Wat doet en hoe werkt een polarisatiefilter? Haalt het echt schittering uit een foto? Welkom in de magische wereld van licht!
Waarom een polarisatiefilter?
Landschapsfotografen beschouwen het polarisatiefilter vaak als een essentieel item voor het maken van goede landschapsfoto’s. Dit vooral omdat het schitteringen en ongewenste reflecties tegenhoudt.
Met behulp van een polarisatiefilter krijg je beelden met een betere kleurverzadiging en meer contrast. Helderblauwe luchten worden donkerder en de reflectie op een wateroppervlak neemt sterk af zodat je onder water de stenen beter ziet liggen (zie afb 1).
Een polarisatiefilter vermindert een bepaald soort waas uit de foto en voorkomt schittering en reflectie. Omdat je dit alleen met een polarisatiefilter kunt bereiken en je dit niet tijdens de nabewerking in bijvoorbeeld Photoshop kunt doen, is dit in een aantal gevallen een onmisbaar stukje gereedschap. Maar hoe komt het nu dat het gebruik hiervan dit effect heeft? Om dat te kunnen begrijpen, moeten we een beetje de natuurkunde in duiken.
Lichtgolven
Licht ontstaat doordat een elektron naar zijn oorspronkelijke baan terugkeert. Energie in de vorm van een foton (een lichtdeeltje) komt daarbij vrij. Deze foton vliegt als het ware weg en afhankelijk van de schil waarin de elektron naar toe terugkeert wordt de kleur van het lichtdeeltje bepaald.
Het belangrijkste voor nu van dit stukje natuurkunde is dat licht bestaat uit lichtdeeltjes die een bepaalde richting op vliegen. Maar ze gaan daar niet in een rechte lijn naar toe. De lichtdeeltjes volgen daarvoor een bepaalde route.
Een foton kan tijdens het wegvliegen op en neer gaan. We noemen dit lineair gepolariseerd licht. In afb 2A zien we hoe lineair gepolariseerd licht zich gedraagt. Het lichtdeeltje (foton) gaat op en neer (gerepresenteerd met de rode pijl). Tegelijkertijd beweegt hij naar rechts (gerepresenteerd door de gele pijl) waardoor het lichtdeeltje in de ruimte een sinusvormige lijn volgt.
Een foton kan, in plaats van op en neer gaan, ook een cirkelbaan volgen. Dit wordt circulair gepolariseerd licht genoemd. In afb 2B is dit schematisch voorgesteld. Terwijl de foton cirkeltjes draait beweegt hij voort. De baan die het lichtdeeltje daarom in tijd aflegt ziet er hierdoor uit als een spiraal met een ronde doorsnede.
Met elliptisch gepolariseerd licht volgt het lichtdeeltje geen lijn of een cirkel, maar een ellips. Ook hierbij ontstaat een spiraal, maar wel een die aan een kant dikker is dan aan de andere kant. Een schematische voorstelling hiervan is in afb 2C te zien.
Ongepolariseerd licht
Het licht dat van de zon of bijvoorbeeld een lamp vandaan komt, is ongepolariseerd. Dat wil zeggen dat het zowel lineair als circulair en elliptisch gepolariseerd licht bevat. Valt dit ongepolariseerde licht op een wateroppervlakte, dan kan het gereflecteerde licht (deels) anders gepolariseerd worden dan het opvallende licht. Er ontstaat reflectie, schittering en verstrooiing.
Wanneer we ongepolariseerd licht door bepaalde doorzichtige materialen laten gaan, kan het worden gescheiden. Delen van het licht kunnen daarbij verwijderd worden zodat alleen lineair gepolariseerd licht overblijft. En dat is nu net wat in polarisatiefilters plaatsvindt. En dat is nuttig binnen de fotografie omdat lineair gepolariseerd licht deze waas of schittering niet laat zien.
In afb 3 zien we hoe ongepolariseerd licht het polarisatiefilter binnendringt. Alleen het lineair gepolariseerd licht komt door dit filter heen, de rest van het ongepolariseerd licht wordt door het polarisatiefilter geabsorbeerd.
Het polarisatiefilter
Het polarisatiefilter laat dus niet alleen het lineair gepolariseerd licht door, het absorbeert ook al het meeste van het niet-lineaire gepolariseerde licht. Een polarisatiefilter kan daarom vergeleken worden met een soort zeef die dingen achterhoudt.
Als we deze analogie doortrekken dan beschikt deze zeef over langwerpige gleuven. De in een lijn op en neer gaande lichtdeeltjes kunnen deze gleuven gemakkelijk passeren, maar de draaiende lichtdeeltjes hebben daar veel meer moeite mee. Die zullen dus veelal stranden en niet door het filter heen kunnen komen.
Het filter draaien
Maar let op, heen en weer gaan kan natuurlijk van boven naar beneden, maar ook van links naar rechts of diagonaal en dat in iedere hoek. En dat komt ook voor.
In afb 4A is een deel van een lichtgolf te zien. Alleen de elektrische golf is getekend, de magnetische golf hebben we weggelaten om het model zo simpel mogelijk te houden. We zien de richting van de lichtgolf naar rechts lopen, weergegeven door de gele pijl. De elektrische golf staat loodrecht op de richting van de golf en beweegt zich in dit voorbeeld alleen in de richting van de Y-as, niet in de richting van de X-as.
Maar lang niet al het lineaire gepolariseerde licht beweegt zich dus alleen over de richting van de Y-as. De golf staat weliswaar altijd loodrecht op de richting van de golf, maar kan ten opzichte van de X- gedraaid zijn. Er kunnen daardoor fotonen zijn waarvan de golf bijvoorbeeld juist op de X-as uitslaat of deels op de Y- en X-as (zie afb 4B). Als we alle mogelijkheden van het lineaire gepolariseerde licht bekijken, dan beslaan ze hierdoor een ‘pijp’ aan mogelijkheden (zie afb 4C).
Maar het polarisatiefilter bevat gleuven in een bepaalde richting. Het laat dus alleen lineair gepolariseerde licht door dat in de richting van die gleuven op het filter afkomt (zie afb 5). Dat is dan ook de reden dan een polarisatiefilter altijd gedraaid moet kunnen worden wanneer hij op het objectief wordt bevestigd. Hij bestaat daarom uit twee delen: het deel waarmee hij wordt vastgezet op het objectief en het filter dat daar draaibaar in is aangebracht.
Omdat een polarisatiefilter licht tegenhoudt, komt er vanzelfsprekend minder licht op de sensor terecht. Wanneer je door de viewfinder kijkt en je ziet niet veel verschil in lichtsterkte met de situatie zonder polarisatiefilter, dan is het filter niet in de juiste positie gedraaid. Je draait hem zo, dat de lichtsterkte het meest is afgenomen. Je weet daardoor dat zoveel mogelijk licht wordt uitgefilterd en je dus voornamelijk lineair gepolariseerd licht vanuit een bepaalde richting hebt overgehouden.
Theorie en praktijk
In theorie komt alleen het lineair gepolariseerd licht vanuit een bepaalde richting op de sensor, maar dat is niet het geval. We zijn niet in staat polarisatiefilters te maken die ander licht voor 100% tegen kunnen houden. Daarom zegt men van polarisatiefilters dat ze schittering tegengaan, maar niet dat ze dit geheel kunnen voorkomen.
Wanneer je een polarisatiefilter gebruikt om de schittering van metaal tegen te houden, dan kom je soms bedrogen uit. Dit komt omdat als hier gesproken wordt over schittering, we situaties bedoelen waarin licht wordt gebroken en daardoor verstrooid raakt. Het ziet er dan soms uit als schittering of als een waas. Maar licht dat een glanzend oppervlakte raakt, zoals dat bij metaal het geval is, wordt gewoon gereflecteerd. Dat is niet verstrooid en kan dus gewoon als lineair gepolariseerd licht richting de camera komen.
Circulaire polarisatiefilter
Wanneer je een polarisatiefilter aanschaft, krijg je vaak een circulaire polarisatie filter (CPL) aangeboden. Een dergelijke filter werkt in eerste instantie als een lineaire polarisatie filter zoals beschreven maar zal, na absorptie van het niet gewenste licht, het lineair gepolariseerde licht omzetten naar circulair gepolariseerd licht (zie afb 6). Dit wordt gedaan omdat circulair gepolariseerd licht nodig is voor een goede werking van de autofocus en bepaalde lichtmetingssensoren. Die werken namelijk niet altijd even goed op basis van lineair gepolariseerde licht. Het effect voor de fotografie blijft echter hetzelfde.