Voor sommige opnames zijn zeer lange sluitertijden nodig. Bijvoorbeeld om de beweging van sterren vast te kunnen leggen of om ’s nachts foto’s te kunnen maken. Hoe gebruik je dit optimaal?

Lange sluitertijden

Fotograferen met een erg lange sluitertijd wordt wel long-exposure, slow-shutter, bulb of time-exposure photography genoemd. Later in dit artikel zullen we zien dat deze termen niet allemaal synoniemen van elkaar zijn. Als kind sprak ik gemakshalve over ‘nachtfotografie’ omdat dit de enige term was die ik kende voor het in het donker een foto maken met behulp van lange sluitertijden.

In die tijd beschikten de meeste camera’s over een maximale sluitertijd van ongeveer 30 seconden. Omdat je opnames over elkaar kon maken kon je meerdere malen van deze 30 seconden gebruikmaken. Toch werkte dat niet altijd. De intervallen sloten immers niet op elkaar aan waardoor een onderbreking in de belichting tussen de tijdsblokken ontstond. Dat werkte zonder problemen met stilstaande objecten, maar met bewegende onderwerpen ging dat vanzelfsprekend mis.

Wilde je een langere sluitertijd hanteren die wel continue doorliep, dan moest je  toevlucht zoeken tot de zogenaamde bulb-stand. Als je de camera in die stand zette, dan ging de sluiter open wanneer je de ontspanner indrukte en weer dicht wanneer je hem losliet. De exacte sluitertijd bepaalde je aan de hand van de secondewijzer op een horloge, door een stopwatch te gebruiken of door domweg te tellen.

Tijdsduur bepalen

Je wist hoe lang je de sluiter ongeveer open moest houden door dit met een externe lichtmeter (zie afb 1) te bepalen. Je stelde op dit soort apparaten in met wat voor een lichtgevoelige film je werkte (ASA en DIN instelling) en nadat je de ‘shutter speed ring’ op de juiste plek had gedraad kon je aflezen welke combinaties diafragma en sluitertijden je het beste voor het gemeten licht kon gebruiken.

Ik had daarnaast een handig kabeltje tot mijn beschikking, een zogenaamde ontspankabel. Dat had wel wat weg van een mini-uitvoering van een remkabel van een fiets (zie afb 2). Dit kabeltje kon je in de ontspanner draaien. Ontspanners hadden daarvoor een schroefdraad zoals in afb 3 te zien is.

Door de ontspankabel in de ontspanner te draaien werd het mogelijk om de knop ingedrukt te houden wanneer je het kabeltje indrukte en vastzette met een schroefje. Vooral bij echt lange sluitertijden was dat wel zo prettig. Je hoefde je hand immers niet meer op de knop te houden. En het zorgde er meteen voor dat de camera niet bewoog wanneer je de ontspanner gebruikte.

Camera’s worden steeds meer draadloos bediend. Tegenwoordig zie je hulpmiddelen zoals een ontspankabel dan ook niet meer zo vaak. Maar er is meer veranderd. Op dit moment werk ik bijvoorbeeld veel met een Nikon Z9. De maximale sluitertijd van deze camera is maar liefst 900 seconden (15 minuten). Veel langer dan de maximale sluitertijd van 30 seconden van de oudere camera’s dus.

De bulb-modus van weleer bestaat nog steeds en iedere zichzelf respecterende camera beschikt daar over. Maar deze modus is dus minder vaak nodig omdat je binnen 15 minuten al heel veel van de standaard “nachtfoto’s” kunt maken.

De bulb en time functies

Een ‘long exposure’ is niet hetzelfde als een bulb-opname. Een long exposure opname is een opname waarbij de sluiter gedurende een langere periode open blijft staan, meestal langer dan een seconde, en zich daarna automatisch sluit. De camera meet dus de verstreken tijd en bedient daarmee de sluiter.

In de bulb-modus gaat de sluiter open wanneer de ontspanknop wordt ingedrukt en hij sluit zich wanneer de knop wordt losgelaten. Hier bedient de fotograaf de sluiter en bepaalt daarmee de verstreken tijd.

De time-mode, die intussen ook op veel camera’s terug te vinden is, biedt de mogelijkheid om een specifieke sluitertijd op te geven, bijvoorbeeld van 2 minuten. Deze functie gebruik je om long exposure opnames te kunnen maken. De sluiter blijft in deze time-modus na het indrukken van de ontspanner dus alleen de ingestelde tijd open staan en sluit daarna vanzelf.

Wanneer bulb-modus?

Gezien de lange sluitertijd die tegenwoordig gekozen kan worden in time-modus, wordt de bulb-modus voornamelijk nog gebruikt op camera’s die geen time-modus hebben en voor sluitertijden die nog langer zijn dan de maximale sluitertijd of voor het maken van foto’s waarvan je de sluitertijd niet goed kunt bepalen. We spreken dan over “eventfoto’s”.

Stel het is nacht en erg donker. Het onweert en af en toe verschijnt er een bliksemschicht aan de horizon. Door in bulb-modus de sluiter al open te hebben staan wordt de bliksem als hij optreedt (een ‘event’) vastgelegd (zie afb 4). We kunnen zelfs wachten op een volgende flits aan het firmament als we daar prijs op stellen. Dan, als we denken dat we genoeg bliksem hebben vastgelegd, stoppen we met het openhouden van de sluiter.

De bulb-modus is dus heel geschikt om te gebruiken wanneer gebeurtenissen (events)  vastgelegd moeten worden die licht geven tegen een zeer donkere achtergrond en waarvan we niet precies weten wanneer die plaats zullen vinden. Een long exposure opname kun je in dergelijke gevallen minder goed gebruiken.

Wanneer time-modus?

Als je ’s nachts op een viaduct staat en het verkeer fotografeert dat op de snelweg voorbij komt, dan is de time-modus de logische ‘way to go’. Hiermee kun je met weinig moeite heel goed de lichtsporen van koplampen en achterlichten vastleggen zoals je wil. Dit komt omdat je redelijk goed kunt voorspellen wanneer de te fotograferen events (hier de voorbij rijdende auto’s) plaatsvinden (zie afb 5).

Ook om light painting foto’s te kunnen maken kun je vaak heel goed uit de voeten met de time-modus. Je weet dan hoeveel tijd je hebt om ‘je ding te doen’ en daarna stopt het automatisch (zie afb 6).

Al experimenterend met verschillende sluitertijden kom je in de time-modus waarschijnlijk snel achter de juiste instelling. Natuurlijk kan ook hier met een externe lichtmeter worden gewerkt, maar je zult ongetwijfeld merken dat de persoonlijke voorkeur voor een lichtere of donkerdere opname een belangrijke rol gaat spelen in de uiteindelijke keuze en dat je daarvoor zult afwijken van datgene wat de externe lichtmeter aanbeveelt.

Andere zaken

Long exposure of bulb-opnames maken zonder statief is geen doen. Het statief kan weliswaar vervangen worden door een muurtje waar de camera op wordt geplaatst, maar vanuit de hand gaan de foto’s echt niet goedkomen. De lange sluitertijd veroorzaakt bewegingsstrepen en al is het nog maar zo gering, de echte scherpte verdwijnt daardoor wel uit de opname.

Maar let wel op: een statief gebruiken op een viaduct dat beweegt veroorzaakt natuurlijk nog steeds deze bewegingsstrepen. Zoek dus een stabiele plek voor het statief om de meest scherpe foto’s te kunnen maken.

Daarnaast kies je vooral bij dit soort donkere fotografie bij voorkeur voor de laagst mogelijke ISO-waarde. Sensoren hebben immers altijd te maken met kleine elektrische storingen. Bij hogere ISO-waarden wordt het signaal van de sensor versterkt, ook deze storingen. Doordat de versterking deze kleine elektrische storingen ook versterkt ontstaat beeldruis. Bij donkere foto’s valt dat meer op dan bij foto’s die over meer helderheid beschikken.

Sommige fotografen menen dat je voor nachtfoto’s altijd een groot diafragma moet gebruiken. De gedachtegang die hier achter schuil gaat is dat een groot diafragma (een grote lensopening) het beperkte licht zo goed mogelijk laat passeren.

Dit klopt wel maar omdat de sluitertijd toch al lang is, kan er vaak nog wel wat bij. Je kunt daarom in meestal zonder problemen kiezen voor een klein diafragma zodat meer scherptediepte ontstaat. Of je dat ook moet doen hangt vanzelfsprekend af van het onderwerp en de creatieve opvatting die jij als fotograaf over de opname hebt, maar het zou geen technische belemmering moeten zijn om daarvoor te kiezen.

Samenvatting

Het fotograferen met relatief lange sluitertijden kan hele fraaie plaatjes opleveren. Denk hierbij aan het water dat van een waterval naar beneden komt zetten tot aan een zonsondergang, auto’s op een snelweg ’s nachts, light painting, de reclameverlichting op piccalilly circus of een sterrenhemel in de woestijn.

Plaats de camera hiervoor op een stilstaand statief, gebruik de time- of bulb-modus, afhankelijk van de voorspelbaarheid van de vast te leggen gebeurtenissen en de maximale sluitertijd van de camera. Vergeet niet het gewenste diafragma in te stellen voor de juiste scherptediepte. En probeer de ISO-waarde zo laag mogelijk te houden.