Sommige mensen vragen zich af of zij wel echt als fotograaf geld zouden mogen verdienen. Want zouden ze daar wel goed genoeg voor zijn? Het imposter syndrome komt ook bij afgestudeerde fotografen vaker voor dan dat je zou denken.
Het imposter syndrome
Veel mensen kennen de angst dat ze, wanneer ze bijvoorbeeld een nieuwe baan krijgen, die waarschijnlijk helemaal niet goed verwachten te kunnen vervullen. Ze zijn wel voor de job aangenomen, maar dat moet een vergissing zijn geweest. Maar nu zijn ze aangenomen moeten ze er wel aan gaan geloven. Komt dat wel goed? Het zal vast niet lang duren voordat men er achter komt wat ze echt in huis hebben en daardoor een teleurstelling blijken te zijn.
In feite voel je je in die positie een soort oplichter of bedrieger. Want je gaat er vanuit dat je bewust of onbewust een beter beeld van jezelf hebt gecreëerd dan dat je werkelijk te bieden hebt. Dat mensen je te hoog inschatten. Je vergelijkt jezelf met anderen en gaat er vanuit dat zij het allemaal vast beter kunnen dan jij. Want wie of wat ben jij nu als fotograaf? Psychologen noemen dit niet voor niets het impostor syndroom of, in duidelijker Nederlands, het bedriegerssyndroom.
Als docent van fotografiestudenten heb ik de meest getalenteerde mensen tot fotografen mogen opleiden die na hun opleiding mij een mailtje stuurden met als vraag: "Ik zou graag een heel eerlijk antwoord willen hebben op deze vraag, zie je mij echt als fotograaf of als iemand die wel leuke kiekjes maakt?" Hieronder bevonden zich mensen die met de hoogste cijfers en veel complimenten hun opleiding hadden afgerond.
Waarom komt dit zo vaak voor bij fotografen? Een vak als fotograaf is een bakermat voor het bedriegerssyndroom. Immers, iedereen denkt te kunnen fotograferen en er verstand van te hebben en het internet staat vol met prachtig creatief werk waarover je kunt twijfelen of je dat ooit zelf zou kunnen maken. Je vergaapt je aan het werk van anderen en bent opgeleid om kritisch naar het eigen werk te kijken.
Redenen genoeg dus om te denken dat je misschien niet zo bijzonder bent en zeker niet zo goed dat je een opdracht zou kunnen of mogen krijgen, laat staan er geld voor mag ontvangen. Krijg je dan toch een opdracht, dan voel je je door dit syndroom een soort bedrieger. Een oplichter die bang is betrapt te zullen worden. Dat zal slechts een kwestie van tijd zijn, verwacht je.
Creatieve geesten
Creatieve mensen blijken vaker last te hebben van het imposter syndrome. En vrouwen in hogere mate dan mannen hoewel zij er net zo goed last van kunnen hebben. Over de redenen hiervan wordt nog gespeculeerd en er wordt dan ook aanvullend onderzoek naar gedaan. Het blijkt in ieder geval te kort door de bocht te zijn om aan te nemen dat het hier altijd om onzekere mensen zou gaan. Wel is bekend dat mensen die een hogere opleiding hebben genoten en perfectionistisch van aard zijn, hier eerder onder gebukt kunnen gaan dan anderen.
Om met deze gedachten om te kunnen gaan is het belangrijk om te weten waar je als fotograaf precies bang voor bent. Waarschijnlijk is dit om niet aan de verwachtingen te voldoen. Maar over welke verwachtingen hebben we het dan eigenlijk? Zijn dat de verwachtingen van de klant of zijn het de verwachtingen waarvan jij aanneemt dat die bestaan maar die helemaal niet zo realistisch zijn?
Jezelf neerhalen
Het imposter syndrome is een van de mogelijkheden om er zelf voor te zorgen dat je als fotograaf niet succesvol wordt. Het werkt immers destructief als een naar mannetje dat op je schouder zit en in je oor fluistert dat je niet goed genoeg bent.
Nu zul je misschien denken dat, door goede resultaten neer te zetten, dat mannetje zijn mond wel dicht gaat houden. Maar zo blijkt dat meestal niet te werken. Mensen met het imposter syndrome gaan soms wel erg hard werken (tot een burn-out aan toe) om te proberen het hoogst mogelijke te bereiken, maar het mannetje neemt daar meestal toch geen genoegen mee.
Angst en opportunisme
Laten we dit mannetje eens op een andere manier bekijken. Hij bedoelt het namelijk allemaal niet zo slecht, al is het effect negatief. Hij zit in jouw oor te fluisteren omdat hij je wilt beschermen. Zodra hij een zeker risico aan ziet komen, waarschuwt hij je ervoor dat je dat beter niet kunt doen. Je zou schade op kunnen lopen. Door iets niet te doen lijkt hij je te beschermen tegen bijvoorbeeld afwijzingen of teleurstellingen. Wat dat betreft is het mannetje dus niets meer als een angst en angsten zijn er om je te beschermen.
Als je de angst volgt die door het imposter syndrome wordt opgewekt, dan raak je overtuigt dat de situatie waarin je zit onverdiend is. Waarschijnlijk omdat je geest je probeert te beschermen tegen leed dat je eerder ondervond in dergelijke situaties. De angst moet ervoor zorgen dat je in een veilige omgeving blijft. Maar veilig hoeft natuurlijk niet per se goed te zijn.
En een angst is, zoals we allemaal weten, vaak een slechte raadgever. Het is goed om bang te zijn voor vuur, maar je kunt je er wel lekker aan warmen. Als het aan angst ligt dan zet je het bij vuur meteen op een lopen en zul je jezelf er nooit aan warmen. We hebben dus nog wat nodig, naast angst, en dat is een bepaalde vorm van opportunisme. Maar naast deze tegenhanger van angst heb je ook een rechter nodig die oordeelt wat nu slim is om te doen: ons verstand. Daarmee zeggen we dat angst dus niet verkeerd is, opportunisme evenmin, maar dat beiden wel verstandig moeten worden afgewogen en daardoor in balans moeten komen.
Consequenties van het imposter syndrome
Mensen die niets tegen het imposter syndrome doen, blijven daar last van houden. Soms met ernstige gevolgen zoals een burn-out. Je ziet dat deze mensen op een gegeven moment alleen nog maar kiezen voor (hele) veilige situaties of om heel hard te gaan werken zoals hierboven beschreven. Wat je daarnaast ziet is dat ze hun successen blijven bagatelliseren. Kortom, geen goede basis om succesvol te worden als fotograaf.
Oplossingen
Wees realistisch. Niemand verwacht van een beginnend fotograaf dat die perfect werk aflevert. Verwacht dat dan ook niet van jezelf. Dat kan nu eenmaal niet. Als dat wel zou kunnen, dan zou het maar eenvoudig werk zijn.
Start een opdracht goed door met een (potentiële) klant te praten over de verwachtingen. Wat kun en wil jij leveren en wat wordt er verwacht van het proces en van het eindresultaat door de klant? Dat geeft rust. Daarnaast zul je zelf een goed onderscheid moeten gaan maken tussen dat wat je voelt en dat wat de werkelijkheid is. Bedenk daarom niet wat een klant volgens jou van iets vindt, maar vraag er gewoon naar. En ga daarbij het maken van fouten niet langer als blunders zien, maar als een instrument om dingen van te leren.
Praat over het imposter syndrome als je daar last van hebt. Vertel mensen welke angsten je hebt. Je zult verbaasd zijn hoe goed mensen daarop doorgaans reageren en hoe dit helpt om op een andere manier naar jezelf te kijken.
Realiseer je dat je zonder risico geen groei kunt realiseren. Je moet nu eenmaal proberen en experimenteren om nieuwe dingen te ontdekken. Niet in het bekende maar alleen in het nieuwe ligt ontwikkeling verscholen. En je moet nu eenmaal verschillende dingen proberen om de juiste weg te kunnen vinden. Accepteer daarom dat een aantal experimenten wel moeten leiden tot het inzicht hoe je iets niet moet doen. Dat hoort net zo goed bij leren als weten hoe het wel moet en is daarom net zo belangrijk om te doen!