Naar verluid werd de gulden snede al in de oudheid voor composities gebruikt. Maar is dat wel echt zo en wat is deze gulden snede precies, hoe werkt het en hoe kun je de gulden snede eigenlijk gebruiken om betere composities te maken?
Compositieregels
Er bestaan nogal wat compositieregels (lees: tips om betere composities te kunnen maken) zoals het gebruikmaken van inkomende lijnen of de Regel van Drie. De gulden snede is er daar een van en wordt vaak vergeleken (soms ook verward) met de Regel van Drie (ook de Regel van Derden genoemd) hoewel het wel iets anders is.
De gulden snede kent een aantal synoniemen. Denk hierbij aan de ‘Rij’ of ‘Spiraal van Fibonacci’ of de ‘Gouden Spiraal’. Maar hoe je het ook noemt, noem het in ieder geval niet de ‘gouden regel’. De gouden regel is namelijk een begrip uit het christendom en staat voor: “Wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet.” Dat is natuurlijk een prima uitgangspunt, maar heeft maar bar weinig met de gulden snede als compositieregel te maken.
De term ‘gulden snede’ is samengesteld uit ‘goud’ (waarmee hier het beste wordt bedoeld) en ‘uitsnede’ (hier: verdeling of proporties). De gulden snede staat daarom voor de beste vlakverdeling. Of dat zo is, zullen we in dit artikel moeten onderzoeken.
De Regel van Derden
Er wordt wel aangenomen dat de Regel van Drie is afgeleid van de gulden snede. Het zou er een vereenvoudiging van zijn. Laten we eens kijken wat de Regel van Drie inhoudt om op die manier beter te kunnen begrijpen hoe de gulden snede werkt.
Bij de Regel van Derden (of de Regel van Drie) wordt een afbeelding horizontaal en verticaal met in totaal vier lijnen in negen dezelfde rechthoeken verdeeld (zie afb 1). Omdat een camera een rechthoekig beeld afgeeft zijn de rechthoeken verkleinde versies van het totale beeldoppervlak. De vier snijpunten van de vier lijnen die daarvoor nodig zijn, worden gebruikt om het hoofdonderwerp op te kunnen positioneren. In afb 1 zien we hoe op een dergelijk snijpunt het hoofd van ons onderwerp is geplaatst.
Om te kunnen werken met de Regel van Drie schakelen veel fotografen de gridfunctie van hun camera in. In de zoeker wordt daardoor een raster vertoond en dat maakt het toepassen van de Regel van Drie eenvoudiger. Het feit dat veel camera’s beschikken over een dergelijke gridfunctie laat zien hoe wijd verbreid deze compositieregel is en hoe vaak de Regel van Drie wel niet wordt toegepast.
Waarom dit?
De regel van derden is misschien wel de meest bekende compositieregel. Het zorgt ervoor dat de kijker als het ware de foto in wordt getrokken en legt tegelijkertijd nadruk op het onderwerp. Dit wordt versterkt wanneer het onderwerp richting de lege ruimte kijkt of daar na toe lijkt te bewegen. We zien daarom dat de jongen in afb 1 naar links kijkt (naar de ‘lege ruimte’). Zou hij naar rechts hebben gekeken, dan zou dat minder sterk hebben uitgepakt.
De regel van derden is natuurlijk niet voor iedere compositie de beste keuze. Voor symmetrische onderwerpen is een midden plaatsing meestal beter geschikt.
De verdeling
Voor de Regel van Drie worden de twee horizontale en de twee verticale lijnen in drie even grote stukken gedeeld en op elkaar gelegd. Zie afb 2 waarin te zien is dat ieder lijnstuk (A, B en C) op de bovenste horizontale lijn in lengte een derde van de lengte van de gehele horizontale lijn innemen. In deze afbeelding is lijnstuk D even lang als lijnstuk A, B en C. Dit komt omdat we van een totale beeldoppervlakte uit zijn gegaan die vierkant is. Lijnstuk D is normaal gesproken natuurlijk niet even lang als bijvoorbeeld C omdat de hoogte en de breedte van de afbeelding doorgaans niet gelijk zijn. Maar door vanuit een vierkant te werken is goed te zien dat de vormen die ontstaan ook vierkanten worden en dus worden bepaald door de totale beeldoppervlakte. Alle negen rechthoeken die door de lijnen zijn ontstaan zijn hierdoor ook vierkanten geworden.
De regel van drie is dus eigenlijk maar een eenvoudige meetkundige berekening. We delen de breedte en hoogte door drie en plaatsen de gevonden punten op elkaar zodat we de snijpunten vinden. Het deelgetal voor de lijnen is dus drie. Het wordt niet voor niets de Regel van Drie of de Regel van Derden genoemd.
De gulden verdeling
Bij de gulden snede doen we iets soortgelijks, alleen gaan we bij de gulden snede niet uit van het deelgetal drie. Doordat een ander getal wordt gebruikt zullen de snijpunten zich niet gelijk verdeeld in het scherm gaan bevinden. Er ontstaan hierdoor ongelijke rechthoeken.
Het getal dat voor de gulden snede wordt gebruikt is niet willekeurig. Het deelgetal voor de gulden snede wordt in het Grieks uitgedrukt als Phi. Verwar dit niet met Pi (3,14) waarmee we bijvoorbeeld de omtrek van een cirkel kunnen berekenen. Phi is 1,618. Hoe komen wiskundigen nu eigenlijk aan dit getal? In feite gaat het hier om het oplossen van een wiskundig raadsel.
Wanneer je een lijn a en een lijn b hebt (zie afb 3) en die hebben een verschillende lengte, welke verhouding moeten die dan hebben als blijkt dat een lijn die net zo lang is als a en b samen (lijn c), dezelfde verhouding heeft met lijn b? Zonder daar al te diep op in te willen gaan, is het antwoord op deze vraag een verhouding van 1 op ongeveer 0,618.
Een grappige wiskundige vondst natuurlijk, en zo werd dat ook beschouwd. Maar ook een vondst die een praktische toepassing heeft. De gulden snede kan bijvoorbeeld handig zijn in architectuur om onderdelen naadloos te laten passen of om ruimte te verdelen in verschillende kamers. Je kunt bijvoorbeeld constateren dat de Egyptenaren bij de bouw van piramides, dezelfde verhouding gebruikten. Ook in de natuur kom je deze verhouding tegen wanneer je onderzoek doet naar de bouw van bepaalde schelpen, de pitjes in en zonnebloem en ga zo maar door.
Meer over verdelen
Bij de gulden snede is de verdeling van het beeld anders als bij de Regel van Drie. Daar hebben we gezien dat deze 1:1:1 wordt, of, voor twee delen, 1:0,66. Bij de gulden snede wordt gewerkt met een verhouding van 1 op 0,618. Wanneer we deze verhoudingen met elkaar vergelijken lijkt daar dus niet zoveel verschil tussen te zitten, maar op een meter gaat het dan dus toch wel om iets meer dan 4 cm. En dat is toch een afwijking van meer dan 4%. Deze twee compositieregels lijken dus op elkaar, maar zijn zeker niet hetzelfde!
Bij de Regel van Drie worden vier lijnen geplaatst. Hierdoor ontstaan vier kruispunten die gebruikt kunnen worden om een onderwerp op de positioneren. Als we dat bij de gulden snede ook zouden doen, dan zien we dat het grid dat ontstaat dus anders is als het grid voor de Regel van Drie. De middelste rechthoek in het grid is bij de gulden snede kleiner als bij de Regel van Drie en heeft de vorm van het gehele beeldoppervlak terwijl de andere rechthoeken niet meer allemaal hetzelfde zijn qua vorm. Daarom zien we in afb 4 dat lijnstuk a gelijk is aan lijnstuk c, en b aan d, maar c niet aan d. Dat is het echte verschil tussen deze twee compositieregels.
Wat is beter?
Van de gulden snede wordt wel beweerd dat het een ‘natuurlijke verdeling’ is. Daarmee wordt bedoeld dat we deze verdeling in de natuur veel tegenkomen maar ook dat dit voor ons een soort ‘natuurlijke verhouding’ is. Men laat bijvoorbeeld zien dat we de verhouding van de gulden snede terug kunnen zien in de wijze waarop een aantal slakkenhuizen in grootte afnemen, de draaiing van de Nautilusschelp is vormgegeven, dat piramides volgens deze verhouding zijn gebouwd, dat de spiraalvorm naar de kern van melkwegstelsels en bijvoorbeeld de lengte van vingerkootjes deze verhouding eerbiedigen. Maar mag je daarom zo maar concluderen dat deze verhouding ook leidt tot een ‘perfecte beeldverdeling’?
Als tegenargument kunnen we geven dat in de natuur wel meer van dit soort verdelingen bestaan. Het is biologisch dan ook onjuist te beweren dat dit ‘de verdeling’ is. En hoewel men vaak aanneemt dat de gulden snede, juist omdat hij zoveel in de natuur zou voorkomen, voor mensen heel herkenbaar is en rustgevend overkomt, is dat nooit echt bewezen. Terwijl dit soort argumenten wel als redenen worden genoemd waarom mensen composities gebaseerd op de gulden snede mooier zouden vinden dan werk waarin dit ontbreekt. Met wetenschappelijk onderzoek is dit echter nog niet aangetoond.
De praktijk is overigens ook dat een kruispunt van de Regel van Drie zelden exact wordt gebruikt. Het wordt meer als richtlijn gebruikt. Evenmin gebeurt dat met de snijpunten van de gulden snede. Daarom lijken de resultaten in de praktijk veel op elkaar en kun je niet echt spreken over een ‘betere regel’. Het is waar dat mensen een foto vaak wat meer kunnen waarderen wanneer het onderwerp niet exact in het midden staat, maar of hier iets magisch aan de hand is, is maar zeer de vraag.
Divina Proportia
Zo magisch als dat de gulden snede soms wordt beschreven, is hij in praktijk dus misschien helemaal niet. Al werd in de oudheid de gulden snede wel de ‘Divinia Proportia’ of ‘Sectio Divina’ (heilige verdeling) genoemd, maar dat werd in de wiskunde gedaan om aan te geven hoe men tegen deze verhouding in berekeningen aankeek.
Bekend is dat de Griek Euclides (323-283 v.Chr) deze Divinia Proportia als eerste met een wiskundige formule beschreef maar dat men het principe al wel ver voor zijn geboorte kende. Men beweert wel dat de gulden snede in gebruik was voor de totstandkoming van complexe bouwwerken en het maken van beeldhouwwerken en schilderijen, maar dit standpunt wordt door historici steeds meer betwist. Het is maar de vraag in welke mate de gulden snede in werkelijkheid binnen de wereld van de kunsten werd gebruikt. Steeds meer wordt aangenomen dat men ‘gevoelsmatig’ onderwerpen niet in het midden plaatste maar een beetje daarbuiten dan dat men vanuit de gulden snede als uitgangspunt aan het werk ging.
Zo heel lang erkent men het belang van de gulden snede als hulpmiddel om goede composities te maken helemaal niet. De Rij van Fibonacci was vooral een ‘wiskunde ding’. Vaak wordt gedacht dat dit al enkele duizenden jaren als compositietool in gebruik was, maar pas vanaf de 19de eeuw wordt dit gebruik binnen de kunst beschreven.
Liever spiraal
Net zoals bij de Regel van Drie kan de gulden snede met een grid worden toegepast. Maar in een product als Photoshop zien we, wanneer we de cropping tool gebruiken en daar de compositieregel voor de gulden snede activeren, dat een spiraal wordt vertoond. En dat heeft een voordeel. Een grid levert immers alleen snijpunten op, een spiraal een ‘baan’. Daar kun je meer op kwijt. Deze baan werkt als een inkomende lijn die naar het onderwerp leidt.
Deze spiraal wordt de ‘Fibonacci spiraal’ genoemd naar de wiskundige Leonardo da Pisa die als bijnaam Finonacci kreeg. Da Pisa leefde rond 1200 en legde een voor zijn tijd al bekende reeks getallen vast die later bekend zouden worden onder de naam ‘de Rij van Fibonacci‘. Deze reeks getallen ontstaat door het getal 1 te nemen en daar 1 bij op te tellen. De uitkomst telt hij steeds op met het getal ervoor (dus 2 + 1) waardoor drie wordt verkregen. Door 3 weer bij 2 op te tellen ontstaat 5 en zo ontstaat de reeks beginnend met 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55 die oneindig doorloopt.
Neem nu het eerste getal (1) en teken hier een vierkant mee (van 1x1 cm bijvoorbeeld), neem dan het tweede getal (weer een 1) en doe hetzelfde. Leg de vierkanten tegen elkaar. Teken de derde vierkant (nu gebaseerd op 2 dus van 2x2 cm), schuif die er passend tegenaan en ga zo door. Teken door de diagonalen een kromme. Op die manier ontstaat een spiraal: de Fibonacci spiraal. Deel je veel getallen uit deze reeks met het daaraan voorgaande getal dan krijg je een waarde rond de 1,618. De Fibonacci spiraal zou daarmee gebaseerd zijn op het getal Phi (zie afb 5).
Om de spiraal voor composities te gebruiken laat je de spiraal vanaf een hoek van het beeld in de afbeelding komen. Het punt waar de spiraal eindigt (dus daar waar de kleinste vierkanten zich bevinden), wordt het onderwerp geplaatst. Belangrijke andere belangrijke elementen leg je in de foto bij voorkeur op de curve zodat ze mee kunnen werken de blik naar het onderwerp te leiden.
Door de spiraal te spiegelen of te roteren kan het eindpunt, net als bij de Regel van Drie, in iedere hoek van de afbeelding terechtkomen. In afb 6 zien we hoe de gekantelde gulden snede in het oog eindigt.
Tijdens het fotograferen
De meeste camera’s laten je geen spiraal van Fibonacci als grid kiezen. Op zich is dat niet zo erg omdat je weet dat de grid voor de Regel van Drie gebruikt kan worden om de snijpunten van de gulden snede te herleiden. Die liggen immers iets meer naar het midden toe.
Sommige camera’s bieden de mogelijkheden verschillende grids te kiezen. Die voor de Regel van Drie, die voor de gulden snede en zelfs de spiraal van Fibonacci.
Tijdens het nabewerken
Producten als Photoshop hebben de mogelijkheid om, tijdens het croppen, de Fibonacci spiraal en de lijnen van de Regel van Drie te laten zien. Dit wordt compositie cropping genoemd. Hierdoor kun je heel precies bijvoorbeeld de gulden snede op foto’s toepassen.
Moet je werken met de gulden snede? Nee, natuurlijk niet. Net zoals dat geldt voor alle compositieregels: verbetert het jouw foto, dan zeker doen, maar in alle andere gevallen: maak de foto zoals jij die mooi vindt. Dat is het allerbelangrijkste!