Er bestaat onder fotografen en opdrachtgevers nogal wat misverstanden over wat het auteursrecht op een foto inhoud. Daardoor kunnen gemakkelijk misverstanden en conflicten ontstaan.
Wie een foto maakt, krijgt in veel gevallen automatisch het auteursrecht op die foto. Toch krijgen we hier regelmatig vragen over en dan met name over wat dat recht precies inhoudt. Vooral bij opdrachten, publicatie op internet en het delen via sociale media ontstaan regelmatig vragen.
Ontstaat automatisch
Voor het verkrijgen van auteursrecht hoef je als fotograaf in Nederland niets te registreren of aan te vragen. Het recht ontstaat automatisch zodra je een foto maakt die voldoende oorspronkelijk is en waarin creatieve keuzes zijn terug te vinden.
Bij fotografie kunnen die creatieve keuzes bijvoorbeeld zitten in de compositie, het gekozen standpunt, perspectief, de belichting en de keuze van het onderwerp. In de praktijk zullen veel foto's daardoor voor auteursrechtelijke bescherming in aanmerking komen.
Een copyrightsymbool of watermerk is daarvoor niet noodzakelijk. Het toevoegen van een naam en eventueel een copyrightvermelding kan natuurlijk wel nuttig zijn om voor anderen duidelijk te maken wie de maker is.
Wat mag een ander?
Het auteursrecht geeft de maker onder andere het exclusieve recht om een beschermd werk openbaar te maken en te verveelvoudigen. Bij fotografie betekent dit bijvoorbeeld dat een ander een foto niet zomaar mag kopiëren en op een website, in een brochure of op sociale media mag publiceren.
Dat een foto op internet staat, verandert daar niets aan. Een afbeelding die via Google, Instagram, Facebook of een andere website kan worden gevonden, is daarmee niet automatisch vrij te gebruiken.
Ook naamsvermelding maakt ongeoorloofd gebruik niet ineens toegestaan. De tekst Foto: Leon Kok – Panthera Visual Media onder een zonder toestemming overgenomen foto vervangt de benodigde toestemming niet.
Een opdracht is geen overdracht van auteursrecht
Een veelvoorkomend misverstand ontstaat bij fotografie in opdracht. Een opdrachtgever betaalt voor de fotografie en neemt vervolgens aan dat daarmee ook het auteursrecht op alle gemaakte foto's is gekocht. Dat is niet zonder meer het geval.
In plaats van het auteursrecht over te dragen, kan een fotograaf de opdrachtgever toestemming geven om foto's voor bepaalde doeleinden te gebruiken. Zo'n toestemming heet een licentie. Het auteursrecht blijft dan bij de fotograaf, terwijl de opdrachtgever een afgesproken gebruiksrecht krijgt. Dat onderscheid is in de praktijk bijzonder nuttig.
Stel dat je voor een bedrijf portretten van medewerkers fotografeert. Je kunt afspreken dat het bedrijf de geleverde foto's mag gebruiken op de eigen website, LinkedIn-pagina en in bedrijfsbrochures. Dat betekent niet automatisch dat dezelfde foto's vervolgens onbeperkt mogen worden doorgeleverd aan andere organisaties, reclamebureaus of beeldbanken.
Door vooraf vast te leggen waarvoor beelden gebruikt mogen worden, voorkom je veel discussie achteraf.
Leg het gebruik zo concreet mogelijk vast. Een formulering als vrij te gebruiken klinkt eenvoudig, maar laat veel ruimte voor interpretatie. Bij commerciële opdrachten kun je daarom beter werken met duidelijke afspraken over het gebruik van het beeld.
Denk daarbij onder andere aan:
- welke foto's onder de licentie vallen;
- voor welke media ze gebruikt mogen worden;
- of commercieel gebruik is toegestaan;
- hoe lang het gebruiksrecht geldt;
- in welk geografisch gebied de licentie geldt, wanneer dat relevant is;
- of derden de foto's mogen gebruiken;
- of de beelden bewerkt mogen worden;
- of naamsvermelding vereist is.
Niet iedere opdracht vraagt om een uitgebreid licentiecontract. Ook in een offerte of opdrachtbevestiging kunnen de belangrijkste voorwaarden worden vastgelegd. Het gaat er vooral om dat fotograaf en opdrachtgever vooraf hetzelfde verstaan onder het gebruik van de foto's.
Auteursrecht overdragen
Er bestaat een wezenlijk verschil tussen een gebruikslicentie en het daadwerkelijk overdragen van auteursrecht.
Bij een licentie blijf je auteursrechthebbende en geef je iemand toestemming voor een bepaald gebruik. Bij overdracht komen de overgedragen auteursrechten bij een andere partij terecht.
Voor een opdrachtgever kan volledige overdracht aantrekkelijk klinken, maar voor een fotograaf gaat die aanzienlijk verder dan toestemming geven voor het gebruik waarvoor de foto's oorspronkelijk zijn gemaakt. Het is daarom verstandig om eerst te bepalen of overdracht werkelijk noodzakelijk is. In veel situaties kan een passende licentie hetzelfde praktische doel bereiken.
Naamsvermelding en persoonlijkheidsrechten
Naast de exploitatierechten heeft een fotograaf persoonlijkheidsrechten, ook wel morele rechten genoemd. Die beschermen de persoonlijke band tussen maker en werk.
Daaronder valt onder bepaalde omstandigheden het recht om bezwaar te maken tegen publicatie zonder of met een onjuiste naamsvermelding. Een maker kan zich daarnaast verzetten tegen bepaalde wijzigingen en tegen verminking of aantasting van het werk.
Dit is een ander aspect van het auteursrecht dan de vraag of iemand toestemming heeft gekregen om de foto te publiceren. Iemand kan dus toestemming hebben om een foto te gebruiken, terwijl er nog steeds afspraken of rechten rond naamsvermelding en bewerking een rol spelen.
Social media veranderen het niet
Voor foto's op sociale media gelden in de basis dezelfde auteursrechtelijke uitgangspunten. Het uploaden van een foto betekent niet dat iedereen die foto vervolgens mag downloaden en opnieuw publiceren.
Wel geef je bij het gebruik van een platform doorgaans bepaalde rechten aan dat platform. Welke rechten dat precies zijn, hangt af van de voorwaarden waarmee je bij het gebruik van de betreffende dienst akkoord bent gegaan.
Daarom moet onderscheid worden gemaakt tussen wat het platform volgens zijn voorwaarden met je foto mag doen en wat een willekeurige andere gebruiker met diezelfde foto mag doen.
Een openbare Instagram-post is dus geen beeldbank met rechtenvrije fotografie.
Een foto via Google
Ook Google is geen bron van rechtenvrije foto's. Een zoekmachine maakt afbeeldingen vindbaar, maar verleent daarmee geen toestemming voor het gebruik ervan.
Wil je een foto van een andere fotograaf gebruiken, dan zul je moeten achterhalen wie de rechthebbende is en onder welke voorwaarden het beeld beschikbaar is. Soms wordt een foto aangeboden onder een licentie die bepaald gebruik vooraf toestaat, bijvoorbeeld een Creative Commons-licentie. Ook dan moet je controleren welke voorwaarden precies gelden.
Auteursrecht en portretrecht
Bij foto's van mensen ontstaat regelmatig verwarring tussen auteursrecht en portretrecht.
De fotograaf kan auteursrecht op de foto hebben, terwijl de afgebeelde persoon tegelijkertijd rechten kan hebben die publicatie van het portret kunnen beperken. Dat betekent dat auteursrecht op een foto niet automatisch inhoudt dat je die foto onder alle omstandigheden mag publiceren.
Vooral bij portretten die in opdracht zijn gemaakt speelt dit een belangrijke rol. Ook bij niet in opdracht gemaakte portretten kan een geportretteerde onder omstandigheden een redelijk belang hebben om zich tegen publicatie te verzetten.
Een model release of andere schriftelijke toestemming kan daarom bij bepaalde vormen van fotografie verstandig zijn. Daarbij moet wel duidelijk zijn waarvoor de geportretteerde toestemming geeft. Een toestemmingsformulier is geen magische vrijbrief voor ieder denkbaar toekomstig gebruik.
Fotograferen van kunst
Ook als je zelf de foto maakt, kan er auteursrecht van iemand anders in beeld komen.
Fotografeer je bijvoorbeeld een auteursrechtelijk beschermd kunstwerk, dan kan het auteursrecht op dat kunstwerk beperkingen opleggen aan wat je vervolgens met jouw foto mag doen. Je auteursrecht op de foto heft het auteursrecht op het gefotografeerde werk niet op. En dat hoeft niet alleen kunst te zijn. Het gaat net zo goed om andere beschermde werken.
Voor bepaalde werken die permanent in de openbare ruimte zijn geplaatst bestaan uitzonderingen. Dat maakt dit een onderwerp waarbij de precieze situatie bepalend is. Zeker bij commercieel gebruik is het verstandig om vooraf te controleren welke rechten een rol spelen.