De creatieve wereld evolueert op dit moment mede door de razendsnelle ontwikkelingen binnen de kunstmatige intelligentie (AI). Wat betekent dit voor de toekomst? Moeten fotografen bezorgd zijn?
Ongerustheid
We schreven al eerder over het gebruik van kunstmatige intelligentie binnen het vakgebied van de fotograaf en beeldbewerking in het algemeen. Maar de ontwikkelingen gaan erg snel en steeds vaker ontvangen we daarom verzoeken om nog eens bij die ontwikkelingen stil te staan en onze mening te geven over de kant waarop dit heen lijkt te gaan.
Deze verzoeken gaan dikwijls gepaard met beschrijvingen van ongerustheid. Veel bezorgde lezers vragen zich af of AI het werk van fotografen overbodig zal maken. Wordt beeldbewerking een zaak van AI of blijft het mensenwerk?
Ontwikkelingen
In een eerder artikel met als titel ‘Kunstmatige intelligentie een bedreiging?’ dat op deze site op 7 juli 2023 verscheen, lezen we dat AI op dat moment nog in de kinderschoenen stond. Adobe had in de toen laatste bèta-release van Photoshop van AI gebruik gemaakt om de functie “Generative Fill” mee te kunnen realiseren. En hoewel de resultaten nog niet altijd heel geloofwaardig te noemen waren, bleken ze veelbelovend te zijn en schreven we toen dat het waarschijnlijk gewoon een kwestie van tijd zou zijn voordat het bruikbaarder zou worden. Tussen de regels door lees je ook dat AI volgens ons een logische ontwikkeling zou zijn en ook niet tegen gehouden zou moeten worden.
Op 21 mei 2021 hadden we daarvoor ook al een artikel over AI gelanceerd. Dat ging over kunstmatige intelligentie binnen fotografie en ook in dat artikel lezen we dat er al een aantal tools bestonden die van AI gebruik konden maken. De resultaten daarvan waren alles behalve fantastisch te noemen, maar het was er en het zou beter worden.
AI is dus zeker niet nieuw te noemen. Maar wat iedereen kan merken is dat het zich zich op dit moment heel snel ontwikkelt. In 2021 waren de mogelijkheden aanzienlijk kleiner dan in 2023. En nu, in 2025, zijn we al weer heel wat verder!
De ontwikkelingen binnen AI gaan inderdaad heel snel. Dit komt onder andere omdat er grote investeringen worden gedaan in AI, we inmiddels beschikken over een enorm toegenomen rekenkracht en de AI-systemen steeds meer data te verwerken krijgen waardoor ze beter gaan werken.
We zien hierdoor kunstmatige intelligentie nu niet alleen terug in Photoshop, maar ook in onze mailsystemen, in automatische helpdeskprogramma’s in programmeertalen en zelfs in bepaalde camera’s. AI bevindt zich inmiddels in allerlei hulpmiddelen die binnen de fotografie worden ingezet en moet daarom eerder als ‘normaal’ dan als ‘bijzonder’ worden beschouwd.
Op dit moment wordt kunstmatige intelligentie binnen ons interessegebied gebruikt voor geavanceerde beeldbewerking tot de productie van volledig gegenereerde visuele kunstwerken aan toe. AI heeft hiermee haar stempel gedrukt op hoe we beelden ontwikkelen, bewerken en ervaren. Maar wat betekent dit voor de toekomst?
De waarde
De innovatie met AI versnelt in een aantal gevallen het productieproces en biedt mogelijkheden voor creativiteit, maar het roept ook steeds meer vragen op. Een van de meest voor de hand liggende vragen is die over de waarde van het eindresultaat.
Is een kunstwerk meer waard als het door een mens wordt gemaakt ten opzichte van dat wat door een computer wordt gemaakt? Dat hangt natuurlijk mede af van hoe 'waarde' wordt gedefinieerd. Financieel gezien worden kunstwerken van beroemde kunstenaars op de traditionele kunstmarkt hoger gewaardeerd dan AI-gegenereerde kunst. Een onderdeel daarvan kan ‘tijdelijkheid’ zijn. De mens (kunstenaar) is beperkt in het maken van zijn kunstwerken. Zijn bestaan wordt beperkt. AI kan in principe eindeloos doorgaan. En beperking op de markt betekent waardevermeerdering. Toch zien we dat de waardering voor AI-gegenereerde kunst verandert, vooral door de opkomst van digitale kunst en NFT’s.
Waarde is echter niet alleen een kwestie van geld. Kunst heeft ook een emotionele, culturele en/of historische waarde. Een werk dat door een mens is gemaakt draagt daardoor vaak een diepere laag van intentie, emotie en persoonlijke ervaring. Iets wat AI niet kan toevoegen, hooguit kan veinzen. Aan de andere kant kan AI-kunst verbazen, vernieuwen en zelfs helpen bij het doorbreken van creatieve grenzen.
Als we de waarde van een kunstwerk uitdrukken in hoe we het kunstwerk ervaren en wat het met ons doet, dan kijken we er misschien nog het meest objectief tegenaan. Want is het relevant of een kunstwerk gemaakt is door een mens of door een computersysteem, wanneer het treffend en ontroerd is?
Meer vragen
Er zijn meer vragen die juist nu actueel zijn geworden. Bijvoorbeeld die over het auteurschap. Want wanneer een beeld wordt gegenereerd door een stuk software, wie is dan de kunstenaar die het werk gemaakt heeft? Is dat de persoon die op de knop heeft gedrukt? De programmeur?
Kunstmatige intelligentie is een ‘hergebruiker’ van bestaand materiaal. Het is het herrangschikken van dit materiaal dat we een ‘intelligent proces’ zouden kunnen noemen. Vrij vertaalt: een goed werkend algoritme. Maar is de werking van dit algoritme vergelijkbaar met hoe een mens zijn werk creëert?
Ook wij hergebruiken materialen (waaronder net zo goed ervaringen en emoties vallen) en brengen deze in relaties met elkaar en rangschikken ze opnieuw. Dat lijkt dus op hetzelfde proces, maar is dat proces wel echt vergelijkbaar? Is ons ‘algoritme’ vergelijkbaar met dat van de computersystemen die voor AI worden gebruikt? En als dat niet vergelijkbaar is, is het uiteindelijke product dan niet ook als iets anders te beschouwen?
Het is in dit opzicht een interessante vraag of kunstmatige intelligentie de menselijke creativiteit kan vervangen of zelfs maar kan versterken. Dit is ons inziens relatief eenvoudig te toetsen: als veel AI-gegenereerde kunstwerken treffend zijn en ontroeren, zegt ons dat dan niet dat AI in staat is om ons op dit gebied te vervangen? Of andersom, als veel AI-gegenereerde kunstwerken niet beter zijn dan de menselijke omdat ze ons minder treffen, ons minder ontroeren, hebben we dan niet het tegendeel bewezen?
Op de dag voordat de dodenherdenking plaats zou vinden, vertelde een van mijn zoons dat hij per toeval de foto’s van Lee Miller had ontdekt en dat hij door haar werk gemaakt tijdens de Tweede Wereldoorlog was geraakt. We hadden het vervolgens over het belang van fotografie in de geschiedenis als het gaat om nieuwsverspreiding en zo kwamen we op AI. Hij vertelde mij toen dat hij nog nooit een AI-gegenereerd kunstwerk had gezien dat hem echt had aangesproken. Nog nooit was AI zo binnen gekomen als bijvoorbeeld de foto’s van Miller. Dat zegt denk ik genoeg.
Als het gaat om de branche waarin professionele beeldmakers zoals fotografen werkzaam zijn dan poppen er nog ook nog heel andere vragen op: blijven deze professies wel bestaan of worden die weggevaagd door deze ontwikkelingen? Wij denken dus dat dit wel mee zal vallen. Als het om ‘standaard werk’ gaat, dan klopt dit misschien, maar het zal vast niet gaan om werk dat dit ontstijgt.
De toekomst
We hebben geen bol om in de toekomst te kunnen kijken, maar we gaven al eerder aan dat wij geloven dat AI een waardevol instrument kan zijn, maar dan alleen wanneer het bewust en doordacht wordt toegepast als een uitbreiding van menselijke creativiteit, niet als een vervanging daarvan.
Een fotograaf laat zijn werk volgens ons doordacht tot stand komen. Hij heeft een plan, bedenkt hoe hij dat wil gaan realiseren en voert de activiteiten uit die nodig zijn om tot het gewenste resultaat te komen. Zijn werk berust niet op toeval maar op het nemen van bewuste beslissingen. De juiste scherptediepte in een foto van een fotograaf is bijvoorbeeld geen toevalstreffer, maar het resultaat van een bewuste gemaakte keuze over het te gebruiken diafragma. Dit soort keuzes worden door mensen gemaakt, niet door systemen. Systemen kiezen voor ‘logisch’ en ‘gebruikelijk’, mensen kiezen dat wat ‘passend’ is.
Maar systemen kunnen ons natuurlijk wel degelijk helpen om tot het voor ons gewenste eindresultaat te komen. Als AI daar hulp bij kan bieden, moeten we het zeker omarmen. Techniek moet ons immers niet tegenhouden te bereiken wat we willen. Het moet ons helpen daar te komen.
AI zal ongetwijfeld een blijvende invloed hebben op beeldontwikkeling. Het zal een steeds belangrijkere rol gaan spelen en steeds meer kunnen. De sleutel ligt dan ook niet in het verzet, maar vooral in hoe we AI het beste kunnen benutten. Als we dat doen om onze grenzen mee te verleggen zonder de menselijke touch te verliezen, dan lijkt ons dat een uitstekende toepassing.