Photoshop en artificial intelligence (A.I.) spelen een steeds belangrijkere rol in de discussie over de toekomst van fotografie. "Zijn er straks nog wel fotografen of worden we allemaal beeldmakers?", wordt soms gevraagd...

Te kort door de bocht

Onlangs bevond ik mij in een overleg met vakgenoten. Het viel mij op dat de meesten daarvan stellig overtuigd leken te zijn van het idee dat in A.I. ervoor zou zorgen dat het ambacht van fotografie zoals we dat nu kennen, zou verdwijnen. Sommigen zien dit als een ware bedreiging van het vak. Ik moet toegeven, zeker nu A.I. steeds beter wordt, dat soms het verschil tussen echt en artificieel nog maar moeilijk of niet meer te zien is.

Maar misschien is het idee dat fotografie als ambacht zou verdwijnen toch wel iets te kort door de bocht. Er is immers een groeiende groep fotografen die ‘nabewerken’ maar niets vindt. Lees ook het artikel over de trends in fotografie van dit moment. Software zoals Lightroom, Capture One of Photoshop is prima om kleurcorrecties door te voeren, maar daar zou het toch wel mee moeten stoppen, menen deze fotografen. Het liefst komt de foto voor hen rechtstreeks uit de camera.

Het is overigens sowieso interessant om te merken dat steeds meer fotografen aan een product als Lightroom genoeg blijken te hebben. En een dergelijk product is primair bedoeld voor het ‘ontwikkelen’ van de gemaakte foto’s zoals dat vroeger in de donkere kamer werd gedaan. "Pure fotografie" lijkt dus nog net zo levendig te zijn als dat het altijd was. Dus wat is eigenlijk het probleem?

Eerlijke fotografie

Soms wordt aan de term “eerlijke fotografie” de betekenis gegeven van fotografie waarbij de foto’s minimaal worden nabewerkt. Een soort van "pure fotografie" dus. Het zijn foto’s waarop hooguit kleurcorrecties zijn uitgevoerd. Maar “eerlijk” kan ook op andere manieren worden uitgelegd.

Bijvoorbeeld wanneer je als fotograaf duidelijk maakt hoe je een foto hebt gemaakt en bewerkt. Dan ben je immers eerlijk over het voortbrengingsproces. In deze betekenis bedoelen we met “eerlijke fotografie” dat de fotograaf transparant is over de totstandkoming van zijn werk. En in een aantal cruciale gevallen is die transparantie meer dan wenselijk zodat de kijker weet dat wat hij ziet niet echt is.  

Invloed uitoefenen

Maar hoe weinig je een foto dan ook hebt nabewerkt of hoe open je dan ook bent over de wijze waarop het beeld tot stand is gebracht, een foto gemaakt door een fotograaf zal nooit een objectieve weergave van de werkelijkheid zijn. Dat staat daar los van. De fotograaf voert immers altijd invloed op de foto uit.

Wanneer we spreken over die invloed, dan hebben we het over de mate waarop bijvoorbeeld enscenering heeft plaatsgevonden. Als je onder ‘eerlijke fotografie’ foto’s verstaat die niet zijn beïnvloedt door de fotograaf, dan vallen portretfoto’s bijvoorbeeld af. Want welke fotograaf geeft geen aanwijzingen voor de pose aan de geportretteerde?

Nu zou je kunnen stellen dat “eerlijke (pure) fotografie” bestaat uit foto’s waarbij niets in scene is gezet. Maar ook het perspectief waaruit de foto is genomen, bepaalt hoe we naar het beeld kijken. En is de keuze van dat perspectief door de fotograaf dan niet ook gewoon beïnvloeding? Eerlijke fotografie als in ‘zonder beïnvloeding’ komt dus maar weinig of misschien zelfs niet voor.

Met dit in het achterhoofd, is het interessant om het vraagstuk over de ‘veranderende fotograaf’ door A.I. nog eens te overdenken.

De beeldmaker

In feite is een fotograaf altijd al een beeldmaker geweest. Hij ‘maakt’ letterlijk het beeld, hij ‘neemt’ het niet. Een goede fotograaf maakt zijn foto’s immers bewust en voert daarmee invloed op de foto uit. Een fotograaf maakt dus foto’s, hij neemt geen foto’s. Dat maken gaat vergezeld van beïnvloeding. En of hij dat nu doet door een bepaald perspectief te kiezen, door te wachten totdat de zon wat lager komt te staan of doordat hij met Photoshop aanpassingen uitvoert, hij beïnvloedt het beeld en daarmee is hij beeldmaker.

Dus of fotografen straks allemaal beeldmakers worden, is feitelijk een vreemde vraag. Ze zijn dat namelijk al en zijn dat ook altijd al geweest. Daar worden ze ook voor opgeleid. Het is overigens juist die beïnvloeding die maakt dat foto’s van de ene fotograaf niet die van de andere zijn. Op zich niets mis mee, lijkt mij.

Rest ons vragen zoals in welke mate A.I. fotografen het vakmanschap ontneemt, of met de komst van A.I. nog wel foto's gemaakt kunnen worden die de werkelijkheid representeren en of met A.I. er nog wel sprake is van de persoonlijke touch van de fotograaf. 

De vragen

Waar de achterliggende discussie zich dus op lijkt te richten, is niet of de fotograaf van de toekomst een beeldmaker wordt, maar welke invloed hij zelf nog op het beeld uitoefent. En als het beeld is aangepast met A.I., in welke mate is dit beeld dan aangepast en door wie? Is het beeld nog gemaakt door de fotograaf, of door A.I.? Door de extremen van deze processen te beschrijven, begrijpen we goed waar we het over hebben.

Een fotograaf die met zijn camera een foto van een landschap maakt, voert vanzelfsprekend invloed op de foto uit, maar hij probeert de werkelijkheid daarbij geen geweld aan te doen. Zijn stelling zou kunnen luiden dat hij, vanuit een bepaalde hoek, op die manier naar het landschap kijkt en dat wil laten zien. Hij kan A.I. gebruiken om hem te helpen de foto te maken, maar hij zal proberen te voorkomen dat het beeld hierdoor gemanipuleerd wordt. Hij probeert de invloed van A.I. op de nabewerking dus gering te houden.

Door in Lightroom een kleurcorrectie uit te voeren, al dan niet met A.I., lijken de kleuren op het uiteindelijke resultaat beter op de kleuren die in werkelijkheid te zien waren dan voor de kleurcorrectie. Deze fotograaf heeft daarmee een beeld gecreëerd dat zoveel mogelijk op de werkelijkheid lijkt.

Een andere fotograaf heeft een foto van een model gemaakt en gebruikt tijdens de nabewerking A.I. om haar andere kleding aan te geven, de suggestie van ander licht op te wekken en om een andere achtergrond te genereren. Uiteindelijk is van de oorspronkelijke foto hierdoor niet veel meer overgebleven. A.I. heeft het beeld enorm gemanipuleerd. Het beeld dat tot stand gekomen is, is immers zowat geheel door A.I. gemaakt. De fotograaf heeft weliswaar besloten welke voorstellen van A.I. hij verlangde en liet doorvoeren, maar hij liet A.I. het werk doen. Door op deze manier te kiezen voor de inzet van A.I. en beslissingen te nemen wat hij daarmee wel of niet wil doorvoeren, oefent hij vooral indirect invloed op het beeld uit. Hij creëert niet zoveel, maar beoordeelt vooral. 

In beide gevallen hebben de fotografen zich als beeldmakers gedragen. Zij hebben activiteiten ondernomen om beelden te laten ontstaan. Het ene beeld is bedoeld om te laten zien hoe iets er in werkelijkheid uitziet, het andere beeld om dat juist niet te doen.

De vingerafdruk

Wat een logisch gevolg van deze twee werkwijzen is, is dat de fotograaf van het landschap weliswaar weinig invloed op de foto probeert uit te oefenen maar dat de invloed die hij uitoefent wel zijn persoonlijke invloed is. Hij kiest bewust voor het perspectief en voor het moment van de dag waarop de foto genomen wordt. Doordat hij als persoon min of meer hetzelfde blijft, zullen zijn foto's herkenbaar worden. Hij zal immers hetzelfde soort beslissingen keer op keer nemen. De mening van de fotograaf is de constante factor in zijn werk. Er komt hierdoor als het ware een vingerafdruk van de fotograaf op diens werk te liggen.

Maar de fotograaf die A.I. gebruikt en dat een grote invloed op het beeld laat uitoefenen, maakt hooguit de keuze welke vraag hij aan A.I. stelt en welk voorstel hij van A.I. overneemt. Hij geeft daarmee weliswaar richting aan, maar laat de creatieve invulling van die richtig verder over aan A.I.. Daardoor zal het uiteindelijke beeld veel minder van de fotograaf zelf meekrijgen en zullen we logischerwijs ook veel minder snel een vingerafdruk van hem mogen verwachten aan te treffen. We mogen zelfs stellen dat een belangrijk deel van de invloed op het beeld buiten de invloedssfeer van de fotograaf ligt. Er is daarom een grote mate van toeval in het spel bij de totstandkoming van dit werk en daarmee wordt het werk minder afhankelijk van de fotograaf zelf. Dit gezegd hebbende wordt het werk meteen ook minder uniek. Ook anderen zouden dit op deze manier gemaakt kunnen hebben. Het is weinig "eigen".

In het midden

Met dit soort extremen weten we doorgaans goed raad. We snappen wat de bedoeling is. Maar wat te vinden van foto’s die suggereren dat ze de werkelijkheid laten zien maar die in die mate zijn “opgepoetst” dat het er allemaal wat vriendelijker, schoner of mooier uit is komen te zien? Of foto's waarbij A.I. weliswaar werd ingezet om het beeld te manipuleren, maar dat slechts in zeer geringe mate t.o.v. het gehele beeld heeft gedaan?

Als je een weg fotografeert en daar bleek achteraf een irritant plastic bekertje op te liggen, dan kan deze er met behulp van Photoshop eenvoudig vanaf worden gehaald. Net als de kraaienpootjes bij de ogen van een model, de kleur van de anjers sprankelender worden gemaakt, etc.. A.I. kan hiervoor wonderen verrichten.

Maar het zijn juist dit soort aanpassingen waar men over kan vallen. Want is de werkelijkheid niet goed genoeg? Vreemd genoeg stelt men die vraag minder wanneer het plastic bekertje met de hand werd weg geraapt vlak voordat de foto werd genomen. Evenmin kom je deze discussie tegen als het gaat om gebruik van make-up. Want dat kan ook gebruikt worden om de werkelijkheid er wat mooier uit te laten zien. Maar sommige puristen menen ook dat dit niet goed is om te doen. Het is, zoals het is, menen zij, en zo moet je het dan ook maar laten zien.

Beoordelen

Hiermee komen we misschien wel tot de kern van het probleem. En dat gaat over het beoordelen van het werk. Dit probleem bestaat uit drie delen: a) is het wel duidelijk hoe iets gemaakt werd, b) door wie of wat het werd gemaakt en c) laten we soms niet een schijnwerkelijkheid zien dat suggereert dat het de werkelijkheid is?

Deze vragen dienen zich vooral aan wanneer we moeten beoordelen of een beeld getuigt van persoonlijk vakmanschap of wanneer er twijfels zijn over het waarheidsgehalte van het beeld. Als gewerkt wordt met A.I., kan er dan überhaupt nog wel sprake van vakmanschap zijn?

Over het waarheidsgehalte van foto's zijn boeken vol geschreven. Om praktisch te zijn gaan we er hier vanuit dat we ons moeten afvragen of het weggehaalde bekertje het beeld een te laag waarheidsgehalte oplevert om nog voor werkelijkheid door te mogen gaan. Als dat niet zo is, dan zouden we, ivm de eerder genoemde transparantie, dit moeten vermelden bij het publiceren van de foto. Want een dergelijke foto suggereert alsof het er zo in werkelijkheid uit zou zien. Om die onduidelijkheid weg te nemen, moet je transparant zijn. 

Dan gaat het nog over het technische vakmanschap. Als je als docent binnen een serieuze fotografieopleiding moet beoordelen of iemand een goede fotograaf is, dan is dit een moeilijke opgave. Je weet bijvoorbeeld vaak niet meer zeker of het werk dat een student inlevert een zelf gemaakte foto is of een knappe nabewerking. En als je als docent niet meer kunt achterhalen wat de student gefotografeerd heeft en wat door het A.I.-deel in Photoshop werd gedaan, dan wordt beoordelen wel heel lastig.

Maar daar zijn oplossingen voor. Als je de fotografievaardigheden van de student voor camerawerk wilt toetsen, dan kijk je naar een gemaakte onbewerkte foto, een die dus rechtstreeks uit de camera afkomstig is, of laat je de foto hooguit met kleurcorrecties (en nadrukkelijk geen kleuraanpassingen) nabewerken. Het werken met Photoshop of A.I. zijn echter ook vaardigheden die je als fotograaf moet beheersen en die moet je daarom net zo goed beoordelen. Maar daar moeen dan wel andere opdrachten voor worden gegeven.

Meer dan techniek alleen

We weten allemaal dat een goed beeld veel meer is dan techniek alleen. Zou je daarom alleen op technische vaardigheden toetsen, dan doe je het vak daarmee geen goed. Ook in het verleden toen A.I. en Photoshop nog niet bestonden werden fotografen niet alleen op techniek beoordeeld. Blijkbaar vonden we toen ook al dat het vakmanschap meer was dan techniek alleen. Het ging toen net zo goed over creativiteit en authenciteit. Dat we nu andere technieken tot onze beschikking hebben gekregen betekent alleen maar dat die ook gebruikt kunnen en zullen worden en dat we als docenten een mening moeten hebben over hoe die technieken goed kunnen worden toegepast. Meer niet.  

A.I. is gewoon een techniek. Net zoals het hanteren van een camera een techniek is. A.I. is wat dat betreft vergelijkbaar met de techniek waarmee wij vroeger foto’s met een penseeltje moesten leren retoucheren. Dat werd ook door docenten beoordeeld. Dus waarom niet werk dat ingeleverd wordt waarbij A.I. werd ingezet? Misschien zijn we als ‘oude docenten’ soms wat bang dat het ‘te gemakkelijk’ wordt, dat er geen kunst meer aan zou zijn en dat daarmee het vakmanschap zou verdwijnen. Maar daar is tot nu toe niets van gebleken.

Kijk maar naar de geschiedenis. Ondanks dat we beschikken over veel betere technieken, zijn we niet per definitie betere of mooiere standbeelden, gedichten of schilderijen gaan maken. Natuurlijk, voortschrijdende techniek helpt, maar als een techniek door veel mensen wordt gebruikt, blijft het even moeilijk als altijd om bijzonder te zijn of om tot de top te behoren. En zeker om de eigen vingerafdruk achter te laten.

Natuurlijk kan techniek het leven vereenvoudigen, maar de moeilijkheidsgraad schuift daarmee wel omhoog. Kijk maar naar de komst van digitale fotografie (vroeger leerden we in donkere kamers te werken) en de steeds geavanceerdere fototoestellen en camera’s in SmartPhones. Veel meer mensen kunnen nu foto’s nemen, maar hebben we sindsdien meer goede foto’s of fotografen gekregen? De digitale fotografie heeft de toegankelijkheid vergroot, niet de kwaliteit. 

We weten allemaal dat we, door betere renschoenen te zijn gaan maken, niet minder moeite hebben gekregen om wedstrijden te winnen. Dat komt omdat iedereen over die nieuwe schoenen beschikt. Wie wil winnen moet ook met nieuwe techniek beter zijn dan de ander. We zijn namelijk allemaal harder gaan lopen door die schoenen.

Samenvatting

Fotografen worden geen beeldmakers, dat waren ze altijd al. En de betere zijn herkenbaar aan hun eigen unieke vingerafdruk. De komst van nieuwe technieken zoals A.I. maken ons werk op een aantal gebieden misschien eenvoudiger, maar niet overbodig. Je kunt een uitgebreide synthesizer aanschaffen, maar daarmee heb je nog geen goede unieke muziek in huis gehaald. Er zijn door de toegankelijke techniek misschien wel veel meer mensen die relatief eenvoudig foto’s kunnen maken, maar de ware professionele beeldmaker zal dat beter doen. Pas als ze dat niet meer kunnen, zijn ze overbodig geworden. Maar zover is het nog lang niet!