Er zijn gratis en betaalde app’s in omloop waarmee de ‘Depth of Field’ berekend kan worden. Heel handig vinden sommige fotografen, maar waarvoor zou je die kunnen gebruiken en werken ze wel goed?
Depth of Field
Iedere fotograaf weet dat scherptediepte een rol speelt in het vertellen van het verhaal van een foto. Een portretfoto heeft vaak weinig scherptediepte zodat zoveel mogelijk aandacht naar de geportretteerde gaat. Andere foto’s behoeven juist veel scherptediepte.
Scherptediepte wordt bepaald door een aantal factoren. De belangrijkste daarvan zijn de afstand tussen het te fotograferen object en de camera, de brandpuntsafstand van het gebruikte objectief en het gekozen diafragma. In het artikel 'Scherptediepte' gaan we hier dieper op in.
In afb 1 zien we dat een fotograaf heeft scherp gesteld op de ogen van een dier. Daar waar hij op scherp stelt wordt het focuspunt, of scherpstelpunt genoemd. Door de brandpuntsafstand van de lens die hij gebruikt, het gekozen diafragma en de afstand tot het dier ontstaat een zeker gebied waarin alles op de foto scherp zal zijn. Een strook waarvan zich een deel voor, en een deel achter het focuspunt zal bevinden. Deze strook heeft dus een bepaalde diepte: de zogenaamde Depth of Field (DoF). Dat wat zich buiten dit gebied bevindt, zoals de boom achter het dier, wordt onscherp op de foto afgebeeld.
Waarom
Er zijn meerdere goede redenen waarom je als fotograaf de depth of field (DoF) zou willen berekenen in plaats van alleen maar op gevoel te werken. Zeker als je vaak nauwkeurig werkt met studioflitsers, productfotografie of portretwerk. In dat geval kan kennis van de DoF tijd en fouten schelen.
Wil je bijvoorbeeld exact weten of je ogen én wimpers scherp krijgt bij een portret op 85mm f/1.8, dan kun je dat vooraf berekenen.
Berekening
We kunnen met de gegevens over de brandpuntsafstand, het gebruikte diafragma en de afstand tot het onderwerp, de DOF berekenen als we daarbij ook de Circle of Confusion betrekken. Maar heel eenvoudig is dit helaas niet.
De hyperfocale afstand is hierbij essentieel en om die te berekenen moet je aan de slag met een indrukwekkende wiskundige formule. De uitkomst hiervan heb je nodig voor twee andere formules waarmee de twee grenzen van de DoF-grens kunnen worden berekend. Door de uitkomsten daarvan van elkaar af te trekken houd je de diepte van de DoF over.
Kortom, veel gedoe en niet iets wat je doet om even te kijken welk effect bepaalde instellingen hebben. Dan kun je toch maar beter gewoon experimenteren door te fotograferen.
DoF-app’s
Een aantal mensen hebben hier echter apps voor ontwikkeld die het zware werk overnemen. Je voert de afstand, het diafragma en de brandpuntsafstand in en je krijgt meteen de DoF te zien. Dat is natuurlijk handig, maar kloppen deze gegevens ook? Zijn deze apps wel betrouwbaar?
Wij gingen aan de slag met een van deze apps voor de iPhone om dit te achterhalen en kwamen op de gratis app Field Tools ontwikkeld door Brad Sokol. Deze app staat beschreven als “Efficiënt, eenvoudig in gebruik voor fotografen die in het veld aan het werken zijn” is al wat ouder en kent voornamelijk goede reviews. Klinkt goed, precies wat we nodig hebben!
Berekenen en test
Juist omdat macrofoto’s heel dichtbij worden genomen treedt het verschil in DoF sterk op en kunnen we die dus goed gebruiken om te kijken of de door ons geselecteerde app correct werkt.
We hebben twee beeldjes achter elkaar geplaatst. In afb 2 zien we dit van boven gefotografeerd. De afstand tussen deze beeldjes is ongeveer 10 cm. We maken hiervan verschillende foto’s vanaf de voorzijde waarbij we de afstand tussen de camera en de beeldjes en de brandpuntsafstand niet zullen wijzigen. We variëren alleen het diafragma. We hebben daarbij scherp gesteld op de ogen van het meest dichtbij zijnde beeldje.
In afb 3 zien we dat beide beeldjes redelijk scherp zijn. Als we de gebruikte waarden in de app stoppen (afstand tot onderwerp 48 cm, brandpuntsafstand 105 mm, diafragma f/32) dan komt daar 3,1 cm voor de DoF uit.
Maar dat is een vreemde waarde omdat we op 48 cm hebben scherp gesteld en met een dergelijke DoF een behoorlijk onscherpe achtergrond zouden moeten krijgen. We moeten ons daarbij ook nog bedenken dat we scherpstellen op het eerste beeld en dus alleen op de afstand achter het focuspunt zouden moeten letten (wat aanzienlijk korter is dan de gehele DoF omdat het deel voor het focuspunt er nog af zou moeten. De achtergrens (de vergrens genoemd) zou volgens de app op 49,6 cm moeten liggen. Dus ongeveer 2 cm achter het scherpstelpunt moet het onscherp worden, iets wat hier niet te zien is.
We hebben deze foto wel met diafragma f/36 gemaakt en niet met f/32, maar de app kon niet verder dan f/32. Met f/36 krijg je meer scherptediepte dus ook een grotere DoF. Niet veel meer, maar wel meer. Laten we hem daarom nog even het voordeel van de twijfel geven en nog wat testjes doen.
Afb 4 is gemaakt met een diafragma f/22, iets wat wel te kiezen is in de app. Nu leert de app ons dat de DoF zou lopen van 46,9 cm tot 49,1 cm vanaf de camera. De grens zou dus maar 1,1 cm achter het focuspunt moeten liggen. Maar de kop van het eerste beeldje is zelf al meer dan 3 cm diep en dus zouden we al aan de haren van dit beeldje moeten zien dat het onscherp zou worden als de app gelijk zou hebben gehad.
Laten we nog een foto bekijken. Afb 5 is gemaakt met een diafragma van f/3.2. De app leert ons nu dat er een DoF zou moeten ontstaan van 0,4 cm. Het is zo smal geworden met deze halve cm dat we dit eenvoudig zouden moeten kunnen zien.
Maar kijken we naar de foto dan zien we duidelijk dat alles in het gezicht en ook een deel van het haar scherp worden afgebeeld. En dat zou niet kunnen op een kop die meer dan 3 cm diep is. We krijgen hierdoor steeds minder vertrouwen in de app, tenminste, als het gaat om berekeningen voor deze macro-opnames. We hebben het natuurlijk alleen hiervoor getest.
Handmatig berekenen
We besluiten om een en ander daarom toch ook maar eens handmatig na te berekenen. De wiskundige formules worden hiervoor van stal gehaald.
We komen daarmee voor de foto met f/3.2 op de nabijgrens voor de scherpte op 47,84 cm en de vergrens scherpte op 48,16 cm waardoor de totale scherptediepte 3,13 mm wordt. Dit komt veel meer overeen met wat we terugzien in onze laatste foto.
Ervaringen met de app
Wanneer we deze DoF-calculator app gebruiken en voeren met de waarden die we hebben gebruikt voor het maken van verschillende macro-opnames, dan blijkt dat de resultaten voor de berekening van de DoF niet overeenkomen met wat we constateren en ook niet met wat we handmatig berekenen.
Toch is niet bekend dat de door ons geteste app niet zou deugen. We hebben hier nog even naar gezocht op het internet, maar niemand rept hierover. En misschien is er ook helemaal niet echt iets mis.
De grote verschillen tussen DoF-calculators komen immers vrijwel altijd door verschillende aannames en definities onder de motorkap. Bijvoorbeeld welke definitie wordt gebruikt voor de ingevoerde afstand. Is dat de afstand vanaf het sensorvlak of vanaf de voorkant van de lens?
In de berekeningen worden ook de Circles of Confusion meegerekend die per sensor kunnen verschillen en daarmee invloed uitoefenen op de uitkomst. In deze app wordt daar wel naar gevraagd doordat je het type camera moet kiezen. Maar wie weet exact wat er achter de schermen gebeurt?
Jammer genoeg worden dit soort apps vrijwel nooit voorzien van een goede handleiding. Evenmin worden ze meestal niet goed technisch gedocumenteerd zodat je proefondervindelijk moet ervaren hoe hij waarschijnlijk zijn berekeningen uitvoert. Deze app vormt op dit laatste overigens wel een uitzondering. De sourcecode is namelijk publiek beschikbaar gemaakt zodat de technische werking door specialisten nageplozen kan worden.
Het is belangrijk om te weten dat de interne focus van macrolenzen ervoor kan zorgen dat de optische hoofdvlakken verschuiven, wat een effect kan hebben op de uitkomst. Dit wordt waarschijnlijk niet meegenomen in de berekeningen waardoor berekeningen voor macro-opnames wat dat betreft sowieso minder betrouwbaar zullen zijn. Iets wat wij wel in onze handmatige berekeningen hebben verwerkt.
Conclusie
Werken deze apps nu goed of slecht? Dat kun je niet zo maar stellen op grond van onze testjes. Wel mogen we de conclusie trekken dat wat je ziet niet klakkeloos aangenomen kan worden.
Aan de andere kant, het zijn vast geen domme jongens en meisjes die dit soort software ontwikkelen. Er kunnen zich nu eenmaal omstandigheden voordoen waardoor de uitkomsten afwijken met de praktijk. Als je dat in het achterhoofd houdt, kunnen deze app's het leven van de fotograaf vast en zeker een stuk eenvoudiger maken.