Er is momenteel een grote technologische sprong gaande in de wereld van digitale camera’s. Er is een nieuwe sensor gekomen, de zogenaamde Stacked Global Shutter Sensor, die een aantal fundamentele beperkingen opheft. Wat is er gaande?

Rolling shutters

De meeste huidige digitale camera’s gebruiken een rolling shutter. Hierbij wordt het beeld niet in een keer, maar regel voor regel uitgelezen. Meestal van boven naar beneden. Dit veroorzaakt soms vervorming bij snelle bewegingen. Domweg dus omdat de sensor niet alle pixels tegelijkertijd uit kan lezen.

Dit betekent dat aan het einde van de sluitertijd verschillende delen van het beeld op iets andere tijdstippen worden vastgelegd. Bij snelle bewegingen of snelle camerabewegingen leidt dat soms tot visuele vervormingen. Zeker bij sensoren die deze ‘regel-voor-regel-uitlezing’ niet heel snel kunnen uitvoeren.

Snelheid sensoren

Als je werkt met een sensor die niet heel erg snel is, zoals de sensor van een Sony A7 III, dan zie je bij snelle bewegingen of flitsen duidelijk scheve lijnen bij panning en half-belichte beelden tijdens het flitsen ontstaan. De in deze camera aanwezige full-frame BSI CMOS sensor kent een relatief trage uitlezing.

Maar wanneer we kijken naar de sensor van een Nikon Z9 (die beschikt over een stacked BSI CMOS-sensor) dan is dit een extreem snelle sensor die slechts een zeer minimale rolling shutter-vervorming kent omdat hij de sensor heel snel uit kan lezen. Dankzij de snelle uitlezing van de sensor is het effect van de rolling shutter nagenoeg onzichtbaar, maar technisch gesproken dus nog wel steeds aanwezig.

Maximale sluitertijd

Er is een beperking van de sluitertijd als gewerkt wordt met een rolling shutter sensor in combinatie met niet constant licht. Een rolling shutter leest immers het beeld van boven naar beneden uit en dit heeft altijd een bepaalde doortijd nodig, hoe kort dan ook.

Meestal is dit ergens tussen de 10 tot 30 milliseconden, afhankelijk van de sensor. Als je een sluitertijd kiest die korter is dan de totale uitleestijd, dan wordt elke rij wordt maar heel kort belicht, en op een ander moment andere rijen. Sommige rijen kunnen hierdoor minder licht opvangen wanneer de belichting niet constant is.

Stel de sensor heeft een uitleestijd van 20 ms, en er wordt gekozen voor een sluitertijd van 1/1000s (1 ms) dan wordt elke rij maar 1 ms belicht, maar op een ander moment binnen de 20 ms uitleestijd. Binnen die gehele 20 ms moet het licht dan wel constant zijn wil het beeld goed worden. Anders ontstaan lichtere en donkere banden in het beeld.

Flitslicht

Flitslicht is een voorbeeld van niet constant licht. Dit omdat flitslicht maar heel kortstondig is. Tijdens de sluitertijd is het flitslicht dus maar een korte tijd aanwezig. Een speedlight (reportageflitser) heeft een typische flitsduur van 1/1000s tot 1/20.000s. Vaak veel korter dus dan de gekozen sluitertijd.

Een rolling shutter kan in de problemen komen wanneer met dit kortdurende flitslicht wordt gewerkt. Het licht van een flitser duurt vaak maar een paar milliseconden en als de sensor op dat moment een deel van het beeld aan het uitlezen is, dan wordt alleen een deel belicht. Hierdoor wordt de foto gedeeltelijk belicht en verschijnen er op de foto heldere en donkere delen. Je moet daarom altijd flitsen op een moment dat alle sensoren nog licht kunnen ontvangen en nog niet uitgelezen worden. Vandaar dat er een maximale sluitertijd is voor het flitsen.

Nu is flitssynchronisatie sowieso altijd al een probleem geweest bij hogere snelheden. Ongeacht of er sprake is van een sensor, film, een mechanische of een digitale shutter. De flits moet precies getimed worden om de film of sensor van de camera in zijn geheel te kunnen belichten. Dat lukt alleen als de hele sensor of film tegelijk ontvankelijk is voor licht. En dat is niet altijd mogelijk.

Als je onder een bepaalde sluitertijd blijft, vaak is dat 1/200s tot 1/250s, dan is er een moment waarop de gehele sensor of film voor het licht bereikbaar is. Dit wordt wel het flitssynchronisatievenster genoemd. Maar neem je snellere sluitertijden, dan bestaat er geen venster meer waarop het gehele lichtgevoelige vlak tegelijkertijd licht kan ontvangen.

Ander licht

Ook kun je horizontale strepen met een rolling sensor krijgen wanneer ledverlichting wordt gebruikt. Ledverlichting werkt vaak met pulsbreedtemodulatie (PWM) om de helderheid te regelen. Dat betekent dat de LED heel snel aan en uit schakelt (pulseert), vaak met een frequentie van enkele kilohertz. Voor het menselijk oog lijkt het constant licht, maar voor een camerasensor kan dat anders zijn. Het pulseren kan namelijk sneller zijn dan het uitlezen van de rijen. Omdat de pixels van een rolling shutter op verschillende momenten worden uitgelezen, kan dat net tijdens dit pulseren plaatsvinden. Hierdoor kunnen er lichte en donkere banden ontstaan in het beeld.

Voor Tl-licht geldt iets soortgelijks. TL-lampen werken met een gasontlading die wordt aangestuurd door een elektronisch of magnetisch voorschakelapparaat. Daarbij ontstaat een flikkering die meestal optreedt op de frequentie van het lichtnet (bijvoorbeeld 50 Hz in Nederland) of een veelvoud daarvan.  Ook dit kan leiden tot horizontale banden in het beeld, vergelijkbaar met ledverlichting.

Work arounds

Om de tekortkomingen van een rolling shutter tegen te gaan, kennen we een aantal ‘work arounds’. Bijvoorbeeld door een flitser heel snel meerdere pulsen af laten geven tijdens het uitlezen. Dit wordt HSS (High-Speed Sync) genoemd. Iets wat gebruikt kan worden bij hogere sluitertijden.

Sommige camera’s beschikken over een hybride sluiter (zoals DSLR’s of sommige spiegelloze modellen), zodat gekozen kan worden voor een mechanische sluiter. Hiermee is het mogelijk om het hele beeld tegelijk te belichten.

Ook gebruikt men wel eens een zogenaamde Electronic First Curtain Shutter (EFCS). Dit combineert een elektronische en mechanische sluiting en vermindert trillingen en rolling shutter-effecten, vooral tijdens het flitsen.

We zagen al een andere work around in de Nikon Z9 terug. Door een hele snelle uitlezing van de sensor te realiseren (de Sony A1 en Canon R3 gebruiken een vergelijkbare aanpak) worden de rolling shutter-effecten minimaal. Het is hiermee niet geheel te voorkomen, maar voor veel toepassingen is dit prima.

Natuurlijk kan er ook softwarematige correctie worden gebruikt om de tekortkomingen tegen te gaan. Sommige videobewerkingssoftware (zoals Adobe Premiere Pro of DaVinci Resolve) biedt rolling shutter correction. Iets wat tijdens video-opnamen sterker optreedt dan bij het maken van foto’s.

We hebben nu echter een nieuwe oplossing, de stacked global shutter sensor. Deze sensor werkt de tekortkomingen niet tegen, maar kent ze helemaal niet. Hier zijn dus geen work arounds meer voor nodig!

Stacked global shutter sensors

Het grote verschil tussen een rolling shutter en global shutter is dat bij dit laatste type sensor alle pixels wel tegelijkertijd kunnen worden uitgelezen. Hierdoor wordt beweging zonder vervorming perfect bevroren en kun je in principe flitsen op elke sluitertijd, zelfs bij 1/80.000s zoals dat met de Sony A9 III kan.

Omdat bij de global shutter de sluitertijd volledig digitaal geregeld kan worden, zijn hele hoge snelheden mogelijk. Een tennisbal die hard wordt weggeslagen kan met een dergelijke sensor daarom zonder problemen bevroren worden in de lucht.

Gaan we weer terug naar ons voorbeeld van de Nikon Z9, dan kunnen we in de handleiding zien dat deze sluitersnelheden kan bereiken tot maar liefst 1/32.000s. Maar die wint het hiermee dus bij lange na niet van de Sony A9 III die een sluitertijd met zijn global shutter tot 1/80.000 van een seconde kan halen.

Juist omdat bij een global shutter het hele beeld op exact hetzelfde moment wordt vastgelegd zal tijdens het flitsen het flitslicht op de hele sensor zichtbaar zijn. Alle pixels kunnen immers tegelijkertijd belicht worden. Ook bij hogere sluitertijden. Global shutters zijn hierdoor ook eenvoudiger te synchroniseren met flitslicht, vooral bij korte flitsduur of snelle bewegingen. Dit kan cruciaal zijn voor bijvoorbeeld industriële toepassingen of high-speed beeldvorming.

De hybride sensor

Op dit moment heeft Nikon nog geen camera met een echte global shutter op de markt gebracht, maar er zijn belangrijke ontwikkelingen en patenten die erop wijzen dat Nikon hier wel actief mee bezig is. De verwachting is dat toekomstige modellen zoals een Z9 II of Z8 II mogelijk deze technologie wel zal gaan bevatten.

Nikon lijkt het iets anders aan te gaan pakken als andere fabrikanten. Ze heeft namelijk meerdere patenten ingediend voor een hybride sensor die zowel een rolling als een global shutter kan gebruiken. Deze sensoren hebben per pixel twee paden waarbij een gebruikt kan worden voor een snelle rolling shutter uitlezing en een via een opslagcapacitor voor de global shutter-functionaliteit. Camera’s die hiermee voorzien worden zouden automatisch kunnen schakelen tussen deze manieren van uitlezen afhankelijk van de scène.

Dit lijkt vreemd omdat het logisch lijkt te veronderstellen dat een global shutter altijd de betere oplossing zou zijn, maar dat is niet juist. In de praktijk zijn er technische en kwaliteitsredenen waarom een rolling shutter soms een betere keuze is. De hybride aanpak (rolling én global shutter in één sensor) kan daarom aantrekkelijk zijn.

Global shutter sensoren hebben extra schakelingen per pixel nodig en dit verkleint het lichtgevoelige oppervlak per pixel zodat dit afneemt. Dat levert niet alleen minder lichtopbrengst en een lager dynamisch bereik op, maar ook meer ruis bij weinig licht. Daarnaast zal door de kleinere lichtgevoelige oppervlakte per pixel de kleurverzadiging kunnen afnemen, vooral bij weinig licht.

De extra logica per pixel kan ook leiden tot een hoger stroomverbruik en extra warmteproductie, wat weer (thermische) ruis kan veroorzaken. Wat dat betreft doe je er dus beter aan om de global shutter alleen te gebruiken als het echt nodig is.

Ei van Columbus

Hoewel de global shutter een volgende stap is naar de perfectie camera, is hij dus niet zaligmakend. Ten opzichte van de rolling shutter kent het net zo goed nadelen als voordelen. Het feit dat Nikon werkt aan een hybride oplossing laat genoeg zien dat het ei van Columbus nog niet gevonden is.

Als we ons daarbij bedenken dat de complexere pixelarchitectuur van de global shutter de sensor ook duurder maakt, er een toegenomen pixelgrootte voor nodig is doordat de extra schakelingen moeilijk in kleinere pixels kan worden gebouwd en hierdoor een beperking van de resolutie ontstaat of vereist dat grotere sensoren worden ontwikkeld, dan moeten we onszelf een heel basale vraag stellen. Hebben we dit eigenlijk wel nodig?

Sinds het digitale fotografietijdperk is aangebroken worden er veel meer foto’s gemaakt. We krijgen ook steeds betere techniek in handen waardoor het gemakkelijker is foto’s te maken. Maar zijn de foto’s hierdoor nu ook echt beter geworden of moeten we concluderen dat statistisch gezien het gemiddelde niveau van goede foto’s juist is afgenomen? Een goede foto is heel wat meer dan techniek alleen. Daar zal weinig discussie over bestaan. En leveren de huidige rolling shutters niet al alles op wat de gemiddelde fotograaf nodig heeft? Zal verbeterde techniek iets hieraan kunnen toevoegen? Worden we er beter door?

Als je op dit moment de trotse bezitter bent van een Nikon Z9 en kunt fotograferen met een sluitertijd van 1/32.000s, kijk dan eens naar de foto’s die je in de afgelopen twee jaar hebt gemaakt. Hoeveel daarvan zijn met die snelheid genomen? Ben je er ooit tegenaan gelopen dat je nog kortere sluitertijden nodig had? En kom je niet ook tot de conclusie dat verreweg de meeste foto’s zijn gemaakt met snelheden tussen de 1/125s en 1/1000s? Waarom zou je dan 1/80.000s willen kunnen halen? Omdat het nodig is, of omdat het kan?

Natuurlijk, er zijn toepassingen te verzinnen waarbij de global shutter de uitkomst is. Dan gaat het om foto’s waarbij precisie, vervormingsvrij beeld en perfecte timing cruciaal zijn. Dat zie je het meeste bij wetenschappelijke en industriële beeldvorming. Hier is nauwkeurigheid en vervormingsvrij beeld essentieel voor analyse en automatisering. Maar dat zijn niet de foto’s die de meeste fotografen zullen maken.

Men beweert wel dat global shutters de uitkomst zijn voor studiofotografie, productfotografie, en modefotografie. Dit zijn nu net de thema’s waar ik mij al jaren dagelijks mee bezig houd en les in geef. En ik kan daarom uit de praktijk vertellen dat ik met een goede rolling shutter nooit tegen de grenzen ben aangelopen van deze sensoren. Hier heb ik geen global shutter voor nodig.

Is het dan niet nodig?

Nee, dat is niet juist te veronderstellen. We moeten blijven innoveren om verder te komen. Maar voor de meeste hedendaagse dagelijkse fotografie zoals portretten, straatfotografie, modefotografie, landschappen of statische productfotografie is een rolling shutter natuurlijk prima. Pas als het gaat om erg snelle bewegingen wordt een global shutter interessant of wanneer geflitst moet worden met korte sluitertijden.

Voor videomakers is een global shutter iets wat ze waarschijnlijk eerder zullen gaan omarmen voor het maken van ‘dagelijkse werk’. Dit omdat snelle pans of tracking shots beter mogelijk worden. Maar op deze site bekijken we alles vanuit de wereld van fotografie en voor de ‘gewone fotograaf’ is dit dus waarschijnlijk niet iets waar hij meteen op zou hoeven over te stappen.