Fotograferen betekent belichting instellen en belichting instellen betekent werken met het diafragma, de sluitertijd en met ISO-waarden. Maar hoe stem je deze drie zaken goed op elkaar af?
Samenwerking
Met de ISO-waarde wordt de gevoeligheid van de sensor ingesteld, het diafragma zegt iets over de opening van het objectief en met de sluitertijd wordt vastgelegd hoe lang de sensor licht mag ontvangen op het moment dat de fotograaf op de ontspanner drukt.
Naast de hoeveelheid aanwezig licht dat op het te fotograferen object valt, hebben deze drie onderwerpen dus allemaal invloed op de hoeveelheid licht dat op de sensor van de camera zal komen te vallen op het moment dat een foto wordt gemaakt. Door de ISO-waarde te verhogen wordt de opname lichter, maar dat kan ook door de waarde van het diafragma of die van de sluitertijd te veranderen.
Wanneer je besluit om met behulp van het diafragma minder licht op de sensor te laten vallen, dan heeft dat een ander effect als wanneer je dit met behulp van de sluitertijd doet. En als je dit met de ISO-waarde verandert, heeft het weer een ander effect. Met alle drie deze zaken kun je daarom niet alleen de hoeveelheid licht dat uiteindelijk op de sensor terecht zal komen bepalen, ze hebben ook andere eigenschappen die elk in de opname zichtbaar zullen worden.
Wijzig je bijvoorbeeld het diafragma, dan wijzig je niet alleen de lichtsterkte, maar ook de scherptediepte van de foto (zie afb 1). Bij de sluitertijd zul je naast de lichtsterkte meteen bepalen of een foto bewegingsonscherpte zal vertonen (zie afb 2) en door de ISO-waarde te veranderen kan er meer of minder ruis op de foto terecht gaan komen (zie afb 3).
Wat je ook doet, je kunt geen van deze instelmogelijkheden uitschakelen. Bij iedere foto hebben ze dus altijd alle drie invloed, ook al worden ze automatisch door de camera ingesteld. Omdat ze er altijd tegelijkertijd zijn en daarmee samenwerken aan de uiteindelijke belichting, moeten ze alle drie ingesteld worden. Hoe dit werkt kan worden verduidelijk met de zogenaamde “belichtingsdriehoek” (zie afb 4).
Het idee
Het idee achter het model van de belichtingsdriehoek is dat ieder punt in de driehoek voor een goede belichting van de foto zorgt, maar dat de instellingen per punt op dat moment wel anders zijn. Dit zullen we nader toelichten.
Stel we willen een foto maken tijdens het ondergaan van de zon. Er is dus sprake van een bepaalde hoeveelheid licht. Hiervoor kunnen we een belichtingsdriehoek tekenen. Daarin zetten we als hoekpunten uit welke meest extreme waarden we voor de ISO, sluitertijd en diafragma kunnen opgeven om nog tot een goede belichting te komen. Hiervoor moeten we die hoekpunten natuurlijk wel definiëren. We kunnen dat op verschillende manieren doen. Bijvoorbeeld door steeds de meest extreme instellingen van twee van de instelmogelijkheden van de camera te selecteren en de waarde van de over gebleven instelmogelijkheid daarbij proberen te zoeken. Lukt dat niet, dan zullen we de gekozen extreme waarden moeten verlagen om het nog eens te proberen.
Voor het punt linksonder vragen we ons af daarom af wat de waarde van de ISO zou moeten zijn voor een goede belichting wanneer we de snelste sluitertijd van de camera zouden kiezen en de grootste opening van het diafragma. Als we dat proberen blijkt dat we die waarde niet kunnen vinden. En dus komen we tot de conclusie dat we deze foto nooit zouden kunnen maken wanneer we met deze snelheid en dit diafragma zouden werken. Met welke ISO-waarde dan ook. En dus verlagen we de sluitertijd en kijken wat er dan gebeurt. We gaan hiermee net zolang door totdat het wel lukt.
Op die manier kunnen alle hoeken van de driehoek worden gevonden. Als we die driehoek tekenen zullen we zien dat de driehoek met alle mogelijke instellingen van de camera (zie afb 5) groter zal zijn dan de driehoek die we hebben gevonden (zie afb 6). Logisch, want de hoeveelheid licht die aanwezig is voor de scene is beperkt en dus wordt de driehoek kleiner. De kleinere driehoek die we gevonden hebben is de belichtingsdriehoek die geldt voor deze lichtsituatie. We weten van die belichtingsdriehoek dat alle punten in deze driehoek voor een goede belichting zullen zorgen.
Stel dat de volgende instellingen zorgen voor een goede belichting: ISO: 200 | Sluitertijd: 1/500 | Diafragma: f/2.8, dan moet dit dus een punt binnen de belichtingsdriehoek zijn. Immers, ieder punt binnen de driehoek levert een goede belichting op. We hebben dit punt in de belichtingsdriehoek voor deze scene met een witte stip in afb 7 aangeduid.
Maar we willen niet met een diafragma van f/2.8 fotograferen, want dat levert voor de foto die we willen maken te weinig scherptediepte op. We veranderen het diafragma daarom naar f/8 (de rode stip). Dit is echter een van de vele plaatsen waar de waarde voor het diafragma f/8 is. We hadden ook een ander punt kunnen kiezen. We kunnen nu in de driehoek voor dit punt aflezen welke instellingen we voor de ISO en de sluitertijd moeten kiezen, willen we nog steeds een goede belichting krijgen.
We zullen zien dat als we een ander punt met f/8 kiezen en waarbij we de ISO gelijk laten (200), dat de sluitertijd dan op 1/125 ingesteld moet worden. Dus ISO: 200 | Sluitertijd: 1/125 | Diafragma: f/8 zal ook voor een goede belichting zorgen. Willen we echter naast het diafragma juist de sluitertijd niet veranderen, dan zal de ISO moeten veranderen, en wel naar 800 moeten, lezen we af in de belichtingsdriehoek. We krijgen dan ISO: 800 | Sluitertijd: 1/500 | Diafragma: f/8. We kunnen er ook voor kiezen om zowel de ISO als de sluitertijd aan te passen, want we kunnen f/8 als punt ook hier binnen de belichtingsdriehoek vinden: ISO: 400 | Sluitertijd: 1/250 | Diafragma: f/8.
De belichtingsdriehoek van een bepaalde te fotograferen situatie laat ons dus zien dat de drie betrokken elementen er altijd zijn en samen zorg dragen voor een goede belichting mits een punt binnen de driehoek wordt gekozen. In dit artikel lees je daar nog meer over in combinatie met het instellen van de camera.
Specifieke kenmerken
Eerder gaven we al aan dat ieder element zijn eigen karakteristieken (eigenschappen) heeft die invloed uitoefenen op de opname. Denk aan het diafragma dat de scherptediepte bepaalt. Wanneer we deze specifieke kenmerken in de belichtingsdriehoek weergeven, gaat hij nog meer betekenis krijgen.
In afb 8 hebben we dit gedaan. We zien in dit figuur dat als we een goede belichting hebben maar daarin een lage waarde voor het diafragma kiezen (bijvoorbeeld f/1,4) dat we dan weinig scherptediepte in de foto mogen verwachten. Aan het verloop van wit naar zwart in de balk onder de rib van de driehoek zien we dat dit ook betekent dat de foto lichter zal worden als we voor deze lage waarde zouden kiezen. We laten dan dus veel licht door naar de sensor.
Kiezen we daarentegen een hoge waarde voor het diafragma (in de figuur als f/22 weergegeven), dan krijgen we veel scherptediepte in de opname maar ook veel minder licht op de sensor. Vandaar dat het verloop onder de rib donkerder is geworden. Op soortgelijke manier zien we ook de effecten van het wijzigen van de instellingen voor de sluitertijd en de ISO-waarde in ditzelfde model terug.
Handig weetje
De drie instelmogelijkheden zijn in stapgrootte aan elkaar aangepast. Dat wil zeggen dat wanneer je het diafragma een stap omhoog zet op de camera, een andere instelmogelijkheid (de sluitertijd of de ISO-waarde) een stap naar beneden zal moeten. Een stap van iedere instelmogelijkheid verminderd of vermeerderd de hoeveelheid licht namelijk met dezelfde waarde.
Als rekensom
Nu we weten dat de verschillende soorten waarden van de drie elementen te beschouwen zijn als vergelijkbare waarden, dan kunnen we er ook mee rekenen.
We kunnen bijvoorbeeld een stopverschil in ISO-waarde 1 punt geven, die voor een stopverschil in het diafragma ook en dit eveneens voor een stopverschil van de sluitertijd doen. Als we de lichtsterkte zelf ook in een getal zouden gaan uitdrukken die bij deze punten zou passen, dan kunnen we er een som van maken. In dat geval zou opgaan dat deze waarden opgesteld de lichtsterkte zouden representeren:
ISO-waarde + Diafragma + Sluitersnelheid = Lichtsterkte
Stel dat het licht dat gemeten voor een bepaalde scene de waarde 10 zou hebben, dan konden we hiermee heel snel allerlei combinaties samenstellen waarmee deze lichtsterkte 10 het beste gefotografeerd zou kunnen worden met de ISO-waarde, het diafragma en de sluitertijd. Want 3 + 4 + 3 levert 10 op, maar 2 + 4 + 4 ook en 1 + 2 + 7 natuurlijk ook.
Ondanks dat geen van de onderdelen van de som 0 mag zijn (ieder element bestaat immers bij iedere opname), kunnen we hier al aan zien dat er heel veel mogelijke combinaties bestaan om een scene met lichtsterkte 10 goed te kunnen fotograferen.
Maar we zien er meer aan. De getallen die samen de som vormen, bepalen ook de hoeveelheid aanwezige ruis, de scherptediepte en de bewegingsonscherpte. We kunnen aan de som hierdoor daarom ook meteen zien in welke mate deze karakteristieken van de afzonderlijke elementen zich voor zullen gaan doen in de opname.
Deze methode is, in versimpelde vorm uitgelegd, de basis achter het werken met de zogenaamde Exposure Value (EV) geweest dat in de jaren vijftig van de vorige eeuw is bedacht. Veel lichtmeters werken op basis van EV (zie afb 9).
Een scene verlicht met 14 EV kun je goed belicht fotograferen met een sluitertijd van 1/500, een diafragma van f/5,6 en een ISO-waarde van 400. Blijkbaar is 400 + f/5,6 + 1/500 dus 14 EV, hoewel je dit niet echt kunt optellen natuurlijk, daarvoor zou je die waarden eerst moeten uitdrukken in gelijkwaardige eenheden, maar het gaat om het idee.
Nu wijzigen we het diafragma van f/5,6 naar f/8. Welke combinaties kun je dan krijgen? Nou bijvoorbeeld 400 + f/8 + 1/250. Dat weten we omdat iedere volle stop verschil in het diafragma, de sluitertijd of de ISO-waarde, een verdubbeling van het licht op de sensor inhoudt.
Gaan we van f/5,6 naar f/8, dan is dit een stop verschil. Hierdoor verminderd het licht dat op de sensor valt met de helft. Door nu de sluitertijd van 1/500 op 1/250 te plaatsen (wat ook een stop verschil inhoudt) verdubbelen we het licht weer dat op de sensor terecht komt en daarmee klopt de uitkomst van de formule weer.
Samenvatting
De belichtingsdriehoek is een model waarin de ISO-waarde, het diafragma en de sluitertijd worden uitgezet en waarbij ieder punt binnen deze driehoek waarden oplevert voor deze instelmogelijkheden om een foto met een bepaalde lichtsituatie op de juiste manier te belichten.
Wordt een van deze drie elementen aangepast, dan moet er iets gebeuren wil de belichting weer goed worden. Dat kan door een of beide andere variabelen aan te passen. In de driehoek kan bekeken worden welke mogelijkheden je daarvoor hebt.
Ieder element heeft niet alleen invloed op de uiteindelijke hoeveelheid licht dat op de sensor valt maar levert ook zijn eigen karakteristieken. Bij het diafragma gaat dit om de scherptediepte, bij de sluitertijd om bewegingsonscherpte en bij de ISO-waarde om ruis.
Er bestaan ook andere methoden, zoals het werken met de Exposure Value, die de fotograaf kunnen helpen om de juiste belichting in te kunnen stellen en de gevolgen van veranderingen te kunnen overzien. Iedere methode heeft zijn eigen voor- en nadelen en worden daarom ook wel door elkaar gebruikt.