Gebroken Licht

Als licht van een bepaald medium door een ander medium gaat, breekt het. Dit natuurkundige verschijnsel (refractie) kunnen we gebruiken voor het maken van creatieve foto’s.

Licht breken?

Natuurkundigen spreken van het breken van licht wanneer licht bijvoorbeeld eerst door lucht gaat om zijn weg vervolgens te vervolgen door water. Maar eigenlijk is het niet echt breken. De ‘breking’ van het licht (ook refractie genoemd) ontstaat doordat het licht van richting verandert als het in een ander medium terechtkomt. Het breekt dus niet, maar verandert van richting. Dit komt omdat de snelheid van voortbewegen door een medium met een hogere dichtheid trager verloopt dan in een medium met een lagere dichtheid.

Verwar refractie overigens niet met diffractie. Refractie ontstaat doordat het licht van het ene medium door een ander medium gaat, diffractie ontstaat doordat licht wordt afgebogen omdat het langs een ondoordringbaar voorwerp gaat.

Creatieve mogelijkheden

Het is mogelijk om een voorwerp in een scene te plaatsen waarin het licht door refractie van richting verandert. De bekende ‘stok in het water’ heeft iedereen wel eens gezien. Een rechte stok lijkt een knik te zijn opgelopen wanneer we hem deels in het water steken. In afb 1 zie je hoe op deze manier een rietje in een wijnglas en de steel van een roos ogenschijnlijk van richting veranderen wanneer zij in vloeistoffen terechtkomen.

Refractie biedt meer mogelijkheden die binnen de fotografie te gebruiken zijn. Ze zijn niet allemaal even gemakkelijk om te gebruiken, maar het is zeker de moeite waard om er mee te experimenteren.

Glazen bol

Een door fotografen veel gebruikte techniek is het fotograferen van een glazen bol. Veel fotozaken bieden dit soort reusachtige knikkers aan voor een bedrag van rond de €25. Door een dergelijke glazen bol ergens neer te leggen en gebruik te maken van een laag diafragma en handmatig scherp te stellen in de bol, kun je leuke foto’s maken.

Het glas moet natuurlijk wel onbeschadigd en zuiver zijn. Omdat een dergelijke glazen bol nogal kwetsbaar is, moet je er wel mee oppassen. Voor je het weet komen er krasjes op en dat zie je natuurlijk terug in de foto.

Door refractie en de vorm van dit glas zal het zijn omgeving omgekeerd verkleind weerspiegelen (zie afb 2). Best leuk, maar een techniek die zoveel is toegepast binnen vooral landschapsfotografie en architectuurfotografie dat het moeilijk wordt daar nog iets unieks mee te maken.

Waar je misschien niet snel aan zult denken is om de glazen bol te gebruiken binnen bijvoorbeeld artistic nude en zelfs portret fotografie. We zullen daar zeker nog een keer aandacht aan besteden.

Wijnglas

Je hoeft niet altijd speciale zaken aan te schaffen om bepaalde effecten te kunnen realiseren. Een wijnglas gevuld met water of witte wijn kan bijvoorbeeld net zo goed dienst doen om refractie op te wekken.

Een voordeel van dit soort ‘props’ is dat ze een normaal deel van de scene uit kunnen maken. Van een glazen bol kun je nauwelijks verwachten dat de kijker het aannemelijk vindt dat deze in de scene hoort, maar het is natuurlijk niet vreemd wanneer iemand een wijnglas in de hand heeft en de refractie daardoor ogenschijnlijk ‘toevallig’ tot stand komt. In afb 3 zien we hoe de refractie veroorzaakt binnen twee wijnglazen een beeld geeft van de omgeving terwijl de glazen toch van dichtbij zijn gefotografeerd.

Bij deze foto is te zien dat de fotograaf het diafragma laag heeft gehouden. Dit komt dergelijke foto’s vaak ten goede. Het onderwerp wordt scherp en de refractie in het onderwerp ook, terwijl de achtergrond hierdoor onscherp wordt.

Het scherpstellen op de afbeelding in het voorwerp kan wel een hele opgave zijn. Meestal zul je tot de conclusie komen dat automatisch scherpstellen niet goed werkt. Schakel in dat soort gevallen de autofocus functie uit en stel met de hand scherp.

Afb 4 laat zien dat het voorwerp ‘klopt’ in de foto. De scene wordt hier niet gekunsteld door. Het zou candid fotografie kunnen zijn. Kijk je daarentegen naar afb 5, dan zie je dat de foto door het ongebruikelijke voorwerp erg gestileerd overkomt. Dat hoeft zeker niet verkeerd te zijn, maar dat is wel de consequentie en moet daarom een bewuste keuze zijn.

Waterdruppels

Ook een hangende druppel water heeft een bolvormig uiterlijk en zal refractie kunnen opwekken (zie afb 6). Vooral als gewerkt wordt met een macro objectief kunnen hiermee fraaie foto’s worden gemaakt. Er ontstaat immers een interessant contrast. We kijken naar iets heel kleins waarin door refractie de gehele omgeving is opgenomen. Hierdoor laten dit soort foto’s niet alleen de kleine onderwerpen zien, maar krijgen we als kijker ook een idee van de omgeving waarin deze onderwerpen zich bevinden.

Waterdruppels op glas doen het wat dat betreft ook goed. Deze druppels worden meestal wat platter zodat de refractie verandert, maar storend hoeft dit zeker niet te zijn. In afb 7 zien we hoe spatjes op een stuk glas op die manier toch heel goed kunnen laten zien dat we ons in een bos bevinden.

Andere ideeën

Je kunt op nog veel meer manieren foto’s met refractie maken. Er zijn ook allerlei combinaties denkbaar. Meng bijvoorbeeld water met olie in doorzichtig glas en schud dit goed door elkaar. Er ontstaan dan allerlei olieballetjes in het water die prachtig kunnen kleuren.

Wanneer je met een plantenspuit wat waterdruppeltjes op een DVD spuit, krijgen die vaak de fraaiste kleuren. Onderschat trouwens ook gewone knikkers niet, die kunnen leuke effecten opleveren. En er zijn whiskyglazen en longdrink glazen in omloop waarin in het glas of de bodem luchtbelletjes zijn verwerkt die ook tot refractie kunnen leiden. Kortom, genoeg om mee te experimenteren!

Afb 1: Licht buigt af wanneer het een ander medium inkomt
Afb 2: Een glazen bol wordt veel gebruikt voor bijvoorbeeld landschapsfotografie
Afb 3: Ook alledaagse voorwerpen zijn goed te gebruiken
Afb 4: Het voorwerp kan 'kloppen' in de omgeving
Afb 5: Onnatuurlijke voorwerpen leveren gestileerde foto's op
Afb 6: Zelfs in een waterdruppel is de omgeving te zien
Afb 7: Afgeplatte druppels geven ook een leuk effect