Wat maakt fotografie uniek? Foto’s kunnen ons in verbinding brengen met onze eigen geschiedenis. En dat terwijl die geschiedenis voorbij is. Alleen dat aspect maakt fotografie al tot een heel bijzonder medium.
Oude foto’s
Ik ben enkele jaren geleden door erfenis de trotse bezitter geworden van de foto’s die in mijn familie bewaard zijn gebleven. Vakantiefoto’s, foto’s van etentjes, opnames gemaakt tijdens huwelijken en andere feesten. Ik vond een foto terug nadat ik net de Heilige Communie had gedaan in de katholieke kerk en ik daarna tussen mijn opa en oma op de bank zat. Er zitten zelfs foto’s tussen van mensen die opgebaard liggen. Geschiedenis dus.
Al bladerend door oude fotoboeken vind ik mijn inmiddels overleden moeder als jong meisje terug. De foto is bij een fotograaf gemaakt, tijdens haar Hellige Communie. Iets wat ik vreemd vind, want veel geld was er in deze familie nooit, dus waarom werd deze foto bij een fotograaf gemaakt? Omdat ze zelf geen camera hadden? Ik zal het nooit weten.
Op een andere foto zie ik mijn lieve opa en oma. Het is hun trouwfoto. Zij groeiden op nog voor de eerste wereldoorlog. Toen ze klein waren reden er in hun straat, die nog ongeplaveid was, paard en wagen door het zand. Er bestond geen televisie of telefoon en men sliep in een bedstee. De huiskamer werd verwarmd met kolen.
Als ik naar hen kijk, kijk ik naar mensen die Koning Willem III als koning hadden gekend. Ik kijk naar mensen die de troonopvolging door Wilhelmina vierden toen de koningin-regentes Emma overleed. Ze hebben de bevrijders na de Tweede Wereldoorlog ontmoet en verwelkomt. Op een bepaalde manier ontroeren deze foto’s mij.
Contact met verleden
Dit laat zien wat fotografie kan doen. Het kan een direct contact met ons verleden bewerkstelligen. Dit is uniek aan fotografie omdat bijvoorbeeld schilderkunst of beeldhouwwerk altijd een interpretatie toont van wat de schilder denkt te hebben gezien of gedacht.
We praten nu natuurlijk wel over foto’s die niet zo zijn nabewerkt dat daardoor de werkelijkheid geweld is aangedaan. Wat we zien was er echt. Dit soort foto’s lijken daarmee op een kopie uit een kopieerapparaat.
Wat intrigeert is dat deze kopieën de tijd laten bevriezen. Op de foto blijft mijn moeder altijd dat jonge meisje, mijn opa en oma dat net getrouwde echtpaar. Een foto herhaalt, iedere keer als je hem ziet, datzelfde moment. En dat terwijl dat moment zelf nooit meer zal en kan plaatsvinden.
Om die reden hebben sommige foto’s voor mij een enorme waarde gekregen. Niet zozeer toen ze werden gemaakt, maar ergens op een moment daarna. Gestorven vrienden en verdwenen momenten liggen als foto’s tastbaar voor me, terwijl de gebeurtenissen opgelost zijn.
Concreet
Hoewel de gebeurtenis op een foto nooit meer plaats zal vinden is dat wat op een foto staat altijd concreet. Het gaat bijvoorbeeld om een persoon die op een bepaald moment iets deed of zich ergens bevond.
Daarom praat je bij foto’s eigenlijk altijd over wat erop te zien is. Bij veel kunstvormen gaat het soms vooral om de stijl, wat ermee bedoeld wordt of om het proces. Maar foto’s bekijken we veelal alleen om te achterhalen wat erop staat.
En daarom zijn niet aangepaste foto’s altijd foto’s van concrete zaken die echt hebben bestaan op een bepaald moment. Het is juist deze koppeling met tijd, en daarmee met vergankelijkheid, wat fotografie extra aantrekkelijk maakt.
Herinnering
Van veel klanten die de wens hadden boudoirfoto’s te krijgen, kreeg ik hetzelfde te horen als wat gezegd wordt van schoolfoto’s: als herinnering voor later.
Ondanks dat mensen zich proberen te verzetten tegen het ouder worden, beseffen ze tegelijkertijd dat verandering niet tegen te houden is. Het bevriezen van de tijd, of het nu in bewegende beelden is of met behulp van fotografie, is een methode om het nu vast te leggen voor later.
Soms vraag ik mij bij foto’s weleens af wat je ermee moet. Hebben we echt wel al die foto’s van dit Sinterklaasfeest nodig, hoeveel foto’s heb je nodig van de kat? Maar als een goede vriend plotseling overlijdt, zoals mij onlangs is overkomen, dan valt op hoe moeilijk het is om een foto te vinden die echt helemaal hem is.
Juist omdat een foto geklonken is aan de tijd zien we op de foto ook alleen dat wat op dat moment zichtbaar was. Omdat niemand alles tegelijkertijd uitstraalt, zal ook geen foto de gehele persoon kunnen representeren. Een geheel leven in een foto vangen is daarom een onmogelijke zaak.
Maar sommige foto’s hebben dat toch of zitten daar heel dichtbij. “Typisch hem of haar”, zeggen we dan. En juist die foto krijgt dan een enorme waarde van hen die dat erin zien.
Perceptie
Van foto’s kan veel verteld worden. Of op de juiste plek scherp is gesteld, of hij onder- of overbelicht is en of de kleren kloppen. Maar het aspect ‘persoonlijke waarde van de foto’ valt niet te bediscussiëren.
In de nalatenschap die ik kreeg bevinden zich foto’s van mensen die ik nooit gekend heb en waarvan ik niet eens de relatie ken. Was dit een zus van mijn oma? Een tante? Een vriendin? Ik zie weinig gelijkenis met mensen die ik verder ken. Ze heeft Joodse trekken, wie zou dat kunnen zijn? Ik kan haar helemaal niet plaatsen. Daarom kijk ik neutraal naar haar foto, maar voel ik toch een zekere onrust. Zou deze foto niet beter in handen kunnen komen van iemand die haar wel kan plaatsen en daardoor zal eren? Maar hoe vind ik die? In mijn handen heeft deze foto weinig waarde, maar voor een ander kan het veel betekenen.
Als in het verleden iemand de pasfoto van mijn beste vriendin zag staan op mijn bureau, dan reageerden ze vaak met iets als “Leuk meisje! Grappig, tegenwoordig zou je niet snel meer zo’n bril dragen.” Maar voor mij is die foto van onschatbare waarde en zie ik er niets grappigs in. Ze is lang geleden overleden en Ik mis haar na deze dikke 40 jaar nog steeds iedere dag. Ik zie geen leuk meisje, geen bril uit die tijd. Ik zie een zielsverwant die heel dicht aan mijn hart ligt, nog steeds. Daarom laat ik hem niet meer zien en ligt hij verborgen in mijn bureaulade.
Samenvatting
Fotografie levert een paradox op. Een foto kan een moment tonen dat onherroepelijk voorbij is, maar toch werkelijk heeft bestaan. Daardoor creëert het een paradox. We zien het nu op de foto, maar het bestaat niet meer. Het bestaat dus en bestaat tegelijkertijd niet. Het is daardoor aanwezig en ook voorbij.
Hoewel technisch van alles over een foto te vertellen is, valt de waarde die men aan een foto toekent niet te bediscussiëren. En die waarde kan in de loop der tijd veranderen. Tot het moment komt dat niemand er meer waarde aan hecht. Dan is het moment aangebroken om de foto weg te doen.