Een aantal fotografen ontloopt de M-stand. Ze menen dat dit te ingewikkeld voor hen zou zijn. Maar dat is een vergissing, zo moeilijk is het niet! En omdat je alleen in de M-stand bepaalde foto’s kunt maken, is het zaak het onder de knie te krijgen.
Waarom de M-stand?
In de M-stand (manual = handmatig) heeft de fotograaf de mogelijkheid om alle instellingen voor de belichting zelf te bepalen. Hierdoor kan bijvoorbeeld een low-key of high-key foto worden gemaakt. Zou je dit proberen te doen met een (half-)automatische stand zoals in de Auto, P-, A-, of S-mode, dan lukt dat niet goed. De camera zal in deze standen immers automatisch de in zijn ogen beste waarde voor de belichting proberen te kiezen. De juiste belichting voor een low-key of high-key scene valt hier niet onder en de foto zou hierdoor verkeerd worden belicht.
Er zijn veel meer situaties denkbaar waarin het wenselijk is dat de fotograaf de baas is over alle instellingen en geen daarvan door de camera wil laten bepalen. Samengevat zijn dat alle situaties waarin de camera met (half-)automatische standen niet voor het gewenste resultaat kan zorgen. En dat zijn er best veel wanneer je meer wilt maken dan standaard foto’s alleen.
Waarom niet de M-stand?
Er zijn goede redenen om in bepaalde situaties niet voor de M-stand te kiezen. Bijvoorbeeld wanneer je snel moet kunnen afdrukken. Een sportfotograaf heeft niet altijd de tijd om rustig te overwegen welke instellingen hij moet kiezen voor een bepaalde foto.
Maar waarschijnlijk wil hij wel iets beslissen. Alles overlaten aan de camera is ook dan niet ideaal. De sportfotograaf zal bijvoorbeeld graag invloed willen uitoefenen op de sluitertijd zodat de actie van de sporter goed bevroren kan worden vastgelegd. In dat geval biedt de S-mode uitkomst en is het dus praktischer om voor deze halfautomatische modus te kiezen dan voor de M-stand.
De M-stand is dus geen ‘holy grale’ of haarlemmerolie. Het is ook geen teken van amateurisme wanneer je niet met de M-stand fotografeert. Het is wel een modus die in bepaalde situaties nodig is omdat het anders niet lukt de foto te maken zoals de fotograaf dat wil.
Achtergrond kennis
Om de juiste beslissingen voor een goede belichting handmatig met de instellingen van de camera te kunnen maken, is basiskennis over een aantal zaken noodzakelijk. Je moet namelijk weten wat diafragma is, wat sluitertijd inhoud en wat er met de ISO-waarde wordt bedoeld.
Samengevat komt het hier op neer: het diafragma bepaalt de grootte van de lensopening. Hoe kleiner het diafragma, hoe kleiner het ‘gat’ waar het licht door kan en dus hoe minder licht er op de sensor kan vallen.
De sluitertijd bepaalt de tijdsduur waaronder de sensor aan het licht wordt blootgesteld. Hoe langer de sluitertijd, hoe langer het licht wordt doorgelaten, dus hoe meer licht er voor de belichting beschikbaar komt.
De ISO-waarde bepaalt de wijze waarop de sensor de gemeten lichtwaarden per pixel doorgeeft aan de processor. Hoe lager de ISO-waarde, hoe lager de waarden zijn die hij door zal geven. Populair gezegd wordt wel gesteld dat de ISO-waarde de gevoeligheid van de sensor voor het licht bepaalt.
Effecten
Deze drie instelmogelijkheden bepalen dus samen de belichting van de uiteindelijke foto. De belichting wordt bepaald door een combinatie van instellingen van deze drie zaken. Er is echter meer aan de hand.
Iedere variabele, of het nu het diafragma, de sluitertijd of de ISO-waarde betreft, heeft ook een zekere invloed op de foto. Het diafragma heeft effect op de scherptediepte, de sluitertijd op het ontstaan van bewegingsstrepen en de ISO-waarde op de hoeveelheid ruis.
Door de waarden van de componenten te wijzigen, veranderen deze effecten op de foto. Het zijn dan ook deze mogelijkheden die de fotograaf in staat stellen om bepaalde effecten meer of minder in de foto tot uiting te laten komen.
Basisinstellingen
Maar hoe vind je nu de instellingen voor een goede belichting in de M-stand als je niet met een losse belichtingsmeter werkt?
Stel we willen overdag in een park een persoon fotograferen. We hebben de camera in de Auto-stand staan. We drukken de ontspanner half in en kijken met welke instellingen de camera deze foto zou nemen. Hij geeft aan dat deze scene het best te belichten is met ISO 100, f/5.6 (diafragma) en 1/125 (sluitertijd).
Door nu te kiezen voor de M-stand en ISO 100, f/5.6 en 1/125 in te stellen, doen we hetzelfde als wat de camera zelf zou doen. Geen verschil dus tussen de foto’s die we hiermee handmatig zouden maken en die door de camera zou zijn gemaakt. Laten we dit voor het gemak de ‘basisinstellingen’ noemen.
Maar nu gaan we variëren. We hebben onszelf bedacht dat we graag wat meer scherptediepte in de foto zouden willen krijgen. We willen daarom het diafragma van f/5.6 naar f/8 veranderen. Op de camera die we gebruiken merken we dat we hiervoor het diafragma een stap vooruit moeten zetten.
Als we dat doen, en we maken een foto met deze gewijzigde instelling, dan hebben we inderdaad meer scherptediepte gekregen, maar de foto is ook donkerder geworden. Logisch: we hebben de lensopening immers kleiner gemaakt. Er komt nu minder licht naar binnen. We zijn van de basisinstellingen afgeweken.
Willen we de belichting weer goed maken zonder het diafragma terug te zetten, dan maken we gebruik van dit gegeven:
De stappen van de instelmogelijkheden staat aan elkaar gelijk.
Dit betekent in praktijk dat als we het diafragma met een stap verkleinen, dan kunnen we dat compenseren met bijvoorbeeld de sluitertijd door die een stap in omgekeerde richting te veranderen. Lees hierover ook dit artikel.
We veranderen daarom de sluitertijd van 1/125 naar 1/60. Hierdoor laten we het licht langer naar binnen komen. Als we nu een foto maken, dan zien we dat de belichting weer goed is. We hebben het kleiner maken van de lensopening (het diafragma) namelijk gecompenseerd met het verlengen van de sluitertijd. En hoewel we nu van de basisinstellingen zijn afgeweken, is de belichting nog steeds goed. Da komt omdat we de basisinstellingen als uitgangspunt hebben genomen en aanpassingen daarop hebben gecompenseerd.
We hebben in dit voorbeeld de sluitertijd gebruikt om de verandering in diafragma te compenseren. Dat had echter net zo goed met de ISO-waarde gekund. Het basisprincipe komt daarom hier op neer: als je eenmaal een goede combinatie voor de belichting van instellingen hebt gevonden (bijvoorbeeld door de basisinstellingen vanuit de Auto-stand af te lezen), dan kun je andere goede belichtingsinstellingen daar van afleiden door een verandering van een instelling te compenseren met hetzelfde aantal stappen in tegengestelde richting van een van de andere instellingen of een combinatie daarvan.
Een combinatie
Hiervoor werd gesteld dat compenseren ook met een combinatie van instellingen kan plaatsvinden. Hiermee wordt bedoeld dat als je meerdere stappen moet compenseren, je de vrije keuze hebt met welke combinatie van de overige instelmogelijkheden je dit doet.
Stel je vindt in de auto-stand een basisinstelling van ISO 100, f/5.6 en 1/250. Voor de foto wil je de sluitertijd in de M-stand wijzigen naar 1/500. Op de camera zie je dat hiervoor 3 stappen nodig zijn, Je kunt daarop voor de sluitertijd namelijk instellen 1/250 > 1/320 > 1/400 > 1/500. Je kunt nu compenseren met alleen de ISO waarde (100 > 160 > 200 > 320) of door alleen het diafragma te veranderen (f/5.6 > f/5 > f/4.5 > f/4).
Maar je kunt ook voor een combinatie kiezen. Je weet dat je drie stappen moet nemen voor de compensatie. Dan kan dan door bijvoorbeeld een stap in ISO-waarde te wijzigen (100 > 160) en twee stappen in diafragma (f/5.6 > f/5 > f/4.5) te wijzigen. Je hebt dan immers samen op deze manier ook drie stappen gecompenseerd!
Stapgrootte
In het vorige voorbeeld gingen we bij bijvoorbeeld de sluitertijd van 1/250 naar 1/320. Mogelijk zie je op jouw camera dat de eerst volgende stap niet 1/320 is, maar 1/500. Veel camera’s bieden de mogelijkheid om de stapgrootte in te stellen. Wijzig je deze instelling dan krijg je dus de beschikking over meer of minder ‘tussenstations’.
In dit artikel spreken we over stappen als de volgende of vorige mogelijkheid van een instelling op de camera. Dat doen we voor de leesbaarheid. In de wereld van fotografie spreekt men liever over stops en stappen.
Het wijzigen van de stapgrootte heeft meteen effect op alle drie de instelmogelijkheden. Hierdoor blijven de stappen onderling vergelijkbaar en daarmee uitwisselbaar qua lichteffect.
Met de belichtingsdriehoek
De belichtingsdriehoek is een model waarin dit op een andere manier wordt benaderd. In afb 1 zie je dit model. De ISO-waarde, de sluitertijd en het diafragma vormen de ribben van de driehoek. De minimale en maximale instelmogelijkheden van de camera voor een bepaalde lichtsituatie zijn in de hoekpunten uitgezet en worden soms beperkt door de mogelijkheden van de camera.
Wanneer we naar afb 2 kijken, dan zien we een stip waarmee aangegeven wordt voor welke waarden de camera in de auto-stand voor een bepaalde lichtsituatie als basisinstellingen zou kiezen. Het gaat hier om ISO 3200, f/16 en 1/4000. Het is niet waarschijnlijk dat dit door de camera in de auto-stand echt als basisinstelling zou worden gekozen, maar dit is slechts een fictief voorbeeld.
Als we vanaf dit snijpunt loodlijnen laten lopen vanaf de ribben, dan kunnen we de waarden op de ribben aflezen. De basisinstellingen vormen dus het snijpunt van de lijnen i, d en s en we weten dat dit snijpunt voor een goede belichting zorgt.
De fotograaf zet de camera op de M-stand, neemt de basisinstellingen over en verandert daarna het diafragma van f/16 naar f/20 (zie afb 3 – de rode pijl laat deze verandering zien). Het oude snijpunt bestaat nu niet meer omdat lijn d is verschoven. Kortom, de belichting is nu niet meer goed want de belichting is alleen daar goed waar alle drie de lijnen in een punt bij elkaar komen.
Er moet dus gecompenseerd worden (er moet een ander snijpunt worden gevonden), wil de fotograaf de foto nog steeds goed laten belichten. In afb 3 zien we dat zich daar in ieder geval twee mogelijkheden voor aandienen. Op deze punten snijden immers al twee lijnen, de fotograaf hoeft alleen de ontbrekende lijn daar naar toe te verplaatsen.
In afb 4 is gebruik gemaakt van het snijpunt waarin lijn d en lijn i elkaar al sneden. Lijn s is daar naar toe verschoven en op de as van de sluitertijd kunnen we nu de aangepaste waarde voor de sluitertijd aflezen. Dat is 1/2500 geworden.
In afb 5 is gebruik gemaakt van het snijpunt dat lijn d en lijn s al vormden in afb 3. Lijn i is daar naar toe verschoven en geeft daardoor een aangepaste ISO-waarde van 6400.
In bovenstaande voorbeelden werden steeds twee variabelen vastgezet (diafragma en ISO-waarde of diafragma en sluitertijd) om de waarde voor de ontbrekende variabele te kunnen vinden. Zoals eerder gesteld kun je echter ook compenseren door een combinatie te gebruiken.
In afb 6 zien we lijn d. Zoals we weten stelt deze lijn alle punten voor waarvoor geldt dat het diafragma f/20 is. Een aantal van deze punten hebben we als gele punten weergegeven. Maar niet alleen zij maar alle punten op deze lijn voldoen dus aan de eis van de fotograaf om met f/20 te gaan fotograferen. Door nu een loodlijn van de ribbe voor de ISO-waarde en een loodlijn van de ribbe voor de sluitertijd door hetzelfde punt op lijn d te trekken, zien we welke instellingen voor de ISO-waarde en voor de sluitertijd benodigd zijn om deze lichtsituatie goed te kunnen belichten wanneer voor f/20 wordt gekozen.