Ik vond mijn oude analoge Fodor lichtmeter in onze ‘museumkast’ terug. Die deed het altijd goed en hij werkt nog steeds. Hoe werkten dergelijke lichtmeters en wat is het verschil met de huidige digitale lichtmeters?
Mijn Fodor model 80
De Nederlandse distributeur Fodor, die opgericht is in de jaren twintig, bestaat al lang niet meer. Vooral na de oorlog importeerde Fodor Japanse en Duitse fotografie apparatuur waarvan ze een deel white labelden. Oftewel: ze lieten de apparatuur komen en plaatsen hun eigen naam er op. Zelf produceerden ze geen fotografische apparatuur.
Dit Rotterdamse bedrijf is nu vooral bekend om zijn historische camera’s. Maar ze hadden ook andere goede apparatuur in het assortiment waaronder lichtmeters. Een type, de Fodor model 80, had ik van een bevriende kennis gekregen toen ik net met fotografie begon die hem niet meer nodig had (zie afb 1). Dit apparaat is rond de 10 cm lang, 6 cm breed en 3 cm dik. Heel handzaam dus.
Deze Fodor model 80 werd gemaakt in Japan en was oorspronkelijk de Unittic CdS Exposure meter model 80. Unittic was een merk dat tussen de jaren vijftig en zestig bekend stond om zijn lichtmeters. Deze mneter kon zowel voor fotografie als film worden gebruikt.
Ik gebruikte deze lichtmeter hoofdzakelijk voor mijn nachtfoto’s. Tegenwoordig spreken we liever over ‘long exposure photography’, wat in hoofdlijnen op hetzelfde neerkomt. Je maakt daarbij gebruik van sluitertijden die langer zijn dan de maximale sluitertijd die de camera aanbiedt met diens eigen interne lichtmeter. In die tijd was dat op mijn camera 30 seconden. Voor opnames die langer duurde, had je een lichtmeter nodig.
ASA, DIN en ISO-instellingen
Omdat gewerkt werd met analoge films moest je op de lichtmeter instellen met wat voor een soort film je werkte. Het ging dan om de lichtgevoeligheid van de film (ook de snelheid van de film genoemd) en die werd in die tijd in ASA en DIN uitgedrukt. Beide eenheden werden door elkaar gebruikt en op een film stonden dan ook zowel ASA als DIN aanduidingen.
ASA (American Standards Association) was de Amerikaanse standaard voor de snelheid van de film, DIN (Deutsches Institut für Normung) de Duitse. Ik had meestal films van 21 DIN (= 100 ASA). Die kwamen het meest voor en waren daarom ook wat goedkoper en meer beschikbaar.
ISO is nu de meest gebruikte internationale standaard geworden. ISO heeft ASA en DIN daarom vervangen. ISO 100 staat gelijk aan 100 ASA en 21 DIN. Ik werkte dus met ISO 100 films. De Fodor lichtmeter kon worden gebruikt van maar liefst ASA 6 tot en met ASA 12000. In die tijd was dat een enorm bereik. Maar ik had hem dus staan op de instelling zoals in afb 2 te zien is.
Deze instelling kon je opgeven door de middelste doorzichtige ring te draaien aan de ‘vingergrip’. Draaide je daar aan dan veranderde de waarden voor ASA en DIN gelijktijdig. Ze geven immers hetzelfde aan, zij het in andere getallen.
Meten van ‘incident light’
Naast de range van ASA 6 tot en met ASA 12000 beschikte deze lichtmeter over specificaties zoals dat je bij een instelling van 21 DIN metingen kon doen van 1 EV tot 18 EV.
EV staat voor Exposure Value en is een maat voor de hoeveelheid licht die de sensor of film bereikt. Bij EV 0 is er geen licht. Een waarde van EV 1, de ondergrens voor de Fodor model 80, betekent dat we spreken over een zeer donkere nacht buiten zonder kunstlicht. De bovengrens van EV 18 representeert daarentegen een bijzonder hoge lichtaanwezigheid. Dit is vergelijkbaar met sneeuw in fel zonlicht.
Dit licht werd van EV 1 tot EV 10 in de ‘low range’ gemeten en van EV 10 tot 18 in de ‘high range’. Op de zijkant bevond zich hiervoor een tuimelschakelaar waarop duidelijk een H en een L waren afgedrukt (zie afb 3).
Om het op het onderwerp vallende licht (incident light) te meten, ging je bij het onderwerp staan en mikte je de lichtmeter richting de camera. Dan drukte je de knop richting de H in zodat een ‘high range meting’ plaatsvond. Bleek dat de lichtmeter minder dan EV 10 registreerde, dan drukte je de schakelaar de L-kant op. Op dat moment vond een ‘low range meting’ plaats.
De opdeling in high en low range was nodig omdat het toen niet mogelijk was nauwkeurige lichtmetingen uit te voeren over de gehele schaal van EV 1 tot 18 met dit type lichtgevoelige sensor. De verdeling in twee ranges hielp om de precisie te verhogen.
Ook reflecterend licht
Omdat de interne lichtmeter van veel camera’s in de jaren vijftig en zestig nogal wat te wensen overhield of soms nog zelfs ontbrak al hadden de meeste camera's dat al wel, kon je met dit soort externe lichtmeters beter het licht meten. Zeker wanneer je met kleurenfilms werkte omdat die toen erg gevoelig waren voor verkeerde instellingen.
Dit gold dus ook als het reflecterend licht betrof. Daarvoor ging je naast de camera staan en mikte je de lichtmeter richting het onderwerp. Hiervoor werd de gevonden waarde niet onder EV opgegeven, maar onder ‘Light’. De waarde onder EV was dus voor een meting vanaf het onderwerp naar de camera, die onder Light van de camera naar het onderwerp. En dit was dan ook de waarde die ik moest opgeven wanneer ik nachtfoto’s van een verlicht kasteel in de verte wilde maken.
Vinden van de waarden
Wanneer je de tuimelknop de juiste kant op had ingedrukt liet de wijzer in de meter onderin zien hoeveel EV gemeten werd. Stel dat het gemeten werd vanaf het onderwerp naar de camera en de wijzer EV 9 aangaf, dan draaide je de buitenste doorzichtige ring zodat onder EV 9 kwam te staan (zie afb 4).
De buitenste ring liet nu onderin zien welke waarden je kon gebruiken voor de sluitertijd en het diafragma (zie ook de pijlen in afb 4). Met f/2.8 kun je tot een goede belichting komen met een sluitertijd van 1/60 en met f/16 met ongeveer 1/2 van een seconde. Het zwarte deel van de ‘shutter speed ring’ laat de sluitertijd in seconden zien. Diafragma f/22 had in dit geval dus iets minder dan een seconde belichting nodig.
Maar wanneer ik in het donker aan het fotograferen was, kwam ik vaak niet boven de EV 3 uit. Als ik dat opgaf onder ‘Light’ (zie afb 5) dat zien we dat niet alleen seconden als mogelijke sluitertijden zichtbaar worden, maar zelfs volle uren. Met f/22 zou dan twee uur de lens open moeten blijven staan terwijl dit met f/5.6 slechts 8 seconden zou zijn.
Wat zaken
Dit model lichtmeter werkte gewoon op een enkele knoopcelbatterij van nog geen 1,5 volt. Ik gebruikte hem niet heel intensief, maar dan nog werd er maar weinig stroom verbruikt omdat ik mij niet herinnerde dat ik deze knoopcelbatterij vaker dan eens per twee tot drie jaar hoefde te wisselen.
Deze lichtmeter beschikt overigens over een weg te schuiven slide diffuser (zie ook diffusing hemisphere) zodat het licht afkomstig van allerlei kanten kan worden meegenomen tijdens de lichtmeting.
Verschil met digitale lichtmeters
De lichtgevoelige cel van de Fodor model 80 was een zogenaamde cadmium sulphide photo cell. Dat verklaar ook de afkorting CdS in de naam van dit apparaat. Dit is feitelijk een lichtgevoelige weerstand waarvan de weerstand verandert met de hoeveelheid licht die daarop valt.
CdS fotocellen worden nog steeds gebruikt in bijvoorbeeld lampen die automatisch moeten aangaan wanneer het donker wordt. Ze zijn goedkoop en betrouwbaar. Maar hoewel je ze nog ingebouwd ziet in een klein aantal lichtmeters bestemd voor fotografie, gebruiken de hedendaagse digitale lichtmeters ze meestal niet meer. Daarin worden silicium fotodiodes of fototransistors gebouwd die een stuk nauwkeuriger zijn.
De analoge lichtmeters van toen zijn dus minder nauwkeurig als de nieuwere digitale lichtmeters van nu. Dit zie je ook bij de aflezing terug. Het komt allemaal niet zo nauw op het analoge apparaat. De analoge lichtmeters zijn ook wat moeilijker te bedienen. Een aantal digitale lichtmeters beschikt daarnaast over functies die analoge lichtmeters moeten ontberen. Denk aan bijvoorbeeld de mogelijkheid om de sterkte van flitslicht te kunnen meten.
Samenvatting
De externe analoge lichtmeters van toen hadden een belangrijke functie binnen de fotografie, maar je gebruikt ze alleen nog vanuit nostalgie. Hedendaagse digitale lichtmeters zijn immers niet alleen nauwkeuriger doordat ze op een andere manier het licht meten, ze zijn ook eenvoudiger in gebruik en beschikken soms over functies die niet op de analoge lichtmeters voorkomen.