Landschapsfotografen gebruiken vaak polarisatiefilters. Waarom doen ze dat eigenlijk en hoe werkt dat in praktijk? En moet je soms er niet voor kiezen ze juist niet te gebruiken?
Een polarisatiefilter is een van de weinige filters die een effect op de foto kan hebben dat achteraf nauwelijks of niet in software is na te bootsen. Tijdens een reis naar het buitenland heb ik het filter daarom bij een aantal opnames uitgeprobeerd. Dat leverde een aantal interessante inzichten op, maar ook situaties waarin het filter juist minder goed werkte dan verwacht.
Het gebruikte filter
Uit de nalatenschap van een van mijn beste vrienden die veel te vroeg is komen te overlijden, trof ik een paar filters aan. Hij had ze bevestigd op zijn objectieven. Zelf werk ik als studiofotograaf nagenoeg nooit met filters dus leek het mij wel aardig om deze in de praktijk eens een keertje uit te proberen.
Op de standaard 50 mm lens bevond zich een Hoya HRT CIR-PL UV filter (zie afb 1). Dit is een combinatie van een circulair polarisatiefilter en een UV-filter in één filter. Hoya bracht deze serie uit om fotografen de voordelen van beide filters te bieden zonder twee filters op elkaar te hoeven schroeven.
De afkorting HRT op het filter staat voor ‘High Rate Transparency’. Dit verwijst naar een speciale polarisatiefolie die meer licht doorlaat dan traditionele polarisatiefilters. Waar een standaard circulair polarisatiefilter vaak ongeveer 1,5 tot 2 stops licht kost, ligt het lichtverlies bij de HRT-serie doorgaans rond de 1 stop. Dat maakt het filter prettiger in gebruik bij minder licht dan niet HRT-filters.
CIR-PL staat voor ‘Circular Polarizer’. Dit soort filters is geschikt voor moderne camera's met autofocus en lichtmeting. Het moet reflecties op water, glas en bladeren verminderen en de kleurverzadiging verhogen. Hierdoor maakt het een blauwe lucht wat donkerder, afhankelijk van de stand van de zon.
En dan bevat dit filter ook nog een UV-absorberende laag. Bij digitale camera's heeft dat nauwelijks invloed op de beeldkwaliteit, omdat de sensor zelf al een UV-filter heeft. De UV-functie is daarom tegenwoordig vooral een extra eigenschap en niet de reden om dit filter te kopen.
Hoe werkt het?
Een polarisatiefilter laat alleen licht door dat in een bepaalde richting is “gepolariseerd”. Hierdoor worden reflecties op niet-metalen oppervlakken, zoals water, glas en natte bladeren, sterk verminderd of zelfs volledig weggefilterd. Ook wordt strooilicht in de atmosfeer gereduceerd, waardoor een blauwe lucht donkerder wordt en wolken meer contrast krijgen.
Een circulair polarisatiefilter draai je terwijl je door de zoeker of op het scherm kijkt. Door het filter te verdraaien verander je de mate waarin reflecties worden onderdrukt. Het effect is het sterkst wanneer je ongeveer 90 graden ten opzichte van de zon fotografeert.
In dit artikel lees je in meer detail hoe een polarisatiefilter werkt.
Een filter dat je moet leren gebruiken
Bij een polarisatiefilter is het niet voldoende om het op de camera te schroeven. Het effect ontstaat pas wanneer je aan de voorste ring draait. Het filter is namelijk zo gemaakt dat je hem, eenmaal op het objectief geplaatst, nog kunt draaien. Hij bevat een extra ring hiervoor. Pas als je het filter in de juiste stand hebt staan zie je reflecties verdwijnen, kleuren veranderen en de lucht donkerder worden.
Juist omdat het effect direct zichtbaar is, is het verleidelijk om het filter altijd maximaal in te stellen. In de praktijk blijkt dat lang niet altijd de beste keuze te zijn. Vaak geeft een subtiel effect een veel natuurlijker resultaat.
Tijdens mijn testen heb ik daarom bewust verschillende standen uitgeprobeerd. Niet alleen om het maximale effect te zien, maar juist ook om te ontdekken wanneer minder beter is.
Reflecties beheersen
Het eerste waar een polarisatiefilter in uitblinkt, is het verminderen van reflecties. Als we naar afb 2 kijken, dan zien we in 2A hoe het licht van de zon reflecteert op het wateroppervlak. Bij 2B is dat helemaal verdwenen.
Bij water werkt een polarisatiefilter vaak spectaculair. Zonder filter zie je vooral de weerspiegeling van de zon of de lucht. Door het filter langzaam te draaien wordt het water steeds transparanter en wordt zichtbaar wat zich onder het oppervlak bevindt. Stenen, planten of de bodem komen ineens tevoorschijn.
Kijk maar eens naar afb 3. Dit is een foto van een poeltje dat net achter een opgedroogde waterwaterval is blijven staan. We zien duidelijk de reflectie van onder andere bomen in het water. Vergelijken we dit met afb 4 dan zien we dat de reflecties aanzienlijk verminderd zijn. Dit is precies wat een polarisatiefilter kan betekenen voor een fotograaf.
Hetzelfde geldt overigens ook voor ramen, glanzende bladeren en gelakte oppervlakken. Storende spiegelingen verdwijnen grotendeels waardoor de werkelijke kleuren zichtbaar worden.
Toch is het niet altijd wenselijk om alle reflecties weg te halen. Reflecties horen soms juist bij de sfeer van een foto. Een volledig reflectieloos wateroppervlak kan er onnatuurlijk uitzien. Vaak geldt dat een gedeeltelijk effect daarom aantrekkelijker oogt.
Blauwe luchten
Een tweede bekend effect is het donkerder maken van een blauwe lucht. Witte wolken zouden daardoor sterker af moeten steken tegen de achtergrond.
Maar tijdens mijn experimenten viel vooral op hoe sterk dit effect afhankelijk is van de stand van de zon. Het maximale resultaat ontstaat wanneer je ongeveer negentig graden ten opzichte van de zon fotografeert. Fotografeer je met de zon mee of juist recht tegen de zon in, dan is het effect veel kleiner.
Wanneer we kijken naar afb 5 en we vergelijken die met afb 6 dan zien we dat met deze stand van de zon de lucht niet echt veel donkerder is geworden. De wolken worden dan ook niet veel beter zichtbaar.
Dat is dus iets waar je tijdens het fotograferen voortdurend rekening mee moet houden. Een kwartslag draaien of een ander standpunt kiezen kan al een heel ander resultaat opleveren.
Groothoekobjectieven
Ik werkte in het begin van mijn experimenten met een groothoeklens. Bij gebruik van een groothoekobjectief ontdekte ik al snel een bekend nadeel van een polarisatiefilter.
Doordat een groothoek een zeer grote beeldhoek vastlegt, staat niet ieder deel van de lucht onder dezelfde hoek ten opzichte van de zon. Het gevolg is dat door een polarisatiefilter op een dergelijk objectief te plaatsen, de ene kant van de lucht soms veel donkerder wordt dan de andere. Hierdoor ontstaan donkere vlekken of een ongelijkmatige blauwe lucht.
Bij brandpunten zoals 16 mm is dit effect duidelijk zichtbaar. Naarmate de brandpuntsafstand langer wordt, verdwijnt dit probleem grotendeels. Dat is dan ook de reden waarom ik besloot niet meer onder de 24 mm te zullen fotograferen wanneer ik met het filter zou experimenteren.
In sommige situaties kun je er natuurlijk ook voor kiezen om het filter iets minder sterk in te stellen of zelfs helemaal weg te laten.
Intense kleuren
Een effect dat me positief verraste, was hoe verzadigd kleuren kunnen worden zonder dat ze overdreven ogen. Dat zie je wel duidelijk terug wanneer je afb 5 met 6 vergelijkt.
Doordat storende reflecties verdwijnen, komen de eigen kleuren van materialen veel beter naar voren. Groene bladeren ogen voller, rotsen krijgen meer structuur en natte oppervlakken laten veel meer detail zien.
Dit effect valt vooral op wanneer het licht fel is en veel reflecties veroorzaakt.
Lichtverlies
Een polarisatiefilter kost licht. Afhankelijk van het type filter bedraagt dat meestal één tot twee stops. En hoewel ik met een HRT-filter werkte, viel me dat toch op. Zeker als ik onder de bomen fotografeerde.
Bij fel daglicht is dat nauwelijks een probleem. Maar in een bos, tijdens bewolkt weer of tegen het einde van de dag kan de sluitertijd echt merkbaar langer worden.
Dat is iets om rekening mee te houden wanneer je uit de hand fotografeert of bewegende onderwerpen vastlegt.
Niet altijd beter
Na een periode intensief experimenteren werd vooral duidelijk dat een polarisatiefilter geen filter is dat permanent op de camera hoort.
Soms maakt het een opname aanzienlijk sterker, maar in andere situaties voegt het nauwelijks iets toe of maakt het de foto zelfs minder natuurlijk. Denk bijvoorbeeld aan scenes zoals die van afb 7. De reflectie voegt hier juist iets toe. Het zou jammer zijn wanneer die weg zou worden gehaald of zou worden verminderd.
Daarom is het verstandig om bij iedere compositie even aan de filterring te draaien en bewust te beoordelen welk effect het mooiste resultaat oplevert. Dat kost slechts enkele seconden, maar levert vaak betere foto's op dan het filter blind op de maximale stand gebruiken.
De beste leerschool
Het grootste voordeel van mijn experimenten was niet zozeer dat iedere foto beter werd, maar dat ik veel beter ben gaan herkennen wanneer een polarisatiefilter daadwerkelijk iets toevoegt. Experimenteren is nu eenmaal vaak de beste leerschool.
Juist door verschillende onderwerpen, lichtomstandigheden en standen van het filter uit te proberen, leer je het gedrag van het filter kennen. Uiteindelijk ga je steeds sneller zien wanneer een polarisatiefilter het verschil kan maken en wanneer je het beter in de tas kunt laten zitten.