Fotograferen tijdens het blauwe uurtje biedt unieke mogelijkheden voor sfeervolle landschappen, stadsgezichten en architectuurfoto's. Een goede voorbereiding en de juiste techniek maken daarbij het verschil.
De student
Een student die ik lesgaf op de Fotovakschool maakte regelmatig foto’s tijdens het zogenaamde blauwe uurtje. Dat was haar ‘ding’ geworden. Het zachte licht, de diepe kleuren en de balans tussen kunstlicht en natuurlijk licht zorgen inderdaad voor beelden die op andere momenten van de dag nauwelijks te maken zijn.
Ik realiseerde me toen ik die foto’s zag dat het voor mij alweer een tijd geleden was dat ik voor dag en dauw opstond om foto’s te kunnen maken. Het is niet dat mijn enthousiasme voor fotografie is afgenomen. Sterker nog, misschien vind ik het nu nog wel interessanter als toen. Maar ik heb mij meer richting studiofotografie ontwikkeld en je kunt nu eenmaal niet alles doen.
Toch, toen ik die foto’s van haar zag, triggerde het mij weer. En ben ik op pad gegaan. En niet voor niets. Ik weet nog hoe ik als kind met mijn camera op het fietsje naar de Ginkelse Heide fietste voor het maken van ‘de foto’. Soms denk ik daar met een zekere weemoed aan terug. Dit helpt misschien vrede te vinden.
Het blauwe uurtje
Het blauwe uurtje is de periode vlak voor zonsopkomst en vlak na zonsondergang waarin de zon zich net onder de horizon bevindt. Ondanks de naam (ik noem het al expres uurtje en geen uur) duurt dit moment meestal geen volledig uur. Afhankelijk van het seizoen en de locatie varieert de duur vaak tussen de twintig en vijftig minuten.
Tijdens deze periode krijgt de lucht een diepblauwe kleur terwijl er nog voldoende licht aanwezig is om details in het landschap zichtbaar te houden. Vooral in stedelijke omgevingen ontstaat hierdoor een mooie balans tussen de blauwe lucht en de warme verlichting van gebouwen, straten en bruggen.
Het is interessant
Veel fotografen richten zich vooral op het gouden uur, maar het blauwe uurtje heeft net zo goed een heel eigen karakter. Het contrast is vaak lager, waardoor details beter behouden blijven. Daarnaast ontstaan er kleurencombinaties die gedurende de rest van de dag nauwelijks voorkomen.
Bij landschapsfotografie zorgt het blauwe uurtje voor een rustige en vaak bijna mysterieuze sfeer. In steden ontstaat juist een levendige combinatie van kunstlicht en natuurlijk licht. Reflecties in water komen vaak sterker naar voren en de lange sluitertijden die hiermee gepaard gaan zorgen voor fraaie effecten in bewegend water en verkeer. De moeite van het proberen dus zeker meer dan waard!
Voorbereiding
Tijdens het blauwe uurtje verandert het licht snel. Wie pas op locatie begint na te denken over compositie en instellingen, mist vaak de mooiste momenten. Dat zie je ook aan afb 4. Een moment net na het blauwe uurtje. En dat treedt altijd sneller op als dat je zou wensen en verwachten.
Ik probeer daarom altijd ruim van tevoren aanwezig te zijn. Niet alleen om een geschikte compositie te zoeken, maar ook om alvast mijn statief op te stellen en de camera in te stellen. Zodra het licht optimaal wordt, kan ik mij volledig richten op het maken van de foto.
Apps zoals PhotoPills, Planit Pro of zelfs eenvoudige weerapps helpen om het exacte tijdstip van zonsopkomst, zonsondergang en het blauwe uurtje te bepalen. Ook bewolking speelt een belangrijke rol. Een volledig bewolkte lucht levert vaak minder kleur op, terwijl lichte bewolking juist voor extra sfeer kan zorgen. Kies dus wel een goede dag hiervoor uit.
Statief gebruiken
Omdat het beschikbare licht beperkt is, worden de sluitertijden al snel langer. Een statief is daarom onmisbaar. Zelf gebruik ik tijdens het blauwe uurtje bijna altijd een statief, zelfs wanneer de sluitertijden nog relatief kort lijken.
Vandaag de dag is het gebruik van een statief voor dit soort foto’s m.i. nog belangrijker dan toen ik kind was omdat je hierdoor met lage ISO-waarden kunt werken zodat je de maximale beeldkwaliteit kunt behouden. Wij werkten toen met films...
Daarnaast biedt een statief sowieso rust tijdens het fotograferen. Je kunt nauwkeuriger werken aan compositie, scherpstelling en eventuele filters gebruiken zonder steeds opnieuw te moeten kaderen.
Camera-instellingen
Er bestaat geen universele instelling die altijd werkt, maar enkele uitgangspunten zijn meestal een goed vertrekpunt.
Gebruik bij voorkeur de laagst mogelijke ISO-waarde. Vaak is ISO 100 of ISO 64 voldoende wanneer een statief wordt gebruikt. Dit zorgt voor maximale detailweergave en minimale ruis.
Voor landschappen kies ik meestal een diafragma tussen f/8 en f/11. Dat biedt doorgaans voldoende scherptediepte zonder dat diffractie zichtbaar wordt. Bij stadsgezichten kan een kleiner diafragma zoals f/11 of f/16 interessant zijn wanneer je stervormige lichtpunten rond straatverlichting wilt creëren.
De sluitertijd wordt tijdens het blauwe uurtje vooral bepaald door de gewenste creatieve uitstraling. Een sluitertijd van enkele seconden kan water mooi glad maken, terwijl langere sluitertijden verkeerslichten veranderen in kleurrijke lichtstrepen. Experimenteer daarom vooral met verschillende sluitertijden om te zien welk effect het beste bij de scène past.
RAW
Het blauwe uurtje bevat vaak subtiele kleurverlopen en fijne schaduwtinten. Door in RAW te fotograferen behoud je veel meer informatie dan in bijvoorbeeld JPEG.
Tijdens de nabewerking kun je hierdoor eenvoudiger schaduwpartijen herstellen, witbalans aanpassen en kleurdetails behouden zonder dat de kwaliteit zichtbaar achteruitgaat. Dus werk in RAW, een advies dat ik voor zowat ieder type fotografie geef.
Handmatig scherpstellen
Naarmate het donkerder wordt, krijgen autofocussystemen het steeds moeilijker. Vooral bij landschappen of nachtelijke stadsgezichten kan handmatige scherpstelling betrouwbaarder zijn.
Tegenwoordig gebruik ik regelmatig live view met maximale vergroting als ik dit type foto maak om nauwkeurig scherp te kunnen stellen op een duidelijk detail in de scène. Vervolgens schakel ik autofocus uit zodat de scherpstelling niet meer verandert.
Kunstlicht
Een van de grootste voordelen van het blauwe uurtje is de combinatie van natuurlijk licht en kunstlicht. Toch vraagt dit soms extra aandacht.
Straatverlichting, etalages en verlichte gebouwen hebben vaak verschillende kleurtemperaturen. Hierdoor kunnen ongewenste kleurzweemen ontstaan. Gelukkig zijn deze meestal goed te corrigeren tijdens de RAW-nabewerking.
Wat slim is om te doen is om meerdere opnamen te maken terwijl het licht verandert. Soms blijkt achteraf dat de balans tussen lucht en verlichting slechts enkele minuten optimaal was.
Nabewerking
Bij de nabewerking probeer ik de natuurlijke sfeer van het moment te behouden. Het is verleidelijk om het blauw extra te versterken, maar daardoor kan de foto snel onnatuurlijk ogen.
Meestal beperk ik mij tot de correctie van de witbalans en het aanpassen van hooglichten en schaduwen, maar soms ben ik ook bezig met lokale contrastverbetering en kan ik het toch niet laten om een voorzichtige kleurversterking toe te passen.
Maar ik heb wel geleerd dat juist de subtiele kleurnuances de foto’s gemaakt tijdens het blauwe uurtje aantrekkelijk maken. Een terughoudende nabewerking levert daarom vaak het mooiste resultaat op.
Tot slot
Het blauwe uurtje behoort voor veel fotografen tot de meest interessante momenten van de dag. Met een goede voorbereiding, een statief en aandacht voor compositie en belichting ontstaan beelden met een unieke sfeer die overdag niet mogelijk zijn.
Wie bereid is iets langer te blijven na zonsondergang of vroeg op te staan voor zonsopkomst, wordt vaak beloond met lichtomstandigheden die iedere fotosessie bijzonder maken.
Maar pas wel op met de nabewerking. Voor dat je het weet trek je de foto’s ‘over the top’.