Als je een scherm hebt met 1920×1080 pixels, dan spreken we over een standaard Full HD scherm. De beeldverhouding daarvan is 16:9. Foto’s beschikken vaak over een beeldverhouding van 2:3. Waarom is dat en wat doet dit?

Beeldverhouding

Als we het over beeldverhouding hebben, dan spreken we over de verhouding die er bestaat tussen de lengte en breedte van het beeld. Als een van de zijden twee twee zo lang is als de andere zijde, dan hebben we te maken met een beeldverhouding van 1:2.

Voor video is een beeldverhouding van 16:9 heel gebruikelijk (zie afb 1A). In de jaren tachtig van de vorige eeuw werd deze beeldverhouding beschouwd als de opvolger van de 4:3 beeldverhouding die gekozen was voor de toenmalige televisies. Deze 16:9 verhouding is prettig omdat je in een bioscoop bijvoorbeeld liever meer in de breedte wilt kunnen laten zien dan in de hoogte. Foto’s daarentegen worden door de meeste camera’s in een verhouding van 2:3 (afb 1C) geproduceerd.

Waar komt deze verhouding voor foto’s vandaan? In de geschiedenis van de fotografie bestonden er geen standaarden voor de maten van de film. Kodak heeft voor die standaard gezorgd. Kodak ontwikkelde een film van 24 mm x 36 mm die bekend zou gaan staan als de 35mm film of de kleinbeeldfilm. Deze film werd zo populair dat vrijwel alle camera’s die standaard zijn gaan overnemen.

Het resultaat van een foto van een digitale camera moest zoveel mogelijk gaan lijken op dat van een kleinbeeldcamera. Daarom werd het formaat van de full frame sensor afgeleid van de maten van de 35 mm film. De maat van een full frame sensor is daardoor ook 24 x 36 mm geworden. Dit heeft daarmee dus een beeldverhouding van 2:3 gekregen.

Er bestaan heel wat verschillende soorten sensoren. De APS-C sensor is bijvoorbeeld kleiner dan de full frame sensor. Maar een APS-C sensor beschikt wel over dezelfde beeldverhouding. Omdat de APS-C een veel gebruikte sensor is voor fotocamera's, worden veel foto's met een beeldverhouding van 2:3 gemaakt.

Er zijn tegenwoordig echter ook camera’s die beschikken over een sensor met een andere beeldverhouding. Denk bijvoorbeeld aan bepaalde Olympus camera's die over een sensor beschikken met een beeldverhouding van 4:3 (afb 1D). Een sensor die ook steeds meer in SmartPhones wordt verwerkt. In begin 2000 ontwikkelden Olympus samen met Kodak een aparte standaard voor dit formaat wat wel de ‘Four Thirds Sensor’ wordt genoemd.

Aanpassen

Na het maken van een foto is het goed mogelijk om het beeld af te snijden (te croppen). Als je dat niet aan beide zijden in dezelfde mate doet, verandert de beeldverhouding. Snijden we van een 24 x 36 mm opname 12 mm in de breedte af, dan houden we een 24 x 24 mm = 1:1 (zie afb 1B) beeldverhouding over.

Dit afsnijden kun je niet zo maar doen. Er schuilt een addertje onder het gras. Door het wijzigen van de beeldverhouding verandert namelijk ook de perceptie van de kijker. De kijker wordt anders een foto ingeleid als deze vierkant of langwerpig is. De beeldverhouding speelt daarom een belangrijke rol in hoe wij een foto ervaren.

Kijk eens naar schilderijen die in de afgelopen eeuwen zijn gemaakt. Daarvan valt op dat veel van dit werk in een verhouding ergens rond de 2:3 is gemaakt. Dat komt zo vaak voor, dat het geen toeval meer te noemen valt. In de geschiedenis vond men dit blijkbaar een ‘prettige’ of ‘handige’ beeldverhouding om mee te werken.

De keuze

Natuurlijk verandert met de tijd smaak, maar het is echt opvallend te noemen dat bijvoorbeeld vierkante schilderijen door de eeuwen heen een zeldzaamheid zijn, net als schilderijen met een beeldverhouding van 1:2 of meer.

Als je de beeldverhoudingen van schilderijen onderzoekt, dan valt daarnaast op dat er meer schilderijen afwijken met een grotere beeldverhouding dan met een kleinere. De conclusie die we hieruit kunnen trekken is dat een formaat dat richting het vierkant neigt, blijkbaar minder aantrekkelijk is. Een zeker verschil, maar ook weer niet te groot, tussen de lengte en breedte van het werk maakt een beeld blijkbaar visueel aantrekkelijker en/of praktischer.

Dat dergelijke zaken wellicht cultuur gebonden zijn, en misschien meer te maken hebben met gewoonte dan met bijvoorbeeld een onbewuste menselijke behoefte, is daarbij in dit kader nu wat minder interessant. Belangrijk om wel te weten is dat bepaalde beeldverhoudingen het dus beter doen dan andere. En dat moge intussen duidelijk zijn geworden.

Afwijken

Vanzelfsprekend kun je maken wat je wilt. Als een vierkante foto gewenst is, dan maak je die. Er is misschien geen enkele andere reden aan het vasthouden aan de 2:3 verhouding als dat mensen dit gewend zijn. Maar zoals voor alle compositieregels geldt, geldt ook hier: wijk je er vanaf, dan doe je iets wat niet wordt verwacht. En wat onverwachts is, wordt niet altijd even goed ontvangen. Daar moet dan dus wel een goede reden voor zijn.

Goede redenen

Wanneer de behoefte bestaat om het omringende landschap te laten zien, dan is een groter verschil tussen de lengte en breedte van de foto een goede keuze. We krijgen hierdoor immers veel landschap en in verhouding weinig lucht op de foto te zien. De foto moet dan vanzelfsprekend wel ‘landscape’ worden gefotografeerd. Denk aan een panorama.

Fotograferen we hetzelfde onderwerp en gebruiken we hetzelfde formaat, maar fotograferen we dit in ‘portrait’, dan zeggen we hiermee dat de foto vooral over de lucht gaat of over de diepte van het landschap. De foto verandert hierdoor dus van betekenis. Daarnaast zal, doordat we niet vaak een hele hoge en smalle foto zien, de foto wat vreemd op ons overkomen.

Als we een portret fotograferen dan ‘past’ de buste van een mens heel goed in een rechtopstaand (portrait) 2:3 formaat. Het onderwerp vult hiermee het gehele frame. Draaien we de camera zodat een landscape foto wordt gemaakt met dit formaat, dan vult de persoon in kwestie nog niet eens de helft van het beeld als we die van kruin tot borst vast willen leggen. Ook deze foto krijgt hierdoor een andere betekenis. Het gaat dan eerder over een persoon in diens context dan dat het pur sang een portret betreft.

En wat gebeurt er wanneer we een portret maken van iemand met een beeldverhouding van 1:1? Vullen we de foto goed, dan hebben we alleen nog het gezicht op de foto staan. Doen we dat niet, dan ontstaat er veel ‘loze’ ruimte om de persoon heen. Wanneer we alleen het gezicht fotograferen dan zal het vierkante formaat sterk de aandacht opeisen voor het onderwerp. We zien nu eenmaal niets anders. Maar het zal er ook voor zorgen dat de kijker minder informatie krijgt. De borst op een portretfoto geeft een idee van hoe groot de persoon in zijn of haar geheel eruit ziet, hoe de bouw is, etc.. Een hoofd alleen doet dat veel minder.

Een beeldverhouding helpt dus niet alleen mee om ‘prettig’ naar een foto te kunnen kijken, het draagt ook bij aan het goed kunnen overbrengen van informatie. Omdat niet ieder onderwerp hetzelfde is (landschap of persoon) is het afhankelijk van wat gefotografeerd wordt, welke beeldverhouding daarbij het beste gekozen kan worden en of dit formaat landscape of portrait wordt gebruikt.

De 2:3 beeldverhouding lijkt in deze problematiek een beetje op een ‘alleskunner’. Je kunt er goed landschappen (in landscape) mee fotograferen, maar ook goed portretten (in portrait) mee vastleggen. Beeldverhoudingen die meer afwijken van 2:3 zijn specifieker en werken vaak goed of helemaal niet voor het gekozen onderwerp.

Suggestie

Waarom de 2:3 verhouding goed uitpakt in zowel landscape als in portrait heeft alles te maken met hoe wij deze beeldverhouding in de landscape en portrait ervaren.

Wanneer hetzelfde formaat met een beeldverhouding anders dan 1:1 in landscape of portrait wordt gehouden, dan verandert het gevoel voor deze beeldverhouding. In portrait lijkt hetzelfde formaat altijd wat smaller te zijn dan de hoogte van hetzelfde formaat wanneer deze in landscape wordt bekeken.

Wanneer we kijken naar afb 2 dan zien we daar de populaire beeldverhoudingen 2:3 en 3:4 in zowel landscape als portrait. Hoewel de korte zijde van beide vlakken even lang is, lijkt deze binnen de 2:3 portrait smaller te zijn dan bij de 3:4 portrait. In landscape ervaren we een dergelijke vertekening nauwelijks. We zien dat de lange zijde van de 2:3 landscape gewoon langer is dan die van de 3:4 landscape, maar we krijgen er geen ‘gevoelsmatige verhoudingsafwijking;’ door.

Mogelijk heeft dit iets te maken met hoe wij de wereld om ons heen bekijken. We hebben twee ogen die elkaar aanvullen Dat doen ze in de breedte, niet in de hoogte. Daardoor zien we feitelijk een soort brede balk. We kijken dus landscape, niet portrait. Ook spelen hier vanzelfsprekend visuele aspecten een rol die we wel met ‘gezichtsbedrog’ kunnen aanduiden. Maar ook hiervoor geldt: het maakt niet uit hoe het komt: dat het zo is, is iets om rekening mee te houden.

Als de beeldverhouding verder uit elkaar loopt, lijkt dit effect zich overigens te versterken. 4:3 laat zich daarom met minder "gevoelsmatige verhoudingsafwijkingen" draaien dan 2:3 . We zien dan niet veel verschil in ons gevoel. Maar bij een 1:2 verhouding, die voor een landschap in landscape gefotografeerd best zou kunnen (er bestaan ook landschapsschilderijen in dit formaat), komt daarom in portrait achterlijk smal op ons over.

Gemak

Wanneer je kiest voor de standaard beeldverhoudingen van 2:3, dan weet je zeker dat dit voldoet aan standaarden gebruikt door fotoafdrukcentrales en bijvoorbeeld (digitale) fotolijstjes. Gemakkelijk, maar dit wil niet zeggen dat het noodzakelijk is. Met vaak maar weinig aanpassingen (zoals een passe-partout) zijn dit soort zaken immers eenvoudig op te lossen.

Een aantal camera’s biedt overigens de mogelijkheid om te kiezen voor een bepaalde beeldverhouding. Daar staat dan dikwijls ook 16:9 bij zodat de foto bijvoorbeeld direct geschikt is voor een afbeelding die op een Full HD monitor kan dienen als achtergrond. Gemakkelijk, maar ook dit is natuurlijk op te lossen door diegene die handig met Photoshop om kan gaan.

Omdat menig fotograaf werkt met wat hij heeft (dus een standaard zoals 2:3 of 4:3 gebruikt) kan het juist een interessante keuze zijn daar soms vanaf te wijken. Het kan ervoor zorgen dat het werk meer opvalt en onderscheidend wordt. Denk aan een set van een aantal foto’s die opgehangen aan de muur duidelijk bij elkaar horen maar door verschil in beeldverhouding een zeker aantrekkelijk visueel effect opleveren.

In afb 3 zie je een combinatie van vier foto’s met 16:9 en 1:1 beeldverhoudingen als voorbeeld van een combinatie bestaande uit afwijkende beeldverhoudingen. Samen vormen ze op hun beurt weer een 2:3 verhouding wat prettig oogt. Dit "afwijken" moet natuurlijk weloverwogen worden toegepast en geschikt zijn om iedere foto met de juiste beeldverhouding het beste tot zijn recht te laten komen.

Toepassingen

Laten we eens kijken naar een aantal veel hedendaagse beeldverhoudingen die je regelmatig tegenkomt in combinatie met waarvoor deze vaak worden gebruikt. Kijk hierbij ook naar afb 4 waarin we hier voorbeelden van hebben geplaatst.

Een 1:1 verhouding past goed bij een foto waarop een symmetrisch onderwerp staat. Zeker wanneer dit onderwerp ook nog te keren valt. Een vierkant beschikt immers over een rotatiesymmetrie. Een vierkante foto trekt aandacht, omdat het zo afwijkt van dat wat we gewend zijn. Goed geschikt dus voor een hoofd of een bal, maar ook geschikt voor een vrucht of een bloem. Je ziet soms prachtige collecties in het museum hangen van gezichten allemaal in een 1:1 verhouding uitgesneden die uitermate symmetrisch en geordend overkomen.

De 4:3 verhouding kan goed worden gebruikt voor een gezinsfoto bij een picknick. Als we dit vergelijken met de 3:2 verhouding van bijvoorbeeld een full frame camera, dan heb je door de 4:3 verhouding net iets meer ruimte dat goed kan uitpakken bij smalle hoge onderwerpen die in een landscape opname worden geschoten. Daarnaast oogt dit formaat iets minder smal dan de 3:2 opname wanneer deze in portrait wordt bekeken.

De 3:2 verhouding moet worden beschouwd als de meest gebruikte beeldverhouding voor fotografie en deze vind je dan ook terug in de meeste camera’s. We kennen dit formaat zo goed dat we hier weinig over toe te voegen hebben. Een echte ‘alleskunner’ noemden wij hem eerder al.

De 1:0,618 verhouding is de verhouding van de Gulden Snede. Over de zin en onzin van de Gulden Snede hebben we eerder al eens een artikel geschreven. Belangrijk om te beseffen is dat er geen enkele wetenschappelijke aanwijzing bestaat (het tegendeel eerder) waarom deze verhouding het ‘goed’ zou doen. Voor de 3:2 verhouding bestaan er wel van dit soort onderbouwingen.

Als we een 16:9 beeldverhouding gebruiken, dan doen we dit als fotograaf vooral omdat we een background voor een monitor willen fotograferen. Onze foto’s worden immers niet op een groot scherm in een bioscoop vertoond waardoor zoveel meer breedte dan hoogte gewenst is. Je ziet dit dan ook vooral terug in camera’s waarmee ook video gemaakt kan worden. Foto’s met een dergelijke beeldverhouding kunnen niet in portrait worden geplaatst.

Samenvatting

Je kunt maken wat je wil, in een beeldverhouding die je wil. Maar de ene beeldverhouding werkt beter voor bepaalde onderwerpen dan anderen. De 3:2 beeldverhouding van de meeste camera’s kan beschouwd worden als de beeldverhouding pur sang. Het is een beetje een alleskunner.

Afwijken van de standaard beeldverhoudingen kan eenvoudig, maar moet wel met beleid plaatsvinden. De betekenis en impact van een foto verandert namelijk als de beeldverhouding of de rotatie van het beeld verandert.