Soms schiet het je zo te binnen, soms duurt het weken voordat je een goed idee voor een shoot hebt. Hoe kunnen we onze creativiteit activeren?

Iedereen is creatief

Een van mijn klasgenoten bleek uitermate creatief in het verzinnen van pratical jokes op de middelbare school. Maar iets verzinnen om te maken voor Sinterklaas, dat lukte hem niet zo maar. Creativiteit manifesteert zich nu eenmaal in verschillende vormen. Creativiteit is dan ook niets anders als het vermogen om nieuwe dingen te bedenken. Of, beter nog, nieuwe combinaties te vinden. En niet in iedere situatie kunnen we dit even goed.

Wat zet ons aan om dingen te bedenken? Meestal ontstaat dat doordat we zoeken naar een antwoord op een vraag. Hoe kunnen we iemand voor de gek houden? Hoe komt het eigenlijk dat een mier precies weet waar suiker te vinden is? We bedenken op dit soort vragen een antwoord. Daarvoor verzamelen we onbewust wat we hier al over weten en combineren dat tot een nieuw inzicht.

Hoe zouden we reizen in het jaar 2967? Ook op vragen waarvan we het antwoord niet weten bedenken we een antwoord op basis van wat we al weten. Het antwoord komt dus nooit geheel en al uit de lucht vallen. Zelfs niet bij dit soort vragen. Alle creatieve ideeën vinden hun oorsprong ergens in het bestaande.

Creativiteit komt voort uit het beantwoorden van vragen door dingen die we al kennen te combineren tot iets nieuws. Je zou het ook een reactie kunnen noemen op een vraagstuk. We bedenken daarvoor meestal geen nieuwe dingen, maar nieuwe combinaties. Creativiteit heeft dus alles met rangschikken en integreren te maken. Weten wat de blauwdruk van een leuke situatie is en dat met zaken combineren tot een nieuwe situatie, zorgde er op onze school voor dat we weer een nieuwe pratical joke kregen om ons mee te kunnen vermaken.

In een toonladder bevinden zich maar weinig noten. Toch is gebleken dat door andere rangschikkingen en combinaties de diversiteit in muziek zowat eindeloos lijkt te zijn. Mogelijkheden genoeg dus, maar ook beperkingen. Want niet iedereen kan even gemakkelijk noten rangschikken,  pratical jokes verzinnen of bedenken hoe het reizen er in 2967 uit zal zien.

Toch beschikt iedereen over het vermogen bestaande zaken op een nieuwe wijze te combineren. Er is altijd wel iets wat je op dat gebied wel kunt. En dus is iedereen creatief. Creatief louter en alleen koppelen aan het maken van een kunstwerk is een veel te beperkte opvatting over creativiteit.

Onderzoek

Als fotograaf activeer je de eigen creativiteit vooral door goed naar dingen te kijken. Wat zie je precies en waarom zie je dat? Wat valt op? Hoe valt het licht op dat moment en waardoor komt dat? Hebben de dingen die je ziet een relatie met elkaar en hoe verhouden die zich?

Ik geef mijn studenten soms als opdracht om naar elkaar te kijken en hardop te vertellen wat ze zien als voorstudie voor het maken van portretten. Niet zelden vertellen ze achteraf dat ze dat spannend vonden, maar ook leuk en interessant. En vooral dat ze er veel van geleerd hebben. Ze vertellen dan dat ze bij elkaar, ondanks dat ze elkaar goed kennen, toch nieuwe dingen ontdekten. Dat hadden ze niet verwacht.

Door ze aan te laten geven wat het met hun doet wat ze zien, komen ze in beweging. “Ik zie dat je vaak naar beneden kijkt, dat komt bij mij over alsof je het moeilijk vindt dat ik naar je kijk.” Het brengt onderbewuste gevoelens en niet uitgesproken aannames en vooroordelen naar boven en de persoon waarover het gaat begrijpt hierdoor tegelijk beter wat zijn of haar gedrag bij een ander teweegbrengt, al schuilt er soms een heel andere bedoeling achter.

Door je nu af te vragen hoe je de ander zou willen portretteren, merk je dat je hiermee inspiratie hebt opgedaan. Zo eenvoudig wordt creativiteit soms geactiveerd. Dat kan natuurlijk ook door jezelf voor te nemen iets anders te proberen als wat je normaal zou doen, maar dan moet je nog wel iets anders bedenken. Ook daar is een truc voor. Dat kan door de antagonisten op te zoeken.

Antagonisten

Stel dat je een bepaalde persoon of een landschap opnieuw op te foto gaat zetten maar die foto’s beginnen steeds meer op elkaar te lijken omdat ze bijvoorbeeld allemaal even lief zijn of genomen vanuit dezelfde locatie. Zoek dan naar de tegenhanger (de antagonist) van dit beeld. Wat als ik hem of haar nu eens woest op de foto zou zetten, of verdrietig of erg blij. Wat als ik dit landschap zou fotograferen vanaf die weg? Wat gebeurt er dan?

Ieder uitstapje leidt weer tot een nieuw uitstapje. Deze manier van werken zorgt er voor dat je niet snel last van een creatieve blokkade zult krijgen maar juist meer mogelijkheden ziet dan dat je in praktijk zult kunnen realiseren. Begin gewoon met de woorden “Wat als” en vul het dan verder in. Wat als zij had geleefd in 1856? Wat als ik daar zou staan? Wat als zij dronken zou zijn geweest? Wat als ik deze foto ’s nachts zou nemen? Wat als hij de prins van de onderwereld was?

Nieuwsgierigheid

Creativiteit komt voort uit nieuwsgierigheid. Willen weten hoe iets zit. Omdat een wetenschapper net zo nieuwsgierig is als een kunstenaar, beschikt deze over minstens zoveel creativiteit. Want zonder creativiteit vindt de wetenschapper geen verklaring voor hetgeen onderzocht wordt. En zonder dezelfde creativiteit vindt de fotograaf geen goede reden om een foto te maken. Een foto is immers een antwoord of reactie op de gestelde vraag.

Een creatieve fotograaf is dus vooral een nieuwsgierige fotograaf. Wat gebeurt daar? Waarom gebeurt dat? Hoe ziet het er daar uit? Dat zijn de basisvragen waarop fotografie is gebaseerd. Zonder die nieuwsgierigheid komt er weinig creatiefs van terecht. Als je weinig creativiteit voelt dan kan dat dus goed komen omdat je geen vragen (meer) stelt. Hoogste tijd voor verandering!

Verandering

Verandering van spijs doet eten, zegt het spreekwoord. Voor creativiteit geldt dat zeker. Door erop uit te trekken, nieuwe dingen te bekijken en op een andere manier naar hetzelfde te kijken, activeer je creativiteit. Maar dan alleen als je deze nieuwe dingen niet zo maar aan je voorbij laat trekken, maar wanneer je jezelf daarbij ook afvraagt waarom ze er zijn en wat het met je doet.

Ik bekeek onlangs met een aantal studenten het Laatste Avondmaal van Leonardo da Vinci. Ze keken maar zeiden weinig. “Wat valt je op?”, vroeg ik. Dat bleek niet veel. Toen ging ik vragen stellen. Waarom zit hij in de schaduw? Waarom lijkt Johannes naast Jezus op een vrouw? Waarom zitten ze aan een kant van de tafel? Waarom zitten ze in groepjes van drie? Waarom kijkt Jezus niet naar zijn discipelen? Waarom ligt er een zoutvaatje omgegooid? Vanwaar de drie ramen? En bij iedere vraag veerde de studenten op, ze leken wel wakker te worden. Het waren goede vragen, vonden ze. En de antwoorden op de vragen verbaasden ze. Maar de slotvraag bleef het langste hangen. “Waarom moest ik die vragen stellen, waarom stelden jullie die vragen niet?”

Nieuwe dingen leveren niet automatisch nieuwe impulsen op. Je moet er wel vragen over stellen. Mensen die musea bezoeken en de kunstvoorwerpen slechts bekijken, krijgen daar maar weinig inspiratie voor terug. Juist hier geldt dat je vragen moet stellen. Waarom heeft zij het zo gemaakt? Waarom werden deze kleuren gebruikt? Is dat zelfportret hoe hij er uit zag of zoals hij zichzelf zag? Waarom alleen een kubus? En vooral, wat voel ik daarbij? Wat doet het met mij? Trekt het mij aan of stoot het mij af? Waarom?

Kleine kinderen zijn wat dat betreft goed als voorbeeld te nemen hoe je de wereld vragend tegemoet kunt treden. Zij kunnen de oren van de kop vragen. Waarom moet er zout in? Waarom wordt de ene bloem rood en de andere geel? Waarom word je minder moe op een fiets? Waarom bestaan er geen heksen?

Jammer genoeg leren we kinderen af vragen te stellen. We noemen dat zeuren omdat we merken dat zij meer vragen hebben dan wij kunnen beantwoorden. En iedere vraag van een kind lijkt een volgende vraag bij hen op te roepen. Wij zijn niet voor niets het meest creatief als we jong zijn!

Kinderen treden de wereld onbevangen toe. Als volwassenen hebben wij echter de neiging om in een veilige wereld rond te draaien. We zoeken eerder naar veiligheid dan naar verbreding. Maar de echte vragen openbaren zich juist in de werelden die we niet zo goed kennen. Daarom is reizen heel goed voor de creatieve ontwikkeling en activatie, maar ook het bezoeken van evenementen waar je normaal gesproken niet zo snel heen zou gaan.

Een fotomodel nodigde mij eens uit voor een evenement waar ik normaal gesproken niet zo snel heen zou gaan. Maar bewapend met een camera dat als een soort glazen wand virtuele bescherming bood tussen mij en de voor mij onbekende wereld, kwam ik in aanraking met zaken die ik anders nooit zou hebben gezien of ervaren. Het was in het begin eng, maar o zo lonend! Omarm het andere als je creatief wil worden!

Uniek zijn

Soms wordt weleens aangenomen dat je pas echt creatief zou zijn wanneer je uniek werk maakt. Dat is echter discutabel. We leven in een tijdperk dat het meeste wel is gefotografeerd. Van de Sagrada Família in Barcelona zijn duizenden foto’s gemaakt. Moeten we er daarom maar mee stoppen?

Een foto hoeft niet uniek te zijn om als antwoord te dienen op mijn vraag. Voor mij is hij uniek omdat hij mij antwoord geeft. Het laat zien wat mijn antwoord op die vraag is. Hebben meerdere mensen hetzelfde antwoord gegeven, dan steunt mij dit hooguit in de gedachte dat ik niet de enige ben die deze vraag heeft gesteld. Uniek zijn is geen doel maar een gevolg van nieuwe gevormde combinaties.

Het unieke aan een foto is niet dat hij nooit eerder is gemaakt. Het unieke is dat ik hem heb gemaakt. Er zit een stukje van mij in. Als ik dezelfde foto maak als dat een ander heeft gemaakt omdat ik hem na doe, dan is de foto niet meer uniek. Op dat moment probeer ik hem er in te leggen, niet mijzelf. Het is dan niet veel meer dan een reproductie. Nadoen is oefening, ontdekken hoe iets gemaakt is. Dat kan nuttig zijn, maar het leert ons niet waarom het werk is ontstaan. Op welke vraag het een antwoord is.

Hard werken

Creativiteit is niet iets wat aan komt waaien. Het is hard werken. Je zit niet op de bank en wordt ineens creatief. Je bent niet passief, maar actief als je creatief bent. Het is vragen stellen en beantwoorden.

Vaak, wanneer je op deze manier aan het werk bent, volgt een bepaalde mate van teleurstelling. De foto heeft niet dat wat je ervan verwacht had. Hij is niet goed genoeg of geeft je niet het juiste gevoel. En juist daar begint het echte werk, want dan mag je niet opgeven maar moet je juist doorgaan. Dit vormt de basis van kwaliteit. Dat creëren wat wel het juiste antwoord is op de vraag. En niet stoppen voordat je het gevonden hebt.