duidelijke haar in een foto is vaak het gevolg van vuil op de camerasensor. In dit artikel leggen we uit hoe dit ontstaat, hoe je de kans erop zo klein mogelijk maakt en wat je kunt doen als je het pas thuis ontdekt.
De haar
Op een mooie dag maakten wij een wandeltocht door een heuvelachtig landschap. Ik had mijn camera bij me om enkele omgevingsfoto’s te kunnen maken. Maar toen ik in het door ons gehuurde huisje aankwam en de beelden op een groter scherm bekeek, schrok ik.
Ik zag, zoals op afb 1 te zien is, een duidelijk zichtbare haar die als een grote boog door het beeld liep. Op het LCD-scherm van de camera viel me dit niet zo op, maar op het scherm van mijn laptop was deze haar niet te missen.
De grote donkere boog is geen kras in de lens of een fout in de sensor, maar een haar die zich op de sensor heeft vastgezet. Omdat de opname met een relatief klein diafragma is gemaakt, wordt de vervuiling scherp afgebeeld. Op andere foto’s was hij daarom minder goed zichtbaar.
Ontstaat van sensorvuil
Bij camera's met verwisselbare objectieven is het vrijwel onvermijdelijk dat er af en toe stof of ander vuil in de camerabody terechtkomt. Iedere keer dat je een objectief verwisselt, staat de sensorruimte immers open voor de buitenlucht.
Het gaat meestal om stofdeeltjes, zand of pollen maar het kunnen ook kleine vezels uit kleding of cameratassen zijn. Er kunnen zelfs haren in terechtkomen zoals in mijn geval of je treft er opgedroogde spatjes olie of smeermiddel op aan (vooral bij oudere camera's of camera's met veel sluiteractuaties).
Hoewel veel moderne camera's beschikken over een automatisch sensorreinigingssysteem, kan dat niet alle vervuiling verwijderen. De camera laat met dit systeem een filter vóór de sensor razendsnel trillen (vaak tienduizenden keren per seconde). Hierdoor laat losliggend stof los en valt het op een kleefstrip onder in de camerabody.
Het sensorreiningingssysteem is bij los stof vaak best effectief. Maar bij hardnekkig vuil, zoals olie- of vochtspetters, helpt het meestal niet. Dan is een handmatige sensorreiniging met een sensor swab of een professionele reiniging nodig. Een haar of plakkerig stofdeeltje blijft dan ook vaak gewoon zitten.
klein diafragma
Veel fotografen merken op dat de vlekken niet in iedere foto zichtbaar zijn en denken daarom weleens dat het geen vuil op de sensor kan zijn maar een defect van de camera. Toch kan het gemakkelijk vuil op de sensor zijn. Bij grote diafragma's, zoals f/2.8 of f/4, worden stofdeeltjes namelijk zo onscherp weergegeven dat ze meestal onzichtbaar zijn. Naarmate je verder diafragmeert, bijvoorbeeld naar f/11, f/16 of f/22, worden ze steeds scherper afgebeeld.
Juist landschapsfoto’s met veel lucht (= veel licht) vereisen regelmatig kleine diafragma's waardoor vuil beter te zien is. Maar het is ook prettig voor de maximale scherptediepte om met een klein diafragma te werken. Daardoor vallen sensorvlekken bij landschapsfotografie extra snel op, vooral in egale luchten of op andere rustige vlakken.
De voorbeeldfoto van afb 1 is daar een typisch voorbeeld van: de blauwe lucht vormt een vrijwel egaal vlak waardoor de haar direct de aandacht trekt. Maar dat was niet de enige foto. Nu ik wist dat er een haar op zat, zag ik dat deze ook zijn sporen had achtergelaten op alle andere foto’s die ik gemaakt had (zoals afb 2). Ook op foto’s waar het minder opviel doordat het beeld op dit plek niet overal even egaal was (zie afb 3).
Een aardig groot probleem dus, want ik was echt niet van plan dezelfde wandeling nog eens te lopen alleen maar om de foto’s opnieuw te kunnen maken.
Voorkomen
Sensorvervuiling is nooit volledig te voorkomen, maar je kunt de kans erop wel aanzienlijk verkleinen. Probeer bijvoorbeeld objectieven alleen te wisselen wanneer dat echt nodig is. Hoe vaker de body open is, hoe groter de kans natuurlijk dat er stof naar binnen waait.
Wanneer je dan toch een objectief verwisselt, richt dan de opening van de camera naar beneden. Hierdoor valt stof minder gemakkelijk naar binnen. Dit eenvoudige trucje voorkomt vaak al veel ellende.
Op een zandpad, op het strand of tijdens harde wind is het verstandig om een objectiefwissel niet uit te voeren of zo lang mogelijk uit te stellen. Moet het toch, zoek er dan een goede plek voor. Liefst uit de wind en ver weg van rondvliegende deeltjes.
Vrijwel iedere moderne systeemcamera en DSLR beschikt over een ingebouwde sensorreiniging zoals hierboven bescheven. Laat deze functie ingeschakeld, zodat de sensor bij het aan- of uitzetten automatisch wordt gereinigd. Het werkt misschien niet perfect, maar alle beetjes helpen natuurlijk!
Stof in een cameratas komt uiteindelijk ook op de camera en daarmee vaak ook in de camera terecht. Een schone tas en schone objectiefdoppen helpen daarom goed.
En controleer hoe het gesteld is met de sensor. Een eenvoudige controle kost minder dan een minuut. Fotografeer daarvoor een egaal wit vlak of een heldere blauwe lucht met diafragma f/16 of f/22 en gebruik een handmatige scherpstelling op oneindig of juist volledig onscherp terwijl je een lichte overbelichting instelt. Als je deze foto vergroot op je computer, worden eventuele stofjes direct zichtbaar.
Het is niet gek om deze controle uit te voeren voordat je op vakantie gaat of vlak voor een belangrijke fotosessie. De camera die ik bij me had op de wandeltocht was van een vriend geweest. Ik had die overgenomen en wilde deze een keertje testen. Dom natuurlijk, juist in dit soort gevallen is even testen extra belangrijk.
Thuis aangekomen
Wat mij overkwam is waarschijnlijk een van de meest frustrerende scenario’s voor fotografen. De foto's zijn gemaakt en opnieuw maken is geen optie meer. Gelukkig zijn de meeste problemen toch eenvoudig op te lossen. Ook achteraf.
In Lightroom, Camera Raw en Photoshop kun je stofjes meestal snel verwijderen met de retoucheer- of hersteltool. Bij enkele foto's kost dat hooguit een paar seconden. Bij een haar als deze is dat wat meer werk, maar het is wel te doen.
Wanneer je echter tientallen foto's moet corrigeren, wordt het al snel een tijdrovende klus. Maar je hebt een geluk bij een ongeluk: sensorvervuiling bevindt zich meestal op exact dezelfde plaats (het vuil verplaatst zich meestal niet) en als de foto’s nog niet zijn bijgesneden, kun je in Lightroom dezelfde retouchering vaak synchroniseren naar een complete serie. Dat bespaart veel werk.
Sensor reinigen
Vergeet niet dat je daarna natuurlijk nog wel de sensor schoon moet maken. In mijn geval was dat eenvoudig: objectief er af, camera op de kop houden en voorzichting schudden. Met enige weemoed zag ik de haar uit de camerabody vallen. Had ik dat maar eerder gedaan.
Je hebt hier speciale blaasbalgjes voor (blazen met mond wordt afgeraden omdat je vaak vochtdeeltjes op de sensor blaast) en hoewel ik het goed heb zien gaan, zuigen of blazen met een stofzuiger of spuitbus met gas is echt geen goed idee. De sensor is heel gevoelig en de grote krachten die op de sensor kunnen komen te staan door dit soort acties kan het einde van de camera betekenen.
In ieder geval, wacht niet tot de volgende fotosessie. Zodra je thuis bent, is het verstandig om de sensor te reinigen zodat het probleem zich niet herhaalt en het vuil zich intussen niet vaster gaat nestelen.
Zelf reinigen of niet?
De eerste stap is normaal gesproken altijd de ingebouwde sensorreiniging van de camera gebruiken. Blijven de stofjes zichtbaar, dan kun je met een blaasbalgje dus voorzichtig het losliggend stof verwijderen. Raak daarbij de sensor nooit aan.
Maar echt hardnekkige vervuiling, zoals een haar die statisch aan de sensor kleeft of opgedroogde vlekken, vraagt meestal om een natte sensorreiniging met speciale sensor-swabs en reinigingsvloeistof. In dit artikel lees je hoe je dat kunt gebruiken.
Heb je daar geen ervaring mee, dan is het soms verstandig de camera door een gespecialiseerd servicecentrum of camerawinkel te laten reinigen. De kosten vallen meestal mee en je voorkomt onnodige risico's.
Mijn ervaring
Zelf controleer ik mijn eigen sensor regelmatig, zeker voordat ik op reis ga of een belangrijke shoot plan. Ondanks die controle glipt er soms toch een stofje of haar tussendoor. Ik reinig mijn camera’s eigenlijk altijd zelf en als het nodig is doe ik dat ook met vochtinge sensor-swabs. Voor deze haar bleek dat dit keer niet nodig te zijn.
Gelukkig was deze opname te herstellen in Photoshop met de Spot Healing brush tool. In afb 4 is te zien hoe met de Spot Healing brush tool de haar verdwenen is als sneeuw voor de zon. Hoewel, wie goed kijkt ziet dat er in de lucht iets niet lekker meer doorloopt. Ook dat kan natuurlijk opgelost worden maar het is maar de vraag of de kijker dit opvalt.
Een ander heel bruikbare tool is de Remove Tool. Omdat de Spot Healing Brush eerder bestond hebben veel fotografen de neiging deze als eerste te gebruiken, maar het is zeker een goed idee om hiervoor ook de Remove Tool te gebruiken. Afb 5 laat het resultaat zien nadat gebruik is gemaakt van de Remove Tool. Hiervan is het nagenoeg onmogelijk om nog sporen van de haar terug te vinden.
De praktijk heeft voor mij uitgewezen dat de nieuwe Remove Tool voor dit klusje vaak beter uitpakt dan de al wat oudere Spot Healing brush tool. Dankzij deze AI-ondersteunde retouchering verdwijnt de haar in enkele seconden volledig, zonder zichtbare sporen achter te laten.
In afb 6 zien we dit terug aan de linkerzijde van de afbeelding waar de Remove Tool voor is gebruikt. De rechterzijde is aangepakt met behulp van de Spot Healing brush tool. Die heeft zeker zijn best gedaan, maar op sommige plekken gaat het mis, zoals bij het luik op het raam (zie de rechterzijde van afb 6).
Afin, de Remove Tool loste het probleem voor deze foto’s op, maar het belangrijkste blijft natuurlijk om daarna ook nog wel echt de sensor zelf schoon te maken. Anders verschijnt dezelfde vervuiling bij de volgende serie foto's gewoon opnieuw en heb je veel meer tijd nodig voor de nabewerking als met een schone sensor. Je kunt het probleem dan misschien wel oplossen, maar het wordt nooit zo goed, zonder de Remove Tool te willen afvallen, als dat er nooit een haar op de sensor had gezeten!