Als model krijg je soms te maken met fotografen die vragen om een contract of overeenkomst met hen te tekenen voordat je samen gaat shooten. In principe een goed teken, maar waarom en waar let je op?

Als foto’s gemaakt worden en daar staat iemand op, dan ontstaat vanzelf de vraag van wie die foto eigenlijk is, wat daarmee door fotograaf en model gedaan kan worden en op welke rechten je kunt terugvallen als er iets gebeurt wat je liever niet zou willen.

Omdat het voor veel amateur modellen vaak helemaal niet zo duidelijk is waar ze aan toe zijn, is het goed om hier vooraf met de fotograaf duidelijke afspraken over te maken. Maar waar let je dan op? We zullen in dit artikel zien dat het maken van heldere afspraken voor jou als model nog belangrijker kan zijn dan voor de fotograaf. 

Soorten contracten

Een model release, quitclaim en modelovereenkomst zijn verschillende soorten contracten die nogal eens door elkaar worden gebruikt, terwijl ze niet noodzakelijk hetzelfde regelen.

Toch hebben al deze contracten iets met elkaar gemeen. Ze doen een poging om duidelijkheid te verschaffen over wat er met de samen gemaakte foto’s gedaan mag worden.  

Afspraken maken

Bij een fotoshoot zijn meestal minstens twee partijen betrokken die ieder hun eigen belangen hebben. De fotograaf wil de gemaakte foto's bijvoorbeeld kunnen publiceren in een portfolio, op een website of sociale media. Het model wil vaak weten waar de foto's terecht kunnen komen en wat ermee gebeurt en wil de foto’s misschien op TikTok kunnen zetten.

Zolang iedereen dezelfde verwachtingen heeft, is hier weinig mee aan de hand. Het wordt anders wanneer die verwachtingen uiteen blijken te lopen. Vooral achteraf. Een fotograaf kan ervan uitgaan dat een foto gewoon verkocht mag worden, terwijl het model dacht dat de fotograaf deze uitsluitend op zijn eigen website zou zetten. Andersom kan een model verwachten dat ze de foto’s op Instagram mocht zetten, terwijl de fotograaf daar een heel ander idee over heeft.

Mondeling kun je prima afspraken over dit soort zaken maken. Het probleem is alleen dat maanden of jaren later moeilijk kan worden vastgesteld wat er precies is afgesproken. Het maken van schriftelijke afspraken is daarom verstandig. Ze geven beide partijen niet alleen duidelijkheid maar ook iets om naar te kunnen verwijzen.

Het basisrecht

Stel dat je met een fotograaf afspreekt om samen foto’s te maken. Je geeft hem dus geen opdracht om foto’s van je te laten maken waarvoor je geld betaalt, je huurt hem niet in.  

Als we dan uitgaan van Nederlands recht, en er is verder niets extra’s vastgelegd, dan zijn de rechten die op de gemaakte foto’s rusten niet simpelweg van de fotograaf of van het model. Er lopen namelijk verschillende rechten naast elkaar. Maar je zult zien dat de fotograaf meestal wel veel meer rechten heeft dan jij als model.

Auteursrecht

De hoofdregel is dat als je verder niets hebt afgesproken, de fotograaf in beginsel het auteursrecht heeft op de foto. Dat ontstaat automatisch bij het maken van een auteursrechtelijk beschermde foto. Een registratie is daarvoor niet nodig. De fotograaf heeft daarmee onder meer het exclusieve recht de foto openbaar te maken en te verveelvoudigen. Exclusief betekent hier dat alleen de fotograaf dat mag doen, niemand anders, dus ook jij niet als model die op die foto staat.

Omdat je als model niet automatisch dat auteursrecht krijgt, ondanks dat je op de foto staat, kun jij de foto dus niet openbaar maken of verveelvoudigen. Kortom, je mag dan dus eigenlijk niets met de foto, al krijg je de foto van de fotograaf toegestuurd.

Portretrecht

Als model kun je je wel op het portretrecht beroepen. Maar dat werkt vaak anders dan je zou verwachten. Je hebt geen recht op het tegenhouden van publicatie door de fotograaf alleen maar omdat jij op de foto staat.

Het portretrecht beperkt alleen onder bepaalde omstandigheden wat de fotograaf met een herkenbaar portret mag doen. In veel gevallen is er geen reden die zwaar genoeg telt zodat de fotograaf de foto niet zou mogen publiceren. Je moet daarvoor namelijk kunnen aantonen dat jij daar schade van ondervindt. En dat is met heel veel foto’s natuurlijk niet het geval.

En als je wel een ‘redelijk belang’ hebt (dus kunt laten zien dat jij er schade van ondervindt) om je tegen publicatie door de fotograaf te verzetten, dan wordt uiteindelijk zo'n belang afgewogen tegen het belang bij publicatie. Het kan dus zijn dat een rechter tot de conclusie komt dat jij er wel schade van ondervindt, maar dat de rechter deze schade lager acht dan het belang voor de fotograaf om de foto wel te publiceren. En dan wordt publicatie alsnog toegestaan.

Kortom, als model kun je dus niet alleen zonder meer vrij over de foto’s beschikken, je kunt het gebruik ervan door de fotograaf ook niet zomaar tegenhouden. Een ontvangen foto daarom op Instagram zetten of aan een bedrijf geven voor reclame, laten bewerken of commercieel exploiteren raakt aan het auteursrecht van de fotograaf. Zonder toestemming van de fotograaf kan dat niet zomaar. De fotograaf is wat dat betreft best goed beschermd, beter dan het model.

Toch kan een fotograaf ook niet alles met de foto doen. De fotograaf kan dan wel het auteursrecht op zijn foto's hebben, maar daarmee is nog niet automatisch duidelijk of en waarvoor hij het herkenbare portret van het model mag publiceren. Dat daar achteraf daarom nog wel eens discussie over ontstaat, is begrijpelijk, en dat wil hij natuurlijk graag voorkomen.

Model release

Een model release is een poging om dat gedoe tegen te gaan. Het richt zich in de praktijk daarom vooral op toestemming voor het gebruik van foto’s door de fotograaf waarop het model herkenbaar is afgebeeld. Daarin kan bijvoorbeeld worden vastgelegd dat een fotograaf de foto's mag publiceren op een website, in een portfolio, op sociale media of voor bepaalde commerciële toepassingen. Hoe ruim die toestemming is, hangt af van wat er daadwerkelijk in de release staat.

Hoewel fotografen wel eens anders beweren: er bestaat geen standaard model release. Je moet een dergelijke overeenkomst dus altijd doornemen en niet automatisch verwachten dat wat erin staat ‘marktconform’ is.

Een model release kan heel beknopt zijn. Voor een eenvoudige situatie kan dat voldoende zijn. Het document vertelt dan vooral wat de fotograaf met het beeldmateriaal mag doen. Als je daarmee kunt leven, prima. Maar er is meer aan de hand.

Denk maar eens hier aan: daarmee is bijvoorbeeld nog niet noodzakelijk geregeld hoe de rest van de samenwerking eruitziet. Wie selecteert de foto's? Welke foto’s krijg je als model? Mag het model die foto's zelf gebruiken? En wat als een foto later voor een heel ander doel gebruikt zou moeten worden, hoe wordt daar dan mee omgegaan?

Een model release hoeft op dergelijke vragen geen antwoord te geven. Je moet er daarom als fotomodel bij dit soort contracten vaak van uitgaan dat ze er zijn voor de fotograaf om ‘gedoe’ achteraf te voorkomen. Maar als daar niets voor jou in is opgenomen, verandert er voor jou dus niets en heb je nog steeds geen ander recht zoals hierboven beschreven. Oftewel: jij mag officieel niets met de foto’s doen.

Het zal je niet verbazen dat veel fotografen werken met een model release. Dat is voor de fotograaf immers gunstig als die goed is opgesteld. Als je hem niet tekent worden zijn rechten meestal niet minder, maar kan daar achteraf eerder discussie over gaan ontstaan en dat probeert hij hiermee te voorkomen.

Quitclaim

Ook het begrip quitclaim wordt binnen de fotografie gebruikt voor een verklaring waarmee afspraken over het gebruik van een portret worden vastgelegd. In ons oudere artikel uit 2018 gebruikten we het begrip voor een overeenkomst waarmee een model en de fotograaf elkaar toestemmingen gaven voor wederzijdse openbaarmaking en verveelvoudiging van de foto's.

Dat zegt al iets. Een quitclaim is inderdaad vaak een overeenkomst waarin meer is geregeld. Dus niet alleen voor de fotograaf maar ook voor het model. Maar let wel op. Het feit dat er boven een overeenkomst staat dat het een quitclaim is, verandert niets aan de inhoud. Ik heb quitclaims gezien die niets anders waren dan een model release. Ook heb ik model releases gezien die inhoudelijk lijken op een quitclaim.

De term quitclaim suggereert dat iemand afstand doet van rechten of aanspraken. En dat klopt vaak ook wel een beetje. Panthera Visual Media had in zijn quitclaim bijvoorbeeld opgenomen dat het model ook het recht had om de foto’s voor bepaalde doeleinden te gebruiken. Panthera deed daarmee dus afstand van haar exclusieve recht om dat te kunnen doen.

Voor ons ging het er nooit zozeer om een model zo veel mogelijk rechten te laten inleveren. Wie de wetgeving hierover kent zal begrijpen dat door het auteursrecht dat recht toch al bij ons lag. Veel belangrijker vonden wij het dat wij als fotograaf met het model vooraf duidelijk zouden afspreken welk gebruik we samen wel en niet zou toestaan.

Ruime omschrijvingen

Stel dat een fotograaf een verklaring opstelt waarin staat dat de fotograaf en het model de foto's onbeperkt mogen gebruiken. Dat klinkt goed, nietwaar? En dat zou hij in een quitclaim met jou kunnen vastleggen. Maar een dergelijke verklaring kan veel vragen onbeantwoord laten. Wat betekent onbeperkt precies? Mag de foto ook worden gebruikt in reclame voor een willekeurig ander bedrijf? Mag hij worden doorverkocht? Mag hij ingrijpend worden bewerkt? En welke rechten krijg je eigenlijk precies op de geleverde foto's?

Met zulke ruime begrippen kunnen partijen achteraf altijd nog zeggen dat ze hier een andere betekenis aan geven. De fotograaf zou bijvoorbeeld kunnen zeggen dat hij de foto daarom zonder jouw toestemming mag verkopen terwijl jij onder ‘onbeperkt gebruik’ misschien begrepen had: zolang als hij het wil gebruiken op zijn website.

Hoe algemener de formulering, hoe groter de kans dat beide partijen daar later iets anders onder verstaan. Het is daarom belangrijk dat je niet alleen kijkt naar de rechten, maar ook of deze niet te ruim zijn beschreven.

Onze modelovereenkomst

Vanuit Panthera Visual Media vinden wij het belangrijk een goede relatie met onze amateur modellen te hebben en te houden. Dat kan alleen, zo zijn wij van mening, als iedereen voordeel heeft van de relatie. Onze overeenkomst laat dan ook niet alleen zien wat wij met de foto’s willen kunnen doen, maar geeft duidelijkheid over veel meer zaken.

Omdat modellen bij ons vaker terugkomen, stellen we niet voor iedere shoot een nieuw contract op. We gebruiken een overeenkomst die geldt voor alle shoots die we maken vanaf het moment van afsluiten van de overeenkomst. Als er een bijzondere shoot wordt gepland waarvoor extra afspraken nodig zijn, dan zorgen we dat daar een aanvullende overeenkomst voor wordt opgesteld.

In de loop der tijd hebben we de rechten voor onze modellen in onze overeenkomst verruimd. Ze mogen dus steeds meer met de foto’s die we samen maken doen terwijl we onze eigen rechten steeds verder hebben ingeperkt. Dit gebeurde omdat we door de praktijk leerden dat onze modellen zich altijd netjes aan de afspraken hielden en soms iets wilden wat wij niet hadden opgenomen en daar dan apart toestemming voor moesten vragen. Maar ook omdat wijzelf bepaalde rechten niet nodig hadden omdat we ze toch nooit gebruikten. Die hebben we daarom geschrapt.

We hebben in de loop der tijd niet alleen de rechten veranderd. Het verschil met onze eerdere overeenkomsten is ook dat we steeds meer vast zijn gaan leggen hoe de samenwerking als geheel is geregeld. Het geeft duidelijkheid over wat we onder TfP verstaan, welke foto’s ter beschikking worden gesteld en wanneer en hoe we omgaan met privacy.

Dit soort wijzigingen voerden we niet door omdat onze modellen daarom vroegen, maar uit een soort ‘goed ondernemerschap’. We willen daarmee ook op deze manier aan onze modellen laten zien dat we het echt goed met hen voorhebben en zorg voor hen hebben. Onze overeenkomst is dus wezenlijk iets anders dan simpelweg zeggen dat een foto onbeperkt gebruikt mag worden.

Twee kanten

Een goede overeenkomst zou wat ons betreft niet uitsluitend moeten beschrijven wat de fotograaf mag en we raden je dan ook aan om daar goed naar te kijken. Als model maak je de foto's immers vaak om ze zelf ook te kunnen gebruiken. Maar als dat is opgenomen, is dat volgens ons nog niet genoeg. Het is immers best zuur als je ziet dat een foto van jou voor reclame wordt gebruikt wetende dat de fotograaf daar geld mee heeft verdiend en dat jij daar verder niets voor krijgt.

Zorg daarom dat je bij een TfP-shoot weet wat de tegenprestatie van de fotograaf inhoudt. Wat krijg je daarvoor precies terug? Hoeveel foto’s zijn dat? Zijn die dan nabewerkt? Juist dergelijke punten veroorzaken in de praktijk gemakkelijk verschillende verwachtingen. Door ze vooraf te bespreken weet iedereen waar hij aan toe is.

Ook over selectie en nabewerking mag je iets vinden en laten opnemen in een overeenkomst. Een fotosessie kan immers honderden opnamen opleveren. Misschien heb jij er een foto tussen gezien die je heel graag wilt hebben, maar krijg je die dan ook? Heb je dat recht?

Kortom, teken niet zomaar een overeenkomst die aan je wordt voorgelegd en waarvan gezegd wordt dat het ‘standaard’ is. Begrijp wat erin staat en vraag je af of jou dit voldoende rechten geeft en de fotograaf misschien niet te veel. Dit soort overeenkomsten zijn geen kwestie van rechten verzamelen, maar van vooraf duidelijk maken hoe je met de fotograaf gaat samenwerken.

Van gedachten veranderen

In incidentele gevallen komt het voor dat een model achteraf van gedachten verandert en bijvoorbeeld vraagt om een foto niet meer te publiceren. Soms gaan modellen ervan uit dat dit zomaar kan en dat je daar recht op hebt omdat je op de foto staat.

Zoals je nu weet kun je alleen het portretrecht gebruiken om daar iets aan te doen, maar moet er dan wel een ‘redelijk belang’ zijn en dit belang moet zwaarder wegen dan het belang van de fotograaf. Omdat je de fotograaf niet meer aardig vindt, is dus niet voldoende reden om de foto te laten verwijderen.

Dit is dus best een lastig onderwerp en juist daarom vinden we het verstandig er vooraf iets over af te spreken. Veel overeenkomsten gaan er vanuit dat toestemming aan de fotograaf voor onbepaalde tijd wordt verleend. Dat is ook best wel logisch. Een fotograaf moet er immers op kunnen vertrouwen dat een foto waaraan tijd is besteed en die volgens afspraak is gepubliceerd niet zonder meer maanden of jaren later onbruikbaar wordt omdat iemand inmiddels een andere voorkeur heeft of hem niet meer aardig vindt.

Maar dat hoeft ook niet te betekenen dat je onder geen enkele omstandigheid meer ergens op terug kunt komen. In onze overeenkomst is hierover bijvoorbeeld opgenomen dat een dergelijk verzoek wordt beoordeeld wanneer bijzondere omstandigheden maken dat voortgezet gebruik mogelijk niet meer redelijk of rechtmatig is. Daarbij kan eerst naar een minder vergaande oplossing worden gezocht, bijvoorbeeld een andere afbeelding, een gewijzigde context of het beëindigen van een specifieke toepassing.

Ook hier kun je dus kiezen voor duidelijke afspraken en hoef je een absoluut geformuleerde toestemming zonder verdere nuance niet per se te accepteren.

Gevoelige context

Een foto kan op zichzelf onschuldig zijn en toch een heel andere betekenis krijgen door de tekst of omgeving waarin hij wordt gepubliceerd.

Stel dat een portret als illustratie wordt gebruikt bij een artikel over verslaving, criminaliteit of een ander gevoelig onderwerp. Een lezer zou daardoor ten onrechte kunnen denken dat het afgebeelde model daar persoonlijk iets mee te maken heeft.

In onze overeenkomst houden we daar rekening mee. Redactioneel of illustratief gebruik betekent niet automatisch dat het model bij het onderwerp betrokken is, maar bij gevoelige onderwerpen moet bij ons ook worden gekeken naar het risico dat zo'n verkeerde associatie ontstaat. En als dat gebeurt dan moeten wij daar toestemming voor vragen aan het model.

Dat soort afspraken zul je in een heel eenvoudige model release meestal niet aantreffen, terwijl ze voor een model behoorlijk relevant kunnen zijn. Kortom, denk dus goed na wat je wilt. Zowel nu als in de toekomst. En ga ervanuit dat als een fotograaf het goed met je voorheeft, hij bereid is om daar met jou vooraf duidelijk afspraken over te maken.

Soort overeenkomst

Een model release kan prima geschikt zijn wanneer alleen toestemming voor een duidelijk omschreven gebruik hoeft te worden geregeld. Ook een korte verklaring kan in eenvoudige situaties voldoende duidelijkheid bieden.

Zoals duidelijk zal zijn geworden vinden we dat voor onze manier van werken met modellen te beperkt. Wij willen niet alleen vastleggen wie de foto’s mag gebruiken, maar ook hoe, wat daar tegenover staat en wat er bijvoorbeeld gebeurt bij bijzondere omstandigheden.

Het uitgangspunt is daarbij niet dat fotograaf en model elkaar zouden moeten wantrouwen. Juist wanneer de samenwerking goed is, is het eenvoudig om vooraf te bespreken wat beide partijen verwachten en dat vervolgens op papier te zetten.

Een goede overeenkomst moet uiteindelijk vooral voorkomen dat je achteraf moet discussiëren over wat vooraf eigenlijk bedoeld was.