Als coach en als docent geef ik regelmatig feedback op foto’s. Ik heb daarvan vooral geleerd dat de ontwikkeling niet zo zeer wordt bepaald door de feedback, maar vooral door hoe mensen op feedback reageren.
Wat is feedback eigenlijk?
Deze ogenschijnlijk eenvoudige vraag is belangrijk om regelmatig opnieuw te stellen om het doel van feedback helder voor ogen te houden. En dat zowel voor degene die de feedback geeft als voor degene die de feedback ontvangt. Feedback op foto’s moet een terugkoppeling zijn over het effect dat de foto heeft op de ontvanger. Het gaat dus niet over hoe de fotograaf als persoon zou zijn, het is geen waardeoordeel over kwaliteit en het gaat niet in op goed of fout.
Als je als ontvanger merkt dat feedback zo gegeven wordt dat het gaat over jouw ingezonden foto’s en hoe die bij de ander overkomen en dat de gever van de feedback kan aangeven waarom dat zo bij hem of haar overkomt, dan zijn dat dus signalen voor goede feedback. Nog beter wordt het wanneer je het gevoel hebt dat je er als ontvanger ook nog wat aan hebt, dat je met deze feedback niet alleen wat kunt, maar de volgende keer daardoor ook daadwerkelijk betere foto’s kunt maken.
Waarom feedback?
Door goede feedback kun je effectiever persoonlijke doelen bereiken. Je kunt inzicht krijgen in datgene waar je zelf bijvoorbeeld nooit eerder aan had gedacht of je kunt extra gemotiveerd worden om op de ingeslagen weg door te gaan. Feedback kan immers negatief of positief zijn, maar is altijd individueel en opbouwend bedoeld.
Wat feedback niet zou moeten zijn is de drang van de docent of de websitebezoeker om zichzelf te laten horen of te doen gelden. En nu ligt dit meer op de loer dan dat je misschien zou denken. Toen jarenlang geleden onderzoek werd gedaan naar de werkelijke motieven van leraren om leraar te willen zijn in het voortgezet onderwijs, gaven leraren in beginsel veel altruïstische beweegredenen op: “Leuk om jonge mensen te helpen groeien”, “Fijn om een bijdrage te leveren mensen te helpen”, “kennis delen”, etc.. Maar toen dieper werd gegraven bleken andere redenen belangrijker te zijn: “Gehoord willen worden”, “De baas kunnen zijn”, “Aanzien te krijgen”.
Niets menselijks is ons vreemd en ook docenten blijken hierin maar gewone mensen te zijn. Het onderwijs moet immers niet alleen de leerling, maar ook de docent bevrediging schenken, anders houdt hij of zij er uiteindelijk mee op. Het is daarom niet per se verkeerd om ‘gehoord te willen worden’, maar wel belangrijk om dit dan van jezelf te weten zodat je hier als docent bewust mee om kunt gaan.
Ook van de websitebezoeker moeten we ons afvragen waarom deze eigenlijk bereid is om feedback achter te laten. Want wat heeft hij of zij er eigenlijk aan om de moeite te nemen om op Facebook, Instagram of 500px iets te schrijven onder jouw foto's? Zou dat alleen maar zijn om jou te helpen, of kunnen hier ook andere redenen mee gepaard gaan?
Dat feedback onbewust gebruikt kan worden om de gever zelf een groter aanzien te verschaffen, is een van de vele valkuilen die met het geven van feedback gepaard kan gaan. Dat daarmee de doelen van feedback niet of veel minder goed bereikt zullen worden, moge duidelijk zijn. Men stelt niet voor niets: “Het meeste advies is vooral goed voor de adviseur”.
Vragen om feedback
Wil je verder komen, dan heb je vroeg of laat feedback nodig. Maar feedback komt niet automatisch naar je toe. Door om feedback te vragen, kun je dat activeren. Een veel gebruikte methode is om foto's op social media platforms zoals Facebook of Instagram te plaatsen en daarbij aan te geven dat je graag tips zou willen ontvangen. Ik ben wel eens bewust anoniem tijdens een tentoonstelling naar mijn eigen werk gaan kijken om te proberen op niet-suggestieve wijze meningen over mijn werk te vernemen. Heel leerzaam!
Bedenk dat feedback krijgen belangrijk is, maar ook dat niet iedereen je kan voorzien van relevante feedback. Het werkt daarom beter de foto op social media te plaatsen waar veel fotografen komen, dan op algemene sites. Probeer niet twee vliegen in een klap te slaan: het werk te presenteren en tegelijkertijd feedback te krijgen. Waarschijnlijk heb je hier verschillende doelgroepen voor nodig.
Feedback geven
Voor het geven van goede feedback bestaat een richtlijn: ik, ik en jij. De eerste ik staat voor: “Ik zie….”, de tweede ik voor: “Ik vind…” en de derde jij staat voor: “Wat vind jij daarvan?”. Laten we dit aan de hand van een voorbeeldje bekijken.
Een student stuurt een foto op waarbij het jou als docent opvalt dat de foto niet op de juiste plek scherp is gesteld. In het mailtje terug schrijf je: “Beste Ellen, hieronder heb ik een stukje uit jouw foto geknipt om je te kunnen laten zien dat de foto hier niet goed scherp is terwijl hij dat m.i. hier juist wel had moeten zijn. Als er wel op de ogen scherp was gesteld dan had dat de foto volgens mij nog beter gemaakt. Zie jij dat ook zo?”
Feedback ontvangen
Hoe goed bedoeld het geven van feedback ook is en hoe goed dan ook gedaan, de ontvanger bepaalt wat er mee gebeurt. Vanzelfsprekend speelt de relatie tussen de ontvanger en gever daarin een doorslaggevende rol.
Om feedback goed te laten werken is een bepaalde mate van vertrouwen nodig. Dat vertrouwen is niet alleen gebaseerd op erkende kennis (“zij heeft er verstand van”) maar ook op de goede bedoeling (“het is bedoeld om mij verder te helpen, zij heeft het goed met mij voor”). Dat vertrouwen moet groeien en heeft daarom tijd nodig. Dit plaatst feedback van anonieme websitebezoekers meteen in een ander licht.
Voor mensen die feedback krijgen is het belangrijk dat zij voor ogen houden dat er twee soorten feedback worden gegeven: objectieve en subjectieve feedback. De objectieve feedback is meetbaar. Iets staat wel of niet in het midden, er is wel of niet sprake van lens flare.
De subjectieve feedback is gebaseerd op meningen en meningen kennen hun eigen referentiekader. Vanuit dat referentiekader klopt de feedback, maar voor iemand die vanuit een ander referentiekader naar hetzelfde kijkt, kan het soms nergens op slaan.
Een ervaren modefotograaf zal een modefoto negatief kunnen beoordelen omdat deze volgens hem waarschijnlijk niet gekozen zou worden door een bepaald modeblad. Hij vormt zijn mening over de foto dan dus niet op grond van of hij die niet mooi of niet goed genoeg zou vinden, maar of hij in dat blad zou passen. De feedback wordt hierdoor een soort commerciële tip. Dergelijke feedback kan heel nuttig zijn maar moet wel op de juiste manier geïnterpreteerd worden. De ontvanger moet weten vanuit welke hoek de wind waait bij dergelijke subjectieve feedback.
Over subjectiviteit
Over objectieve feedback zullen weinig misverstanden ontstaan. Het is duidelijk wat er mee bedoeld wordt en je kunt het nauwelijks niet met de constatering oneens zijn omdat er sprake zal zijn van een feit. Iemand laat zien dat de ogen niet scherp op de foto staan. Je kunt het er niet over eens zijn dat dit erg zou zijn voor deze foto, maar ze zijn aantoonbaar scherp of niet. Dit soort feedback kan ook via internet gemakkelijk worden verkregen.
Bij subjectieve feedback is dit een stuk lastiger. Je zult dan meer moeten weten over de achtergronden van de feedbackgever. Daarom vind ik het zelf van belang om bij een nieuwe groep studenten mezelf goed voor te stellen en ze iets te vertellen over mijn achtergrond. Ik vertel ze erbij dat ik dat doe zodat ze beter kunnen begrijpen uit welke hoek mijn feedback vandaan zal komen in de hoop dat ze het daarmee beter kunnen plaatsen.
De social media wereld heeft ons geconfronteerd met alle soorten ‘feedback’ die er zijn, kriskras door elkaar heen. Van goed bedoelde en stimulerende feedback tot opmerkingen die bedoeld zijn om een ander neer te sabelen of om op de schouders van een ander te kunnen staan. Vrijwel altijd valt mij op dat het dan gaat om subjectieve feedback.
Als ik als kind thuis kwam en klaagde bij mijn moeder dat kinderen in de klas vonden dat ik grote oren had, dan zei ze: “Zeggen kinderen dat, of zegt de dokter dat?”. Als ik dan “de kinderen” had aangegeven retourneerde mijn moeder met, “O gelukkig, want de dokter heeft er wel verstand van en dan had ik mij pas echt zorgen gemaakt.”
Ze had een punt. Ook bij feedback op foto’s is het belangrijk om dit soort zaken in gedachten te houden: want wat weet de feedbackgever er eigenlijk van? Daarnaast, sommige mensen houden nu eenmaal niet van low key photography, en dat mogen ze zeggen, maar dat maakt het werk nog niet slecht.
Je moet feedback dus in waarde wegen. Maar het risico in het wegen van de waarde van feedback is dat je mogelijk minder wenselijke feedback minder belangrijk maakt. Dat kan natuurlijk niet de bedoeling zijn! Probeer daarom objectief te beoordelen of de feedback die je krijgt van een zekere waarde is. Ongeacht of deze positief of negatief is.
Het dialoog
Mijn ervaring heeft mij geleerd dat wanneer een student een mailtje met overwegend objectieve feedback ontvangt, dat hij of zij daar vaak meteen prima mee uit de voeten kan. Meestal reageren ze op dergelijke mail met iets als “Goed dat je het zegt, ik had dat nog niet gezien, goede tip, ga ik proberen!”
Verstuur je mail met veel subjectieve feedback dan eindig ik meestal met een vraag waardoor ik bewust een dialoog start. Dat kan eenvoudig zijn zoals “Hoe zie jij dit?” De dialoog die daarop ontstaat is vaak net zo interessant als het werk zelf. Er wordt gesproken over persoonlijke voorkeuren, artistieke keuzes en het uiteindelijke doel van de foto. We vinden elkaar eigenlijk altijd wel in dat gesprek. Dit komt omdat de verschillende achtergronden helder worden gemaakt en door de verschillende helder gemaakte perspectieven begrijpen we elkaar beter.
Het doel van een dergelijk dialoog blijft echter om de student op een hoger plan te brengen. Het gaat er niet om gelijk te halen. Een student hoeft het niet met mij eens te zijn, zolang hij of zij maar begrijpt waarom ik deze feedback gegeven heb en zolang hij of zijn maar zelf bewuste keuzes maakt.
Feedback gebruiken
Sommige mensen leren maar bar weinig van feedback. Het komt zelfs voor dat een enkeling weinig leert tijdens een hele opleiding. Hoewel dit bijzondere uitzonderingen zijn, houden ze mij altijd bezig. Want waarom zou je een opleiding volgen wanneer je niet gemotiveerd bent om iets te leren (lees: niet bereid bent om te veranderen)?
Onlangs vroeg ik dit daarom aan een meisje die deze kenmerken vertoonde en zij antwoordde mij dat ze nu eenmaal het papiertje nodig had maar vond dat ze genoeg wist voor wat ze moest doen en ook geen ambities had om iets anders te gaan doen. Ze zat dus al in het vak als fotograaf.
Als ik iets geleerd heb ik mijn lange loopbaan als docent, dan is wel dat je iemand niets kunt leren die niet gemotiveerd is om iets te leren. Maar tot de dag van vandaag blijf ik het jammer vinden als dergelijke mensen mijn pad kruizen omdat ik zelf stellig geloof in een leven-lang-leren. En iemand met een overtuiging als de mijne zal zeggen: “Je zit er toch, dus waarom maak je er geen gebruik van?” Maar dat is natuurlijk ook maar een norm.
Kortom, je kunt goede feedback krijgen, maar naast je neerleggen. Parels voor de zwijnen dus. Het tegenovergestelde kan echter ook en is minstens zo, misschien wel nog meer, blokkerend voor groei en ontwikkeling.
Wanneer je alle feedback ongefilterd binnen laat komen en alle feedback even belangrijk vindt, dan kan dat zowat niet anders leiden dan een negatieve spiraal die je blokkeert. Ik gaf eerder al aan dat het belangrijk is feedback te wegen. Wordt het door de dokter vertelt of door kinderen uit de klas? Maar er is meer aan de hand.
Wanneer feedback wordt ontvangen is het belangrijk om goed tot je door te laten dringen wat er precies wordt gezegd en waarom dat wordt gedaan. Zoek daarbij ook naar patronen. Komt bepaalde feedback herhaaldelijk terug? Gaat het op voor een foto of voor veel van jouw foto’s? Zegt een persoon het of hoor je soortgelijke zaken van meerdere personen? Herken je wat er gezegd wordt of is het volstrekt nieuw?
En heb je wel bewust besloten of je iets met de ontvangen feedback wilt doen? Feedback wordt vaak vertaald in verwachtingspatroon, men verwacht dat je iets met de feedback zult doen, maar dat hoeft niet. Dat is een keuze!
Toen veel kunstcritici aangaven popart maar niets te vinden, besloten de popartartiesten toch niet zomaar te stoppen met popart. Kunstcritici voelden zich hierdoor tegen de schenen geschopt. Maar houd voor ogen dat je feedback kunt ontvangen maar het daarom nog niet per se hoeft op te volgen. Dat is een keuze, geen verplichting.
Tegen commercieel op te leiden fotograferen nuanceer ik dit wel door te zeggen dat als de commerciële fotograaf echt maakt wat hij mooi vindt maar geen rekening wenst te houden met de wensen van zijn klanten, hij waarschijnlijk maar weinig klanten overhoudt. Totale vrijheid en commercie gaan meestal niet hand-in-hand.
Hetzelfde geldt natuurlijk voor onderwijs. Je kunt ervoor kiezen om stelselmatig de feedback van docenten te negeren, maar als zij ook degene zijn die jou uiteindelijk beoordelen, dan is het goed te beseffen dat onderwijs nooit vrij is, al doen we in het onderwijs nog zo ons best die schijn op te houden. Je mag zijn wie je bent, maar je moet wel voldoende binnen de lijntjes kleuren om de eindstreep te halen. Zo zit onderwijs nu eenmaal in elkaar.
Wanneer het mis gaat
Het gaat pas echt mis met het ontvangen van feedback wanneer negatieve feedback stelselmatig wordt genegeerd. Aan de ‘stoere poster’ die op Instagram roept dat het hem niet uitmaakt wat iemand van zijn werk vindt, wil ik altijd graag vragen waarom hij het dan op Instagram plaatst. Je moet jezelf dan wel heel goed vinden wanneer je meent dat je geen feedback denkt nodig te hebben. Het negeren van negatieve feedback is catastrofaal voor ontwikkeling en werpt je terug in hetzelfde cirkeltje.
Het negeren van feedback kan ook ontstaan door een te grote onzekerheid. Je kunt de feedback dan niet aan. Ik ken een geval van een afgestudeerde die zichzelf kunstenares noemde maar geen echte voeten aan de grond leek te kunnen krijgen en vooral probeerde haar hoofd boven water, en de schijn op te houden. Ze was zo onzeker dat ze geen feedback kon ontvangen en verloor zichzelf liever in de strijd met discussies over de juistheid van verschillende opleidingen dan over de eigen prestaties. Ze zocht alleen aansluiting bij mensen die positief over haar waren en haar vooral niet bekritiseerden. Deed je dat wel, dan nam ze afstand. Ze kwam dus ook niet echt verder en bleef maar rondjes lopen. Jammer, want er werden haar verschillende kansen geboden maar geen daarvan kon ze aanvaarden. Haar geld moest ze dan ook verdienen met heel andere werkzaamheden.
Ik begrijp wel een beetje hoe dit werkt. Als begeleider van docenten is mij regelmatig opgevallen dat wanneer een stagiair feedback krijgt hij moeite heeft om dit los te zien van zichzelf als persoon. Alsof je als mens niet goed functioneert wanneer je als beginnend docent niet goed iets lijkt uit te kunnen leggen. Maar dat is natuurlijk onzin. Iets goed uitleggen kun je leren, dat is een vaardigheid en dat staat los van de persoonlijkheid.
Fotografen hebben weleens hetzelfde, merk ik. Als een foto niet aanspreekt dan voelen ze zich als mens aangetast. Maar een goed fotograaf is wel wat meer dan de aantrekkelijkheid van een enkele foto. Het gaat mis als je het een niet van het ander kunt onderscheiden. Negatieve feedback moet je beschouwen als advies en niet als aanval op jou als fotograaf en zeker niet als mens. Negatieve feedback over een foto zegt iets over hoe een ander naar de foto kijkt, niet naar hoe die naar jou als persoon kijkt.
Het is mogelijk dat als je je aangevallen voelt, dat je je denkt te moeten verdedigen. Het meisje dat ik als voorbeeld gaf deed dat ook steeds. Maar zodra je de behoefte op voelt komen jezelf te moeten verdedigen is dat juist een signaal dat je jezelf als persoon aangevallen voelt. Breng het terug naar de kern: iemand geeft advies. Tegen advies hoef je jezelf toch niet te verdedigen? Je hoeft je alleen af te vragen of je het met dat advies eens bent en of je het wel of niet wilt gebruiken.
Nare mensen
Vreemd genoeg zijn er mensen die graag stoken. Hun “feedback” is niet gericht op het verstrekken van goed bedoeld advies, maar gericht op het stichten van een brandje. Je herkent dit soort nare mensen meestal snel. Hun opmerkingen zijn zelden objectief van aard en worden ook niet echt onderbouwd. Typisch opmerkingen die je van dit soort mensen ontvangt zul je vooral op internet tegen kunnen komen omdat men zich de botheid hiervan in de normale wereld nauwelijks voor kan stellen. Ze hebben daar zelfs een eigen benaming voor gekregen, 'trollen' worden ze genoemd.
Plaats je een foto en vraag je om tips en wordt daar door iemand onder geschreven “Lijkt wel door een 5-jarige te zijn gemaakt”, dan weet je dat je met een dergelijk persoon te maken hebt. Struinend door wat Facebook-pagina’s kom ik nogal wat van dit soort nare mensen tegen. Ik lees opmerkingen als “Zou je er niet mee stoppen?” tot “Zelfs een beginner maakt niet zulke fouten”. Het zal duidelijk zijn dat dit soort 'trollen' niet voor ogen hebben je te helpen een betere fotograaf te worden.
Ik raad ten zeerste af om op dit soort mensen te reageren. Ze helpen je geen steek verder. Goed bedoelende en moedige andere bezoekers reageren er soms wel op en verdedigen je soms, maar vangen uiteindelijk altijd bot. Er is geen rede vatbaar omdat het de trol daar niet om gaat. Het wordt hierdoor snel een soort moedeloze verbale ruzie die nergens toe leidt. Negeren is daarom het devies. Richt je op hen die je helpen een betere fotograaf te worden.
Samenvatting
Feedback ontvangen is noodzakelijk voor de ontwikkeling van iedere fotograaf. Maar zowel het geven als het ontvangen is een kunst op zich. Het begint met helder voor ogen te houden waarom feedback eigenlijk wordt gegeven en hoe men daarmee om dient te gaan. Door feedback op diens waarde in te schatten en bewust te kiezen voor het wel of niet opvolgen van adviezen haal je er het meeste profijt uit.