Wat is de moeite van het fotograferen waard? Een goede maar ook moeilijke vraag die we zelfs filosofisch zouden kunnen benaderen. Want is alles wat bestaat niet de moeite van het fotograferen waard, of misschien toch niet?

Waarnemen is bestaan

We weten dat gammastralen bestaan, maar zien, proeven of horen doen we ze niet. Toch wil dat niet zeggen dat we ze niet waarnemen. Met instrumenten kunnen we gammastraling meetbaar maken en we weten dat gammastraling in het menselijk lichaam voor veel schade kan zorgen omdat het DNA in onze cellen beschadigd. Doordat we de gevolgen van de gammastraling ervaren weten we dat deze straling effect op ons heeft en dus bestaat.

Zijn er echter ook dingen die we helemaal niet kunnen waarnemen, ook niet indirect? Waarschijnlijk wel, maar dat kunnen we niet weten. We nemen ze immers niet waar, dus voor ons bestaan die dingen niet. We nemen ze niet alleen waar en ze hebben ook geen consequenties voor ons. Dus al bestaan ze, op ons hebben ze geen invloed en we merken ze niet op. Wat we niet waarnemen bestaat daarom niet voor ons.

Met behulp van een Geiger-Müller-teller kan gammastraling worden gemeten. Daarmee wordt de gammastraling waarneembaar. Met een camera kunnen we dingen laten zien waar anderen overheen kijken. Op deze manier kan fotografie meewerken om dingen voor ons te laten bestaan. Want al zou iemand het zelf kunnen zien, als hij het niet zelf waarneemt dan kan fotografie meewerken om die dingen te laten bestaan omdat de fotograaf hier met zijn foto’s de aandacht op laat vestigen en daarmee voortkomt dat het niet wordt waargenomen.

Fotografie kan dus een middel zijn om dingen voor ons te laten bestaan. Dit lijkt logisch, maar de basis van deze vraag (wat bestaat voor ons?) zorgde wel voor menig filosofisch geschil. Laten we eens kijken waarom dat zo is.

In a galaxy far, far away

Neem eens aan dat er ergens in het heelal een planeet is waarop, net als op aarde maar onafhankelijk van ons, leven is ontstaan. Dit leven heeft zich ontwikkeld, maar de planeet is zo ver van ons verwijderd dat we vele lichtjaren zouden moeten reizen om maar enigszins een beetje bij elkaar in de buurt te komen.

Deze leefgemeenschap heeft geen invloed op ons en is ontstaan zonder ons toedoen. Evenmin zijn wij ontstaan door toedoen van deze andere levensgemeenschap. De afstand tussen de planeten is te groot om invloed op elkaar te kunnen hebben. We hebben dan ook geen weet van hun bestaan, evenmin als dat zij kunnen weten over ons bestaan.

Bestaan ze dan wel?

Het ligt voor de hand om te stellen dat deze situatie zou kunnen bestaan en dat beide levensgemeenschappen dan naast elkaar bestaan, al hebben ze geen weet van elkaar. Toch waren er filosofen die stelden dat een object als een levensgemeenschap die we niet kunnen waarnemen en waar we geen weet van hebben, niet bestaat. Het bestaat pas wanneer we hem kunnen zien, ruiken of horen of wanneer we er op een andere manier kennis van hebben genomen.

George Berkeley (1685 - 1753) was een dergelijke filosoof. Hij meende dat wat we waarnemen altijd door de geest wordt waargenomen. En dus dat wat bestaat alleen in de geest bestaat. Esse est percipi: bestaan is waargenomen worden. Omgekeerd, word je niet waargenomen, dan besta je dus niet. Want bestaan doe je alleen in de geest.

Misschien is dat dan ook wel de reden waarom sommige mensen zich laten vereeuwigen op een schilderij of foto. Ze bestaan dan (kunnen waargenomen worden) ook nog op het moment dat ze al overleden zijn.

Bestaan wij dan?

Voor de andere levensgemeenschap, die ons niet kan waarnemen, bestaan wij niet. Wij bestaan niet in hun geest. Maar we bestaan toch? En dus als we niet worden waargenomen, bestaan we dan echt niet? Berkeley vond van wel omdat alles wat er is zou worden waargenomen door god. Al bestaat dus iets niet voor ons of voor de andere levensgemeenschap, voor god bestaat alles omdat hij alles zou waarnemen. Daarmee bestaat alles dus weer, al bestaat het niet voor ons.

Vanuit de mens

Als we ons beperken tot onze eigen waarneming, dan zouden we vanuit deze filosofische opvatting kunnen stellen dat iets wat wij niet waarnemen voor ons niet bestaat. Fotografie laat ons dingen zien (waarnemen) en is vanuit dat perspectief daarom een mogelijkheid om voor ons dingen te laten bestaan die daarvoor niet voor ons bestonden. Ze kan ons immers nieuwe dingen laten zien.

Een foto gemaakt aan het front van een oorlog maakt dat die oorlog bestaat. Net als een artikel in een krant die over het onderwerp gaat of een nieuwsbulletin op televisie dat hierover bericht. Waren die uitingen er niet geweest, dan hadden we de oorlog niet waargenomen en had hij niet voor ons bestaan.

We weten dat het ene medium niet dezelfde uitwerking op ons heeft als het andere. Veel mensen zijn heel gevoelig voor beelden, minder voor tekst. Lees je daarom over een vliegtuig dat in Peru is neergestort, dan zal dit vaak een andere impact hebben dan wanneer we daar een beeld van zien in de vorm van een foto of film.

Als we iets niet fotograferen

Laten we het eens omdraaien. Je fotografeert dingen die je waarneemt. Ze vallen je op, en daarom leg je ze vast. Dat kan om verschillende redenen het geval zijn. Je vindt de situatie bijvoorbeeld mooi of juist afschrikwekkend, je vindt het nuttig of belangrijk, vreemd of bijzonder, maar er is altijd een reden om iets te fotograferen. Dat kunnen bijvoorbeeld ook commerciële redenen zijn.

Sommige fotografen kijken net wat anders tegen dingen aan als andere mensen. Ze zien er iets anders in. Daarom helpen hun foto’s mee de dingen die we al kennen op een andere manier te gaan zien. Ze gaan daardoor op een andere manier voor ons bestaan.

Maar wat nu als we geen reden hebben om iets te fotograferen? We kennen immers zaken die we het fotograferen niet waard vinden. Juist deze zaken zijn in deze context interessant. Want wat is er zo onwaardig of onbelangrijk dat wij het de moeite van het vastleggen niet waard vinden? Je zou dit zelfs nog verder op kunnen rekken: wat is zo onbelangrijk dat wij het niet nodig vinden dat het waargenomen wordt en dus niet in onze geest hoeft te bestaan?

Als alles een eigen rol speelt in het totaal, dus over een eigen nut beschikt, dan zou alles een zeker bestaansrecht hebben en daarmee waargenomen (en dus gefotografeerd) moeten worden. Bestaansrecht betekent immers het recht om te bestaan en omdat dingen alleen bestaan in onze geest wanneer we ze waargenomen hebben, moeten we ze (laten) waarnemen.

Het belang

Vanuit menselijk perspectief is het nut van een object te beschrijven als de mate waarin dit object gunstig voor ons is. We kennen aan bepaalde zaken meer voordeel of bruikbaarheid toe en drukken dat uit in gunstiger en daarom belangrijker. Als iets belangrijk voor ons is, dan levert het meer voordeel op. Ontberen wij dit ding, dan ondervinden wij daar nadeel van.

Hoe belangrijker iets voor ons is, hoe belangrijker wij het vinden dat het bestaat en dus dat we dit waarnemen. Waarnemen is immers bestaan. Niet vreemd daarom dat we liever de voor ons belangrijke zaken fotograferen dan dat wat we minder belangrijk vinden.

Belangrijke mensen lieten zich vroeger graag portretteren. Een portret bevestigde het belang van een persoon. Waren er meer portretten van je gemaakt, dan was je belangrijker. Allemaal heel logisch wanneer je de toelichting hierboven tot je genomen hebt.

De conclusie

De conclusie waartoe dit alles leidt is dat alles de moeite van het fotograferen waard is, zeker wanneer we van mening zijn dat alles zijn plaats, rol en nut heeft en dus moet bestaan. Maar ook dat wij, bezien vanuit de mens, waarde in de vorm van belang toekennen aan dat nut en zaken van een voor ons groter belang meer zullen fotograferen dan zaken van een minder groot belang.

Sommige dingen worden hierdoor misschien maar heel weinig of nooit gefotografeerd. Maar dat maakt ze niet onbelangrijk maar slechts van minder nut voor ons. Ook dan bestaan ze natuurlijk nog steeds, want om in de woorden van Berkeley te spreken: ”God neemt ze allemaal waar en dus bestaan ze”.