Een bril hoeft geen belemmering te zijn voor een goed portret. Met de juiste lichtopstelling en een paar kleine aanpassingen voorkom je hinderlijke spiegelingen, en dat zonder de bril af te hoeven zetten.

Ik draag zelf soms een bril, vooral wanneer ik verder weg moet kijken. In de auto is dat bijvoorbeeld prettig om de namen van plaatsen en afritten op tijd te kunnen lezen. Maar voor veel mensen is een bril geen accessoire die je af en toe draagt, het is voor hen een vast onderdeel van het dagelijks leven.

Bril hoort erbij

Als je een bril de hele dag door draagt, wordt het een onderdeel van je uiterlijk. Dus een bril af laten zetten voor een portret omdat het lastig te fotograferen is, is eigenlijk geen optie. Het hoort bij het uiterlijk van die persoon. Wie iemand zonder bril fotografeert terwijl die persoon normaal gesproken altijd een bril draagt, legt eigenlijk een ander gezicht vast. De uitstraling verandert subtiel, maar vaak wel merkbaar. Daarom adviseer ik zelden om een bril voor een portret af te zetten. Veel belangrijker is het om te leren hoe je de bril op een natuurlijke manier kunt fotograferen, zonder dat storende reflecties de aandacht van de ogen afleiden.

Juist reflecties vormen voor veel fotografen een uitdaging. Een grote softbox of octabox kan als een helder wit vlak in de brillenglazen verschijnen (zie afb 1) waardoor de ogen gedeeltelijk of zelfs volledig verdwijnen. Gelukkig is dat meestal geen probleem van de bril zelf, maar van de positie van de lichtbron, de camera en de geportretteerde. Wanneer je begrijpt hoe reflecties ontstaan, blijken ze meestal met een paar kleine aanpassingen eenvoudig te kunnen worden voorkomen.

Waarom reflecteert het?

Reflecties in brillenglazen ontstaan niet willekeurig. Licht dat op een glasoppervlak valt, wordt onder een voorspelbare hoek teruggekaatst (zie afb 2). De hoek waaronder het licht het glas raakt, bepaalt dus waar de reflectie terechtkomt. Staat de camera precies in die terugkaatsingsrichting, dan zie je de lichtbron in het brillenglas.

Dat verklaart ook waarom vooral grote lichtbronnen zichtbaar kunnen zijn. Een softbox of octabox geeft mooi zacht licht, maar vormt tegelijk een groot helder vlak. Wanneer dat vlak in de glazen wordt gereflecteerd, zie je niet een klein stipje, maar een duidelijke witte vorm.

Anti-reflectiecoatings helpen, maar lossen het probleem niet volledig op. Ze verminderen de intensiteit van de reflectie, maar veranderen de richting van het teruggekaatste licht niet. De positie van licht, camera en model blijft dus bepalend.

Begin bij het licht

De eerste reactie is vaak om iets aan de bril zelf te doen. De bril iets lager zetten, kantelen of zelfs helemaal afzetten. Dat werkt, maar is meestal niet de beste oplossing. Een bril hoort bij iemands gezicht. Ook de wijze waarop die gedragen wordt. Verander je daar dan wat aan, dan voelt een portret vaak minder eigen aan.

Begin daarom niet met het veranderen van de bril, maar met de lichtopstelling. Staat het mainlight te laag of te recht voor het model, dan is de kans groot dat de reflectie rechtstreeks terugkomt naar de camera (zie afb 1). Door het hoofdlicht hoger te plaatsen, verander je de terugkaatsingshoek. De reflectie verdwijnt dan vaak uit de glazen, terwijl het gezicht nog steeds goed belicht blijft.

Mainlight hoog

Een eenvoudige en effectieve oplossing is dus om het mainlight iets hoger zetten dan je normaal zou doen. In de studio werkt een studiolamp met een 150 cm octabox hiervoor uitstekend. Plaats de octabox schuin voor het model, ongeveer 45 graden opzij en boven ooghoogte.

Let wel op dat je niet te ver gaat. Wanneer het licht te hoog staat, worden de oogkassen donker en verdwijnt de levendigheid uit de blik (zie afb 3). De kunst is om de reflectie uit de glazen te halen zonder het contact met de ogen te verliezen.

Omdat ik tethered werk kan ik tijdens het fotograferen eenvoudig inzoomen op het scherm en goed kijken. Reflecties die op het camerascherm nauwelijks zichtbaar lijken, kunnen op een groot scherm zichtbaar worden en dus is het wel verstandig de foto’s ook op een groter scherm te bekijken.

Kleine aanpassingen

Soms is een minimale verandering in houding van het onderwerp al voldoende. Vraag de persoon die gefotografeerd wordt de kin iets te laten zakken of laat het hoofd een paar graden draaien (zie afb 5). Daardoor verandert de stand van de brillenglazen ten opzichte van de lichtbron.

Doe dit wel subtiel. Een onnatuurlijke hoofdhouding valt meer op dan een kleine reflectie. Het doel is dan ook niet om alle glans uit de bril te halen, maar om te voorkomen dat de ogen worden afgedekt.

Een kleine reflectie mag gerust zichtbaar blijven (zie afb 4). Die maakt duidelijk dat iemand een bril draagt en dat kan juist natuurlijker ogen. Het wordt pas storend wanneer de reflectie door de pupil loopt of een groot deel van het oog bedekt.

Verplaats de camera

Veel fotografen verplaatsen alleen het licht, maar het camerastandpunt is natuurlijk net zo belangrijk. Wanneer je iets hoger of lager fotografeert, verandert de hoek waaronder de camera in de glazen kijkt. Ook een kleine verplaatsing naar links of rechts van de camera kan daarom al voldoende zijn om de spiegeling uit het beeld te krijgen.

Bij een klassiek portret kun je rustig met kleine camerabewegingen werken zonder dat het perspectief meteen onnatuurlijk wordt. Zeker bij een wat strakker portret is dit vaak een betere oplossing dan het model telkens te laten corrigeren.

Ander licht

Niet alleen het hoofdlicht kan reflecteren. Ook reflectieschermen, lichte muren, plafonds, beeldschermen en achtergrondlichten kunnen zichtbaar worden in brillenglazen.

Een reflector onder het gezicht geeft vaak mooi invullicht, maar bij iemand met een bril kan die reflector precies in de glazen verschijnen. Gebruik dan liever een subtieler invullicht vanaf de zijkant, of verlaag de intensiteit.

Controleer ook de omgeving. Een witte softbox die niet meeflitst, kan toch zichtbaar worden als een helder vlak in het glas omdat het licht afkomstig van andere flitsers op het witte doek reflecteert.

De praktijk

Een goed startpunt voor de camera-instellingen is f/5.6, de laagste ISO-waarde en een sluitertijd van 1/125 seconde. Bij portretten met een bril is het zinvol om eerst het mainlight goed te krijgen en pas daarna de achtergrond- en accentlichten toe te voegen.

Polarisatiefilters

Een polarisatiefilter is geen wondermiddel bij brillen. Het kan reflecties verminderen, vooral bij natuurlijk licht of bepaalde oppervlakken, maar bij studioflitslicht en gebogen brillenglazen is het effect meestal heel beperkt.

Je zou mogelijk kunnen overwegen om hiermee een stapje verder te gaan. Cross-polarisatie is een techniek waarbij je vrijwel alle spiegelende reflecties elimineert door gebruik te maken van twee polarisatiefilters: één voor de lichtbron en één voor de camera. De techniek wordt veel toegepast in productfotografie, reproductiefotografie en wetenschappelijke fotografie. Voor portretfotografie is deze techniek meestal echter niet erg praktisch.

Dus hoewel cross-polarisatie technisch gesproken misschien interessant kan zijn, is het voor portretfotografie meestal te omslachtig en geeft het vaak ook nog een onnatuurlijke uitstraling. Voor normale studioportretten is het daarom beter om de reflectie te beheersen met lichtpositie, camerastandpunt en houding.

Nabewerking

Kleine reflecties kun je in Photoshop goed verzachten. Denk aan een licht vlekje aan de rand van het glas of een subtiele glans die te veel aandacht trekt. Grote reflecties over de ogen zijn een ander verhaal. Die vragen veel retoucheerwerk en kosten vaak detail, scherpte en natuurlijkheid.

Voorkomen blijft beter dan herstellen. Zeker bij een bril is het belangrijk dat de ogen scherp, helder en geloofwaardig blijven. Wanneer je de reflectie volledig moet wegwerken, ben je tijdens de opname eigenlijk gewoon te ver gegaan.

Fouten

De meest voorkomende fout is een lichtbron die te laag staat. In afbeelding 1 hebben we dat al goed kunnen zien. De softbox staat dan op gezichtshoogte en verschijnt precies in de glazen. Een andere veelgemaakte fout is om het model recht naar een grote lichtbron te laten kijken. De ogen zijn dan wel goed belicht, maar de bril vangt alles.

Maar wees ook niet te preventief als het om reflecties in de bril gaat. Ik gaf al aan dat het volledig verwijderen van alle reflectie niet altijd wenselijk is. Een bril zonder enige glans kan immers onnatuurlijk ogen. Zoek liever naar balans: de ogen moeten zichtbaar blijven, maar de bril mag nog steeds als glas overkomen (zie afb 5).

Conclusie

Een bril is geen probleem dat opgelost moet worden. Het is een onderdeel van iemands gezicht. Wanneer je het licht goed beheerst, blijft de uitstraling van een persoon overeind omdat de bril op kan blijven zoals die normaal gedragen wordt, zonder dat de reflectie de aandacht overneemt.

Mensen met een bril fotograferen vraagt om controle. Niet om ingewikkelde technieken. Het gaat vooral om aandacht voor de hoeken waaronder licht, bril en camera ten opzichte van elkaar staan. Verplaats het mainlight, verander het camerastandpunt en laat de geportretteerde kleine aanpassingen maken. Met een paar centimeter verschil kan een storende spiegeling verdwijnen, terwijl het portret natuurlijk blijft.